قۇجاتتارداعى تاريح دەرەگى

مۋزەي قورىنا قوسىلعان قۇجات­تاردىڭ ماڭىزدىسى – 1925 جىلدىڭ 11 اقپا­نىندا استانانى قىزىلوردا قالا­سى­ن­ا كوشىرۋ تۋرالى ورىنبوردا قابىل­دان­عان قاۋلىنىڭ كوشىرمەسى. 1928 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قىزىلوردا مەن الماتى قالالارىنداعى قۇرىلىستاردى باقى­لاۋ تۋرالى جيىن حاتتاماسى دا نازار اۋدارۋعا تۇراتىن قۇجات.

«ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ىشىندە قىزىلوردا قالاسى قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى الاش قاي­رات­كەرلەرى ا.كەنجين مەن م.تىنىش­باەۆتىڭ جۇمىسىن تەكسەرۋگە باي­لانىستى وتىرىستىڭ حاتتامالارى دا كەزدەسەدى. جالپى, باستاپقىدا جاڭا استانادا مەملەكەتتىك ورگاندارعا ورىن تاۋىپ بەرۋ وڭاي بولماعانى بايقالادى. قارجىنىڭ جوسپارداعىدان از ءبولىنۋى سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس ساپاسىنا دا اسەر ەتىپتى. اينالىپ كەلىپ, ءىس باسىندا جۇرگەن اسپانديار كەنجين, مۇحامەتجان تىنىشباەۆ سەكىلدى ازاماتتار مەن ا.بۋداسسي سەكىلدى ماماندار ايىپتالادى», دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عالىم-حاتشىسى اسحات سايلاۋ.

جاڭا استانادا بايلاردى تاركىلەۋ تۋرالى العاشقى وتىرىس 1928 جىلدىڭ مامىر ايىندا ءوتىپتى. كامپەسكەلەنەتىن بايلاردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, ولارعا قولدانىلعان شارا تۋرالى گازەت بەتىنە ماقالا جاريالاۋ جاعى قاتتى قاداعالانىپتى.

اشىق جازىلماسا دا قۇجاتتاردان حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى اشتىق ەل ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىس اكەلگەنى بايقالادى. قىزىلوردا استانا مارتەبەسىن يەلەنگەن جىلدارى تەك نان دايىنداۋعا قاتىستى كوپتەگەن جينالىس ءوتىپتى. سونىڭ جيىرما-وتىزى 1928 جىلى ۇيىمداستىرىلعان.

سول ۋاقىتتا باسپاسوزگە جازىلۋدى ۇيىمداستىرۋعا ەرەكشە دەن قويىلعان ەكەن. مىسالى, 1928 جىلدىڭ ماۋسىمىندا «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىنا جازىلىم بارىسى قارالعان جيىن.

«سونىمەن بىرگە جۋرنالعا ج.اي­ماۋىت ۇلى, م.جۇماباەۆ, س.سەي­فۋل­لين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.ەسوۆا, ن.قۇلجانوۆالار جاريالاعان ماقالا­لاردىڭ كولەمى كورسەتىلگەن قۇجاتتار دا بار. قازىر مۋزەي قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان «ايەل تەڭدىگىنىڭ» 1927 جىلعى ءبىر سانى توتە جازۋدان اۋدارىلىپ جاتىر.

ارحيۆتەن الىنعان قۇجاتتار ىشىندە 1925–1927 جىلدارى سالىنعان عيماراتتار فوتوسۋرەتتەرى مەن ساۋ­لەتشىلەردىڭ فوتوارحيۆتىك قۇجات­تارى بار. قۇجاتتاردى قاراۋ بارىسىندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قىزىلورداداعى كەزەڭىنە باسا نازار اۋدارعان ەدىك. وسى باعىتتا قولى­مىزعا تيگەن 1925–1926 جىلعى قالا سيپاتتاماسىنىڭ تاريح ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە. ونى جازعان – الاش قايراتكەرى سەرىكباي اقاەۆ. ەسەپتە قىزىلوردا قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى, تۇرعىن ۇيلەردىڭ جاي-كۇيى ناقتى جازىلعان. ياعني قالانىڭ استانا كەزەڭىندەگى شىنايى بەينەسى باياندالعان. بولاشاقتا قولعا تيگەن قۇجاتتاردى جۇيەلەپ, وسى كۇنى ۇمىتىلۋعا اينالعان سەرىكباي اقاەۆ تۋرالى ىزدەنىسىمىزدى تەرەڭدەتە تۇسكىمىز كەلەدى», دەيدى اسحات سايلاۋ.

قىزىلوردا