ايبولات بەكتەن: تۋىستىق اتاۋلار قۇقىقتىق نەگىزدە بەكىتىلۋى كەرەك

2025 جىلعى 23 ماۋسىمدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىندە: «زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى ۇلتىمىزدىڭ رۋحى مەن دۇنيەتانىمىنا تولىق ساي كەلەدى. ءبىز اتا-بابامىزدىڭ بىرەگەي قۇقىقتىق مۇرالارىن مۇقيات زەردەلەپ, جان-جاقتى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. بۇل – حالقىمىزدىڭ قۇقىقتىق سانا-سەزىمىن ارتتىراتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى», دەدى.

وسى ويلاردىڭ ءوزى بۇگىنگى زاڭنامانى ۇلتتىق دۇنيەتانىممەن ساباقتاستىرا قاراۋ قاجەت ەكەنىن اڭعارتادى. قاي قوعامدا دا قىلمىس بولادى, ءار مەملەكەت وعان توسقاۋىل قوياتىن تەتىكتەرىن قالىپتاستىرادى. بىراق زاڭ نورمالارى حالىقتىڭ تاريحي ساناسىنان, ادەت-عۇرپى مەن مورالدىق ۇستانىمىنان الشاق كەتسە, ونىڭ ومىرشەڭدىگى دە السىرەيدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قولدانىستاعى زاڭدارداعى «جاقىن تۋىس», «تۋىس» ۇعىمدارىن كەڭەيتۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس وزەكتى. مىسالى, «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستىڭ 1-بابىندا جاقىن تۋىستار قاتارىنا اتا-انالار, بالالار, اسىراپ الۋشىلار, اسىراپ الىنعاندار, اتا-اناسى ءبىر جانە اتا-اناسى بولەك اعالى-ىنىلەر مەن اپالى-سىڭلىلەر, اتا, اجە, نەمەرەلەر جاتقىزىلعان. قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 7-بابىنىڭ 11) تارماعىندا دا وسى مازمۇندا تۇسىنىك بەرىلگەن. ال اتالعان كودەكستىڭ 1-بابىندا تۋىستار دەگەنىمىز – ۇلكەن اتاسى مەن ۇلكەن اجەسىنە دەيىن ورتاق اتا-بابالارى بار ادامدار دەلىنسە, قپك-ءنىڭ 7-بابىنىڭ 50) تارماعىندا «ارعى اتاسى ءبىر, ۇلكەن اتاسى مەن ۇلكەن اجەسىنە دەيىن تۋىستىق بايلانىستاعى ادامدار» دەپ كورسەتىلگەن. الايدا «ۇلكەن اتاسى», «ارعى اتاسى ءبىر» دەگەن تىركەستەردىڭ اۋقىمى ناقتى ەمەس. نەشە اتاعا دەيىنگى تۋىستىق ايتىلىپ تۇرعانى اشىلماعان.

ال قازاق دۇنيەتانىمىندا بۇل ماسەلە الدەقاشان جۇيەلەنگەن. قاسىم حاننىڭ «قاسقا جولى», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى» ءتارىزدى قۇقىقتىق داستۇرلەردەن باستاۋ العان «جەتى اتا» قاعيداسى بار. جەتى اتاعا دەيىن ادامدار ءوزارا تۋىس سانالعان, ەر ادامنىڭ جەتىنشى ۇرپاعىنا دەيىن ءبىر اتادان تارايتىن ادامداردىڭ نەكەلەسۋىنە قاتاڭ تىيىم سالىنعان. بۇل قاعيدا بۇگىنگى زاڭنامادا كورىنىس تاپپاعانىمەن, حالىق جادىندا ساقتالىپ كەلەدى. «اتامىز الاش, كەرەگەمىز اعاش» دەپ شەجىرە تاراتۋى, قىز الىسپاس بۇرىن جەتى اتاسىن سۇراۋى – سونىڭ ايعاعى.

ونىڭ استارىندا تەك ەتنوگرافيالىق ەمەس, بيولوگيالىق ءمان جاتقانىن عىلىم دا تەرىسكە شىعارمايدى. قاندىق جاقىندىق تەكتىڭ بۇزىلۋىنا, كەم-كەتىك نە ءالسىز ۇرپاقتىڭ دۇنيەگە كەلۋ قاۋپىنە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلىپ ءجۇر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2015 جىلعى جولداۋىنداعى ء«داستۇر مەن مادەنيەت – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى» دەگەن پىكىرى وسى تۇستا ايرىقشا مانگە يە.

قازاقتىڭ تۋىستىق اتاۋلارىنىڭ ءوزى بۇل ۇعىمنىڭ قانشالىق كەڭ ەكەنىن تانىتادى. اكە, اتا, ارعى اتا, بابا, تەك اتا, ءتۇپ اتا, جەتى اتا دەپ جوعارىلايتىن جۇيە بار. تومەن قاراي نەمەرە, شوبەرە, شوپشەك, نەمەنە, تۋاجات, جۇرەجات دەپ جالعاسادى. الىس تۋىستار جۇراعات, جات جۇراعات, جەگجات, جاماعايىن دەپ اتالادى. «جەتى اتاسىن بىلمەگەن – جەتەسىز», «جەتى اتاسىن بىلگەن ۇل جەتى رۋدىڭ قامىن جەر» دەگەن ماقالداردىڭ شىعۋى دا تەگىن ەمەس.

جەتى اتا ءداستۇرىن بۇزعاندارعا بەرىلەتىن جازا دا اۋىر بولعان. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «قالقامان – مامىر» داستانى سونىڭ كوركەم كۋاسى. قالقامان مەن مامىردىڭ ءتورت اتادان قوسىلۋى ەل ىشىندە ۇلكەن داۋ تۋدىرىپ, مامىر قازا تابادى. قالقامانعا دا ءولىم جازاسى سۇرالعاندا انەت بابا: «قالقامان جۇيرىك اتپەن شاۋىپ ءوتسىن, كوكەنايدىڭ وعى تيسە ولگەنى, تيمەسە جازا جوق, ءبىتىمى سولاي», دەيدى. مۇندا ماسەلە جاي عاشىقتىق حيكاياسى ەمەس, قان تازالىعى مەن ەلدىك تارتىپكە قاتىستى قۇقىقتىق تانىمنىڭ قاتالدىعى كورىنەدى.

قازاق قوعامىندا جەتى اتاعا تولعان سوڭ عانا «جەتى اتاعا تولىستىق, جەكە ەل بولىستىق» دەپ ەنشى بولىسكەن. اق بوز ءۇي تىگىلىپ, اق بوز بيە سويىلىپ, اقساقالدار باتا بەرگەن. سودان كەيىن عانا ەكى جاق قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇداندالىق ورناتقان. بۇل – تۋىستىق شەكارانى بيولوگيالىق جاعىنان عانا ەمەس, الەۋمەتتىك جاعىنان دا ايقىنداعان جۇيە.

قازاق «قارعا تامىرلى» دەيدى. ياعني سۇراسا كەلە, قارىن بولە بولىپ شىعۋى ابدەن مۇمكىن. ءار ادامنىڭ ءوز جۇرتى, ناعاشى جۇرتى, قايىن جۇرتى بار. بىراق قازىرگى زاڭنامالار نەگىزىنەن ءوز جۇرتىن عانا قامتيدى. ناعاشى, جيەن, بولە, نەمەرە اعايىن, قۇدا, باجا, بالدىز, قايىن اعا, قايىن ءىنى, قايىن اتا, ەنە سەكىلدى قاتىناستار قۇقىقتىق اينالىمنان تىس قالىپ وتىر. مۇنىڭ زاردابى تاجىريبەدە بايقالادى. ماسەلەن, ءبىر نەمەسە بىرنەشە تۋىستان قۇرالعان سوت قۇرامىمەن ىستەردىڭ قارالۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا قارسىلىق بىلدىرىلسە دە, «جاقىن تۋىس بولىپ تابىلمايدى» دەگەن ۋاجبەن قاناعاتتاندىرىلماي جاتادى. تاجىريبەدە توراعالىق ەتۋشى سۋديا مەن سوتتالۋشىنىڭ قورعاۋشىسى ءبىر-بىرىنە قۇدا بولىپ شىققان ءىس تە كەزدەستى. مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىنىڭ قارسىلىعى «قۇدا» ۇعىمى جاقىن تۋىسقا دا, جاي تۋىسقا دا جاتپايدى دەگەن نەگىزبەن قابىلدانباعان. سونىڭ سالدارىنان القابيلەر قاتىسقان سوت وتىرىسى وسى ەكى قۇدانىڭ قاتىسۋىمەن جالعاسىپ, ۇكىم شىققان. قارسىلىق قاناعاتتاندىرىلماسا دا, ىسكە قاتىسقانداردىڭ ءبارى ولاردىڭ ءوزارا قۇدا ەكەنىن ءبىلىپ وتىردى. مۇندايدا سوت تورەلىگىنىڭ سىرتقى بەيتاراپتىعىنا كولەڭكە تۇسپەي قويمايدى.

قازاق دالاسىندا مۇندايعا ەجەلدەن كۇمانمەن قاراعان. «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن تولە ءبيدىڭ ءسوزى بەكەر ايتىلماعان. بۇل ءتامسىل بيلىك ايتۋشىنىڭ تۋىستىق, جاقىندىق, جەكجاتتىق بايلانىستان جوعارى تۇرۋى كەرەكتىگىن ەسكە سالادى.

تاعى ءبىر تۇيتكىل – ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى. نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكستە اتا-انالار جاقىن تۋىس سانالادى, بىراق ەرلى-زايىپتىلار جاقىن تۋىس قاتارىنا كىرمەيدى. سونداي-اق نەكەسىن قيىپ, ءبىر شاڭىراق استىندا ءومىر ءسۇرىپ, ورتاق ۇرپاق تاربيەلەپ وتىرعان ادامداردى كىم دەپ تانيمىز؟ ەگەر اتا-انا جاقىن تۋىس دەلىنسە, جۇبايى مەن زايىبىن دا وسى ساناتقا قوسۋ قيسىندى.

كودەكستەگى «جەكجاتتىق» ۇعىمىنىڭ بەرىلۋى دە داۋلى. 1-باپتىڭ 1-بولىگىنىڭ 16) تارماعىندا «جەكجاتتىق – ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرىنىڭ ەكىنشى جۇبايىنىڭ جاقىن تۋىستارىنا قاتىسى» دەپ جازىلعان. ال ورىسشا ماتىندە: «سۆويستۆو – وتنوشەنيە ودنوگو يز سۋپرۋگوۆ ك بليزكيم رودستۆەننيكام درۋگوگو سۋپرۋگا» دەلىنگەن. قازاقشا نۇسقاعا ۇڭىلسەك, «ەكىنشى جۇبايىنىڭ تۋىستارى» دەگەن قاتە ماعىنا شىعادى. بۇل جەردە «ەكىنشى» ءسوزى ارتىق ءارى جاڭساق تۇسىنىك بەرەدى. دەمەك, اۋدارما سوزبە-ءسوز ەمەس, ماعىناسىنا قاراي جاسالۋى كەرەك.

جالپى «جەكجات», «جاماعايىن», «جاماعات» اتاۋلارى دا ءبىرىزدى ەمەس. حالىقتىق قولدانىستا, ەنتسيكلوپەديالىق تۇسىنىكتە جانە كودەكستەگى ماعىناسى ءۇش ءتۇرلى بولىپ كەتەدى. جەكجات – قانداس تۋىستىق ەمەس, قۇداندالىق نە وزگە جاقىندىق بايلانىسىنان تۋعان قاتىناس. قۇدانىڭ قۇداسى, ناعاشىنىڭ بولەسى, جيەننىڭ بالدىزى ءتارىزدى قاتىناستار وسى ۇعىمعا جاقىن. بىراق مۇنداي ادامدارعا قانداس تۋىس مارتەبەسىن بەرۋ دە, مۇلدە سىرت قالدىرۋ دا دۇرىس ەمەس. قازاق ۇعىمىندا مۇنىڭ ءبارى ناقتىراق «قايىن جۇرت», «قۇدا-جەكجات» ءتارىزدى اتاۋلارمەن اجىراتىلادى. سوندىقتان زاڭ ماتىندەرىندەگى «جەكجات» ءسوزىن دە سارالاپ, قاجەت جەرىندە «قايىن جۇرت» اتاۋىمەن الماستىرعان ءجون.

ازاماتتىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن نەگىزگى اكتىلەردىڭ وزىندە دە ولقىلىق بولادى. ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستە, ازاماتتىق كودەكستىڭ جالپى جانە ەرەكشە بولىمدەرىندە جاقىن تۋىستار مەن تۋىستار ۇعىمى مۇلدە كورسەتىلمەگەن. قر اك جالپى ءبولىمىنىڭ 144, 145-باپتارىندا «قايتىس بولعان ادامنىڭ ارتىندا قالعان جۇبايى» دەگەن سوزدەر ءجۇر. ەگەر قايتىس بولعان ادام ەر كىسى بولسا, ارتىندا قالعان ادام زايىبى ەمەس پە؟ ال ورىسشا ماتىندەگى «پەرەجيۆشەگو سۋپرۋگا ۋمەرشەگو» تىركەسى جۇبايعا دا, زايىپقا دا ورتاق ماعىنا بەرەدى. ەندەشە مەملەكەتتىك تىلدەگى ءماتىن دە ناقتىلانۋى كەرەك.

قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ 104-بابى 3-بولىگىنىڭ 11) تارماعىندا «جۇبايى (زايىبى) جانە جاقىن تۋىستارى, سونداي-اق سوتتالعان اداممەن نەكەدە تۇرمايتىن, ونىمەن ورتاق بالالارى بار ادامدار» دەگەن ۇعىم بار. دەمەك, زاڭ شىعارۋشى مۇنداي قاتىناستىڭ بارىن ءبىر كودەكستە مويىندايدى, بىراق وزگە سالالاردا وعان انىقتاما بەرمەيدى. ال ومىردە نەكەسىز بىرگە تۇرىپ, ورتاق بالا ءوسىرىپ وتىرعان ازاماتتار از ەمەس. بۇل قاتىناستار اكىمشىلىك, ازاماتتىق, قىلمىستىق ىستەردە دە ۇشىراسادى. الايدا ەلىمىزدە تەك مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەن نەكە عانا تانىلادى. وسى سەبەپتى نەكەسىز, بىراق ورتاق بالالى ادامداردىڭ قۇقىقتىق بايلانىسىن ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ قاجەت. سونداي-اق تۋىستىق تەك قانمەن نە نەكە ارقىلى عانا ولشەنبەيدى. «الىستاعى اعايىننان جاقىنداعى كورشىڭ ارتىق» دەيدى قازاق. كەيدە دوستار, كورشىلەر, قۇربى-قۇرداستار, الىس اعايىندار ادامعا ەڭ جاقىن جاندارعا اينالادى. ناعاشىسىنىڭ قولىندا ءوسىپ, تۋعان بالاسىنداي باۋىر باسقان جيەندەر دە از ەمەس. مۇنى زاڭداعى اسىراپ الۋمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. دەگەنمەن وسىنداي قاتىناستاردىڭ دا قوعامدىق ومىردە سالماعى بار. ەندەشە زاڭنامادا تىم بولماسا وسىنداي جاقىندىق قاتىناستارىن ەسكەرەتىن ۇعىمدىق ءورىس بولۋى ءتيىس. سوندىقتان تۋىستىق قاتىناستاردى زاڭ ماتىندەرىندە بىرىزدەندىرىپ, كەمىندە ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرۋ ورىندى. ءبىرىنشىسى – جاقىن تۋىستار. بۇعان اتا-اجە, اتا-انا, جۇبايى نە زايىبى, بالالارى, نەمەرەلەرى, شوبەرەلەرى, اسىراپ الۋشىلار مەن اسىراپ الىنعاندار, اتا-اناسى ءبىر جانە بولەك اعا-ىنىلەر مەن اپالى-سىڭلىلەر, سونداي-اق نەكەدە تۇرماسا دا ورتاق بالاسى بار ادامدار ەنگىزىلۋى مۇمكىن. ەكىنشىسى – تۋىستار. مۇندا ناعاشى اتا-اجە, ناعاشى اعا-اپا, ناعاشى ءىنى-قارىنداس, بولە, جيەن, جەزدە, جەڭگە, كۇيەۋ, كەلىن, باجا, ابىسىن, قۇدا-قۇداعاي ءتارىزدى قاتىناستار قامتىلعانى ءجون. ءۇشىنشىسى – قايىن جۇرتتىق تۋىستار. بۇعان قايىن اتا, قايىن اجە, قايىن اكە, قايىن ەنە, قايىن اعا, قايىن اپا, قايىن ءىنى, بالدىز, قايىن ءسىڭلى جانە وسى اۋلەتكە جاقىن وزگە بايلانىستار ەنۋى كەرەك.

مۇنداي ۇعىمداردىڭ ءبارى وزگە تىلدەرگە دالمە-ءدال اۋدارىلا بەرمەۋى مۇمكىن. بىراق وسى ۋاجبەن قازاقى اتاۋلاردى زاڭنان ىسىرىپ تاستاۋ دۇرىس ەمەس. ورىس ءتىلىنىڭ وزىندە تۇركى تىلدەرىنەن ەنگەن ەكى مىڭنان استام ءسوز بار: دجيگيت, اركان, اربا, كازنا, كۋرگان, امانات, ارىك, كاپكان, بازار سەكىلدى مىسال جەتەدى. دەمەك, قۇقىقتىق ۇعىمدار دا ۇلتتىق نەگىزدەن ءنار الۋعا ءتيىس.

زاڭ قابىلداعاندا حالىقارالىق ستاندارتتار مەن وزگە مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ ورىندى. بىراق سونىمەن بىرگە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءتول قۇقىقتىق سانامىزدى, ادەت-عۇرىپ نورمالارىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ قاعيداسى – سونىڭ ءبىرى. بۇل تىيىم تۇركى جۇرتىندا ءدال قازاقتاعىداي ساقتالعان بىرەگەي قۇبىلىس. سوعان قاراماستان, ءالى كۇنگە دەيىن ەشبىر زاڭنامادا ناقتى بەكىمەگەن. ال كورشىلەس وزبەكستان 2019 جىلى قانى ءبىر جانە نەمەرە باۋىرلاردىڭ وتباسىن قۇرۋىنا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالدى. قىرعىزستان دا وتباسى كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسىنا وسىعان ۇقساس شەكتەۋدى ەنگىزىپ, 2024 جىلى قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعاردى. بىزدە بولسا, نەكە جانە وتباسى كودەكسىنىڭ 11-بابىنىڭ 3) تارماقشاسىندا تەك «جاقىن تۋىستاردىڭ» اراسىندا نەكە قيىلۋىنا جول بەرىلمەيتىنى عانا جازىلعان. جەتى اتا تۇرماق, جاي تۋىستاردىڭ ءوزى تولىق قامتىلماعان.

تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ماسەلە جاي اتاۋ تۇزەتۋ نە تەرمين تولىقتىرۋ عانا ەمەس. بۇل – قازاقتىڭ قۇقىقتىق ساناسىن, تۋىستىققا قاتىستى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان دۇنيەتانىمىن, تىلدىك دالدىگىن, مورالدىق ولشەمىن زاڭ ماتىنىنە جاقىنداتۋ ماسەلەسى. ەگەر زاڭنامالاردا تۋىستىق اتاۋلار ناقتىلاپ جازىلىپ, جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ تىيىمى قۇقىقتىق نورما رەتىندە كورىنىس تاپسا, بۇل قازاقى ءجون-جورالعى مەن سالت-ءداستۇردىڭ ساقتالۋىنا دا, قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنىڭ ءادىل ءارى تۇسىنىكتى بولۋىنا دا قىزمەت ەتەر ەدى.

ايبولات بەكتەن,

قازاقستان باس پروكۋراتۋراسى جانىنداعى

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەمياسىنىڭكاسىبي وقىتۋ ينستيتۋتىنىڭپروكۋرورلىق قاداعالاۋ كافەدراسىنىڭدوتسەنتى, اعا ادىلەت كەڭەسشىسى