ورتا ءبىلىم ساپاسىن قالاي كوتەرەمىز؟

ءبىز 2003 جىلدان بەرى جۇر­گى­زىلگەن «PISA» زەرتتەۋىنىڭ نا­تي­جەسىن سارالاپ, ءبىلىم ساپا­سى وزىق ەلدەردى انىقتادىق. بۇلار: سينگاپۋر, ماكاو (قىتاي), جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, گونكونگ (قىتاي), ەستونيا, كانادا, فينليانديا, پولشا. ەندى وسى ەلدەردىڭ ءبى­لىم مودە­لى­نە كوڭىل اۋدارايىق. سەبە­بى ءبىلىم مودەلى بالا­لار­دىڭ ­پسي­­­­­­­­­­حو­­­لوگيا-فيزيو­لوگيا­لىق دا­­­­مۋ ەرەكشەلىگىنە ساي قا­بىل­دا­نا­دى. ماسەلەن, 6–11 جا­سى­نان با­لا­لاردىڭ بويىندا ويلاۋ, ەستە ساقتاۋ, سوي­لەۋ سياق­تى تانىم­دىق جانە پسي­حي­كا­لىق ۇدەرىستەر ­دامىپ, ولار­دىڭ ءارتۇرلى عى­لىم نەگىزىن مەڭگەرۋگە قابىلەتى قالىپتاسا باستايدى. ال 12–14 جاس ارا­لى­عىندا ولاردىڭ ويلاۋى جەتى­لىپ, ءوز بەتىمەن جۇمىس ىستەۋ قابى­لەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا باي­لا­نىستى, وقۋ ءىس-ارەكەتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. سونداي-اق 15–17 جاس ارالىعىندا ولار ءوزىن-ءوزى تانىپ, جوسپار قۇرىپ, وقۋعا قىزىعۋشىلىعى ارتادى. سونىڭ نەگىزىندە قالاعان ءبىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە تالپىنىس جاساي­دى. اتالعان ەلدەردە بالالاردىڭ وسى دامۋ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلىپ, 6 + 3 + 3 ءبىلىم مودەلى قابىل­دان­­عان. ولار 6 جىل (6–11 جاس ارا­لىعى) – باستاۋىش مەكتەپتە, 3 جىل (12–14 جاس) – ورتا, 3 جىل (15–17 جاس) جوعارى مەكتەپتە ءبىلىم الادى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 4 + 5 + 2 مو­دەلىمەن جۇمىس ىستەيتىن 11 جىل­دىق مەكتەپ ساقتالعان. الەم­نىڭ باسقا ەلىندە مۇنداي مو­دەل­مەن جۇمىس ىستەيتىن ءبىلىم ورداسى جوق. سەبەبى بۇل ادىسپەن وقىعان بالالار جاقسى ءبىلىم الا المايدى دەپ ەسەپتەلىنەدى. 

ماسەلەن, 10 جاسىندا باس­­تاۋىش سىنىپتى اياقتاعان وقۋ­شىلار 5-سىنىپقا كەلەدى. وندا عىلىم نەگىزدەرى بەرىلەتىن ءار­­تۇرلى پاندەر وقىتىلادى. مۇن­­داعى ءبىلىم مازمۇنى بالا­لار­دىڭ پسيحولوگيا-في­زيو­لو­­­گيا­لىق دامۋ ەرەك­شە­لى­گى­نە ساي­كەس كەل­مەيتىن­دىكتەن, ولار­­عا ول پاندەردى ءتۇسىنۋ قيىن. قان­­شا تالپىنعانىمەن ولاردى ءتۇسى­­نۋ قيىندىق تۋدىرادى. باستا­­­ۋىش سى­نىپتى جاقسى وقىعان با­لا­لاردىڭ ۇلگەرىمى 5-سىنىپ­تا ­كۇرت تومەندەيدى. ال 5–6 سى­نىپ­تار­­دا بەرىلەتىن ءبىلىمدى دۇ­رىس يگەر­مەگەن وقۋشىلار, جوعا­رى سىنىپتا جاقسى وقىپ كەتە المايدى.

دامىعان ەلدەردە وقىتۋ ۇدەرىسى قالاي ىسكە اسقان؟ ءبىز قازاقستان مەن جاپونيا, وڭ­تۇستىك كورەيا, فينليانديا, كانا­دا ەلدەرىندەگى 7–9 سىنىپتار­دا وقيتىن پاندەر مەن ولاردىڭ جۇكتەمەسىن سالىس­تىر­دىق. بۇل ەلدەردە وسى سىنىپتاردا 4–6 نەگىزگى پاندەر وقىتىلسا, بىزدە 7–8 سىنىپتاردا – 13, ال 9-سىنىپتا 14 نە­گىزگى ءپان وقىتىلا­دى. 7–9 سى­نىپ­تاردا حيميا, بيولو­گيا, گەوگرافيا پاندەرى بىزدە جەكە-جەكە ءپان رەتىندە 578 ساعات كولەمىندە وقىتىلسا, بۇل ەلدەردە وسى پاندەر توپتاستىرىلىپ عىلىم ءپانى رەتىندە 1,8 ەسە از, تەك 324 ساعات كولەمىندە وقىتىلادى. سوعان قاراماستان, بۇل ەل وقۋ­شى­لا­رىنىڭ جاراتىلىستانۋ ساۋاتتىلىعى ءبىزدىڭ بالالاردىڭ جاراتىلىستانۋ ساۋات­تىلىعىنا قاراعاندا الدە­قايدا جوعارى ەكەنىن «PISA» زەرت­تەۋى كورسەتىپ وتىر.

ەندى جوعارى مەكتەپتەردەگى وقىتۋ جايىن قاراستىرايىق. بىزدە جوعارى مەكتەپ سانالاتىن 10–11 سىنىپتاردا بالالار 2 جىل وقيدى, ال بۇل ەلدەردە جوعارى مەكتەپكە 10–12 سىنىپتار جاتادى, ياعني بالالار 3 جىل وقيدى. بىزدەگى جوعارى مەكتەپ پەن بۇل ەلدەردىڭ جوعارى مەك­تەبىن مۇلدە سالىستىرا المايمىز. سەبەبى ولار وزگەشە جۇمىس ىستەيدى.

بىزدە وقۋشىلارعا جاراتىلىستانۋ – ماتەماتيكالىق, قوعام­دىق – گۋمانيتارلىق با­عىت­تار بو­يىنشا ءبىلىم بەرۋ قا­راستىرىلعان. وسى ەكى با­عىت­تا 78–89% كولەمىندە بىر­دەي پان­دەر وقىتىلادى, شىن مانىندە – بىردەي ءبىلىم بەرى­لە­دى. ال بۇل ەلدەردە 10–12 سى­نىپ­تار­دىڭ باس­­تى ماقساتى – وقۋ­شىلاردىڭ بو­لاشاقتا تاڭ­داعان ماماندىعىن ۋنيۆەرسيتەتتە جاقسى مەڭگە­رۋ­گە قاجەتتى ءبىلىم بەرۋ. مىسالى, ينجەنەرلىكتى تاڭداعان وقۋشى­لار مەن دارى­گەر­لىكتى قالاعان بالا­لار 3 جىل بويى بولەك وقۋ باعدار­­لا­ما­سى­مەن ءبىلىم الادى.

سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە بىر­قاتار شەتەلدەگى تانىمال ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ فيليالى اشىلدى. قازىر وسى فيليالداردا وقيتىن جاستارىمىز, سول ەلدەردە وقيتىن ستۋدەنتتەر سياقتى جاقسى ءبىلىم الا المايتىنىن, اۋىر دا بولسا اششى شىندىق رەتىندە اشىق ايتۋىمىز كەرەك. سەبەبى ول ەلدەردە بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەرگە مەكتەپتە 12 جىل وقىعان, ونىڭ سوڭعى 3 جىلىندا سول جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتىلاتىن كۇردەلى پاندەردى تەرەڭ مەڭگەرۋ ءۇشىن مەكتەپتەردە قاجەتتى ءبىلىم العان تۇلەكتەر كەلەدى. نەگىزىندە مۇندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

ءبىزدىڭ تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتتەردى جۇزدەگەن ينجەنەر ءتامامدايدى. دەگەنمەن تەح­نيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن مەكتەپ تۇلەكتەرى ەش­قانداي ارنايى دايىندىق ال­ماعاندىقتان ونداعى بەرى­لە­تىن ءبىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرە المايدى. ال جوعارىدا ءبىز مىسالعا كەلتىرگەن ەلدەردە تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىر مامان­دىقتىڭ وزىنەن ەكى ءتۇرلى وقۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە ءبىلىم بەرەدى. وندا: وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن ينجەنەرلەر جانە عالىم-ينجەنەرلەر دايارلانادى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر تەك وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن ينجەنەرلەردى دايارلايدى. ال بىردە-ءبىر جوعارى وقۋ ورنى عالىم-ينجەنەرلەر دايارلامايدى. ولاردى وقىتۋ باعدارلاماسى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلمەگەن. سەبەبى ونداي وقىتۋ باعدارلاماسىن مەكتەپتەن كەلگەن تۇلەكتەر مەڭگەرە المايدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز بۇل ەلدەردەن تەحنيكالىق كادرلار دايارلاۋدا ءبىر ساتى ارتتا قالىپ كەلەمىز. ءالى كۇنگە دەيىن عالىم-ينجەنەرلەر دايارلاۋ جۇمىسى باستالعان جوق.

ەندى ەلىمىزدە جانە وسى شەت مەملەكەتتەردە وقۋشىلارعا ء«بى­لىم قالاي بەرىلەدى؟» دەگەن سۇ­راق­قا توقتالايىق. بۇل پەدا­گو­­­گي­كالىق تۇرعىدان كۇردە­لى سۇ­راق بولعانىمەن, ونى قارا­پا­يىم تۇردە قاراستىرۋعا بولا­دى. مىسالى, بارلىعىمىز دا مەكتەپتە كۇردەلى پاندەردىڭ ءبىرى – حيميا ءپانىن وقىدىق. مەندە­لەەۆ­تىڭ پەريودتىق جۇيە­سىن­دەگى بار­لىق حيميالىق ەلە­مەن­تى­مەن تا­نىسپىز. بۇل ءپاندى وقۋ جەڭىل ەمەس, وعان قان­شا ۋاقىت پەن ءبىراز كۇش جۇم­سالادى. ەندى وسى پانگە قا­تىستى بىرەر قاراپايىم سۇراق بار. كۇن­دە­لىكتى ومىردە پايدالاناتىن سۇيىق سابىننىڭ سىر­تىندا ونىڭ حيميالىق قۇرا­مى جا­زىلعان. ءبىز سولارعا قاراپ, ءبىر سابىننىڭ ەكىنشى سابىن­نان قانداي ايىرماشىلىعى بار ەكەنىن ايتا الامىز با؟

جالپى, وسى حيميا ءپانىن وقى­عاندا العان ءبىلىمىمىزدى ومىر­دە قالاي پايدالانىپ ءجۇر­مىز؟ ەگەر دە پايدالانبايتىن بول­ساق, وندا ونى وقۋعا نەگە سونشا كۇش جۇمسادىق؟ باسقا پاندەر بو­يىنشا دا وسىنداي سۇراق قويۋ­عا بولادى. وسى جايلاردى بىل­گەن تانىمال ورىس عالىمدا­رى كەزىندە قاتتى كۇي­زەلگەن ەدى. ك.د.ۋشينسكي: ء«بىز كەز كەلگەن جارامسىز قو­قىس­تى بالانىڭ باسىنا تاس­تاي بەرەمىز, ال بالا ونى قالاي پايدالانۋدى بىلمەيدى» دەسە, ۆ.ك.باتسىن: «بالا ءومىرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى شاعىندا 10–11 جىل بويى مەكتەپتە العان ءبىلىمىنىڭ 90%-دان استامى جارامسىز بولىپ قالا بەرەدى» دەپ, جازعان ەدى.

ەندى بۇل سۇراق دامىعان ەلدەردە قاراستىرىلعان با, ونىڭ قانداي شەشىمى تابىلعان؟ – دە­گەن سۇراق تۋىندايدى. ءبىز قازاق­ستان مەن ۇلىبريتانيادا بيو­لوگيا ءپانى قالاي وقىتىلاتى­­نىن قاراس­تىردىق. بۇل دا كۇر­دەلى پاندەردىڭ ءبىرى. ەكى ەلدە دە بيولوگيا ءپانىنىڭ «تىنىس الۋ» ءبولىمىن وقىتۋ قاراستىرىل­عان. ءبىزدىڭ وقۋلىقتا 11 تاقىرىپ, ال ۇلىبريتانيا وقۋلىعىندا 3 قانا تاقىرىپ بەرىلگەن. بىزدە ءار تاقىرىپتى وقىعاندى كوپ كولەمدە اقپارات بەرىلەدى جانە ولار عىلىمي سيپاتتا بولادى. ال ۇلىبريتانيادا – كولەمدى اقپارات بەرىلمەيدى, ءار تاقىرىپ تاجىريبەگە باعىتتالىپ, ومىرلىك جاعدايلارمەن بايلانىستىرىلىپ وقىتىلادى. وندا وقۋشىلاردىڭ الداعى ومىرىندە قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىندىرۋگە كوپ كوڭىل بولىنگەن. بۇدان ءبىز, ءبىلىم بەرۋدە, وسى ۋاقىتقا دەيىن وقۋشىلارعا ءار ءپان بويىنشا كوپ ءبىلىم, كوپ اقپارات بەرۋگە نەگىزدەلگەن, ورىس عالىمدارى ۇلكەن رەنىشپەن ايتقان, ء«بىلىم, ءبىلىم, داعدى» پاراديگماسىنان شىعىپ, دامىعان ەلدەردە 30 جىلدان اسا ۋاقىت بويى پايدالانىلىپ كەلە جاتقان «وقۋشىلاردىڭ قۇزىرەتتەرىن قالىپتاستىرىپ, ناتيجەگە باعدارلانعان ءبىلىم بەرۋ» پاراديگماسىنا وتە الماي كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەدى. بۇل – وتە وكىنىشتى جاعداي. الداعى ۋاقىتتا ەن­گىزىلۋى جوسپارلانعان جاڭا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى مەن وقۋ باعدار­لاماسىنىڭ ساپاسىنا, عالىمدار مەن مۇعالىمدار تاراپىنان, كوپ­تەگەن وتە ماڭىزدى سىني پى­كىر ايتىلدى.

حالىقارالىق «PISA» زەرت­تەۋ­لەرىن سارالاپ قاراعا­نىمىزدا, ءبىز­دىڭ وقۋشىلاردىڭ «PISA 2022» زەرتتەۋىندەگى كورسەتكىشى «PISA 2012» زەرتتەۋ كورسەتكىشتەرىنە قاراعاندا تومەن ەكەنىن كورەمىز. بۇل سوڭعى 10 جىلدا ەلىمىزدە ءبى­لىم ساپاسى كوتەرىلمەگەنىن كورسەتەدى.

«PISA» زەرتتەۋلەرى 6 دەڭ­گەيلىك تاپسىرمالار نەگىزىن­دە جۇرگىزىلەدى. ونىڭ 1–4 دەڭ­گەي­لەرى, نەگىزىنەن, العان ءبىلىم­دى انىقتاۋعا باعىتتالعان بولسا, 5–6 دەڭگەيلىك تاپسىرمالارى وقۋشىلاردىڭ العان ءبىلى­مىن ومىردەگى جاعدايلاردى قا­لاي پايدالانا الاتىنىن, قۇ­زىرەت­تەرىنىڭ قالىپتاسۋ دەڭ­گە­يىن انىقتايدى. وكىنىشە قاراي, «PISA 2022» زەرتتەۋىندە وتاندىق وقۋشىلاردىڭ تەك 3–4% عانا 5–6 دەڭگەيلىك تاپسىرمالاردى ورىنداي العان, ال 96–97% مۇنداي تاپسىرمالاردى ورىنداي الماعان. بۇل ءبىزدىڭ وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى تومەن ەكەنىن تولىق دالەلدەپ وتىر.

12 جىلدىق مەكتەپ تۋرالى اڭگىمە كوتەرىلەتىن بولسا, ءبىراز ادام­ قاراجات جوق دەپ, بۇل ماسە­­لەنىڭ شەشىلۋىن كەشەۋىل­دەتە بەرەدى. ەل كەلەشەگىن, ۇرپاق بولا­شاعىن ويلامايتىن جانە ءبىلىم بەرۋ پروبلەماسىن مۇل­دە تۇسىنبەيتىندەردىڭ پىكىرى سە­نىمدى... شەتەلدەردىڭ وزىق تا­جى­ريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, 12 جىل­­دىق مەكتەپكە ءوتۋدى 4 كەزەڭ­دە ىسكە اسىرۋ كەرەك: الدىمەن, 2 جىل كولەمىندە تياناقتى عزج جۇرگىزىپ, باستاۋىش مەكتەپ­تىڭ ءبىلىم مازمۇنىن جاساپ, 1-سى­نىپتىڭ وقۋ قۇرالىن دايىن­داۋ كەرەك; 2-كەزەڭدە جىل سايىن ءبىر سىنىپتان جاڭا وقۋ باع­دار­­­لاماسىنا كوشۋ جانە 7–9 سى­نىپ­تاردىڭ ءبىلىم ماز­مۇنىن جا­ساۋ قاجەت; 3-كەزەڭدە, 7–9 سى­نىپ­تاردىڭ ءوتۋىن قامتاماسىز ەتىپ, 10 –12  سىنىپ­تار­دىڭ ءبىلىم مازمۇنىن جاساۋ كەرەك; ال 4-كە­زەڭدە 10–12 سىنىپتاردىڭ ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سوندا مەك­تەپتەرگە 12-سىنىپتا وقيتىن وقۋ­شىلار 12 جىلدان كەيىن عانا كە­لەتىن بولادى. ول ۋاقىتتا ەلى­مىزدە قوسىمشا ءبىر سىنىپتى وقى­تۋعا قاجەتتى جاعداي بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. وسىنداي رەفور­ما جۇيەلى جۇرگىزىلسە, ون­دا الداعى 7–8 جىلدا باستا­ۋىش مەك­تەپ وقۋشىلارىنا وزىق ەلدەر دەڭگەيىندە ءبىلىم بەرىلەدى. باس­تاۋىش مەكتەپتە العان ءبىلىم جال­پى ءبىلىمنىڭ مىقتى ىرگەتاسى بو­لادى. سوندىقتان بارلىق دامى­عان ەلدە باستاۋىش مەكتەپتە ساپالى بىلىمگە ەرەكشە ماڭىز بەرەدى.

قورىتا ايتقاندا, ءبىز ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە بايلانىس­تى بىرنەشە اسا ماڭىزدى پرو­ب­لە­ماعا توقتالدىق. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ورتا ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا ويلاس­تى­رىلعان جۇيەلى رەفورما جاساۋ تۋرالى ايتقان ۇسىنىسىنىڭ ءمانىن ءبىز وسىلاي تۇسىنەمىز.

اسقاربەك قۇسايىنوۆ,

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى