ورتالىق ازيانى زەرتتەۋشى عالىم, بريتان قالامگەرى دەمەتريۋس چارلز دە كاۆانا بوۋلگەردىڭ (1853–1928) «ورتالىق ازيا پورترەتتەرى» اتتى 1880 جىلى لوندوندا جارىق كورگەن زەرتتەۋ كىتابىندا دوسمۇقامەد حاننان ياكوب حانعا دەيىنگى ارالىقتاعى ورتالىق ازيا تۇلعالارىنىڭ ءومىرى مەن دەرەكتەرى, ولاردىڭ ۇلت ازاتتىق كۇرەسى جولىنداعى ەڭبەكتەرى ناقتى دالەلدەرمەن جازىلعانىن اڭدادىق. وسى ەڭبەكتە اۆتور قازاق باتىرى ەسەت كوتىبار ۇلىنا ءبىر تاراۋ ارنايدى.
«1824 جىلى رەسەي ۇكىمەتى قىرعىزدارمەن قارىم-قاتىناسىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇستانعان قاعيداسىن وزگەرتتى». اعىلشىن عالىمى سول كەزدەگى جاعدايدىڭ تىم كۇردەلىلىگىن, كوپ وتپەي قازاقتار ۇشكە ءبولىنىپ, ارقايسىسىنا سۇلتان تاعايىندالعانى, بىراق رەسەي بيلىگى بۇل شارتتاردى بۇزۋعا كىرىسكەنىن, ەشبىر ات-اتاعى جوق سۇلتاندارعا حالىقتىڭ ىقىلاسى ونشا بولماعانىن, كەرىسىنشە, بۇرىنعى حاندىق بيلىكتى اڭسايتىنىن جەتكىزەدى. «سۇلتان بولىپ سايلانعانداردىڭ كەيبىرى شىنىمەن دە حان بولعان, بىراق بۇل جاعدايدا ولار ادەتتە رەسەي بيلىگىنە قارسى كوتەرىلىستەردىڭ باسىندا ءجۇردى. بۇلاردىڭ ءبىرازى تاريحتان ماڭگىلىك ورىن الدى, ولاردىڭ ىشىندە سىرىم مەن كەنەسارى دەگەن ۇلى كوسەمدەردى اتاۋعا بولادى», دەپ جازادى.
د.بوۋلگەردىڭ ەسەت كوتىبار ۇلىنا ارناعان تاراۋى
وسى ورايدا دەمەتريۋس بوۋلگەر ەسەت باتىر تۋرالى ءوزىنىڭ ناقتى كوزقاراسىن, شىنايى باعاسىن بەرەدى. سول ءۇشىن دە ول ەسەت كوتىبار ۇلىنىڭ سۇلتاندىق لاۋازىمدا نەمەسە تۋعان تەگى بويىنشا دا حان ەمەس ەكەنىن, ول شىن مانىندە باتىلدىقپەن ەلدىڭ القاۋىنا بولەنگەن باتىر بولعانىن ايتادى. «ەسەت باتىر ءار جاعىنان اكەسىنە كومەكتەسە ءبىلدى. اكەسى قايتىس بولعان سوڭ, ول ءوز رۋىنىڭ بەدەلدى ادامىنا اينالدى. 1822 جىلى ول بۇحارا كەرۋەنىن توناپ, ءوزىنىڭ ەرجۇرەكتىگىن دالەلدەدى. وسىدان كەيىن 1842 جىلعا دەيىن ول قىرعىز ەلدى مەكەندەرىنە, كازاك پوستتارىنا, ورىس كەرۋەندەرىنە دە رەسەي تەرريتورياسىندا شابۋىلدار جاساۋدا ەرەكشە باتىلدىق كورسەتتى» دەي كەلە, ورىس بيلىگىنىڭ كۇشى دە, ماراپاتتارى دا وسى حاس باتىردىڭ ارىنىن باسا الماعانى, الايدا 1844 جىلى ول ورىستارمەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلۋ ويىندا بولعانى, سونىڭ سەبەبىنەن گەنەرال پەروۆسكي ورىس اسكەرىن باستاپ ارال مەن ءامۋ وزەندەرىنىڭ جاعاسىنا جەتكەنى جونىندە دەرەك كەلتىرەدى.
سايىن ساقارا توسىندە ەركىن اتوي سالعان ەسەت باتىر بارىمتا مەن سىرىمتانى دا باتىل ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. ء«بىر اعىلشىن جازۋشىسى ەسەت كوتىبار ۇلىن «دالانىڭ روب بويى» دەپ اتاعان ەدى (Rob Boy – شوتلانديالىق تايپا باسشىسى, ونىڭ ەرلىگىن نەگىز ەتكەن ۆالتەر سكوتتىڭ رومانى بار)» دەيدى عالىم ونىڭ ايبىندى تۇلعاسىن سۋرەتتەي كەلە.
عالىم دەمەتريۋس بوۋلگەردىڭ ورتالىق ازيانى ءجىتى زەرتتەگەنى سونشا, ونداعى تاريحي وقيعالار مەن قوعامدىق جاعدايلاردى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ ەڭبەگىندە تالداعانى قۋانتادى. «1853 جىلى ورىستار اقمەشىتتى باسىپ العاننان كەيىن, قازاق دالاسىنا ورىس بيلىگى جۇرە باستادى. بىراق ەسەت باتىر ولاردان بويىن اۋلاق ۇستادى. ول پەروۆسكيدىڭ ەكسپەديتسياسى كەزىندە دە, ەشكىمنەن سەسكەنگەن جوق. ونىڭ ىقپالىمەن قازاقتاردىڭ بىرنەشە رۋى ورىس قولباسشىسىنا كومەك كورسەتۋدەن باس تارتتى. اقمەشىت الىنىپ, قوقاندىقتاردىڭ كومەكشى اسكەرى جەڭىلىسكە ۇشىراعان كەزدە, ونى جازالاۋ قاجەت بولدى. 1854 جىلى ونىڭ سوڭىنا اسكەر ءتۇسىپ, ەسەت باتىر قاپيادا قولعا تۇسەدى» دەگەن دەرەكتەر ەسەت كوتىبار ۇلىنىڭ ناعىز دالا شونجارى بولعانىن, قيىن ساتتەردە دە باتىلدىعىمەن, ىسكەرلىگىمەن ەلگە تانىلعانىن بايان ەتەدى.
ەسەت باتىردان كەك الۋ ءۇشىن ونىڭ حالقىن قيناعان پاتشا بيلىگىنىڭ كەيىپ-كەسپىرى دە وسى كىتاپتا اشىق ايتىلادى. ءسوز سوڭىندا بريتان عالىمى ەسەت كوتىبار ۇلىنىڭ جارتى عاسىرعا سوزىلعان كۇرەسىن ايتا كەلە, «ول سونداي قىسىلتاياڭ ساتتەردە ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋعا بارىن سالعان مىقتى قولباسى, ونىڭ بولمىسىنىڭ ءوزى – كوسەم, سول ءۇشىن دە ول وتكەن عاسىردا ازيا توپىراعىندا وتارشىلدارمەن ايانباي كۇرەسكەن تۇلعا» دەگەن جوعارى باعا بەردى.
1879 جىلى لوندوندا جارىق كورگەن «ورتالىق ازياداعى انگليا مەن رەسەي» اتتى ەڭبەگىندە اۆتور قازاق تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعالار مەن تۇلعالار تۋرالى, اسىرەسە ەسەت كوتىبار ۇلى حاقىندا كوپتەگەن دەرەكتى جاريا ەتەدى. ونى قازاقتاردىڭ اڭشىلىق ونەرى قىزىقتىرادى. «سەمەي مەن بالقاش اراسىن مەكەندەگەن قىرعىزدار (قازاقتار) اڭشىلىققا تىم شەبەر».
وسىدان كەيىن اۆتور قازاقتاردىڭ وزدەرى تۇرعان ءوڭىردىڭ تاۋ-تاسىن, جون-جوتاسىن جاقسى بىلەتىن, اتالعان تەرريتوريادا تۇلكى, قاسقىر, تاۋەشكى, قويان, قارساقتاردىڭ كوپتىگىن كورىپ ءوزىنىڭ «اعىلشىن حايۋاناتتار باعىنا» بارعانداي كۇي كەشكەنىن جازادى. سونىمەن بىرگە قازاقتاردىڭ قاسقىردى قارۋمەن ەمەس, جالاڭ قولمەن نەمەسە ءدۇر قامشىنىڭ كومەگىمەن سوعىپ الاتىنىن ماقتانىشپەن ايتادى. «م.ءۋجفالۆيدىڭ ايتۋىنشا, قىرعىز دالاسىنداعى قاسقىرلار ءۇندى جولبارىسىنان دا ەڭسەلى ءھام قاھارلى. بۇل جىرتقىش اڭ بىرتىندەپ جويىلىپ بارا جاتىر. 25 جىل بۇرىن ورىستار سىردارياعا كەلگەندە, وزەن جاعاسىندا قاسقىرلاردىڭ توپ-توبىمەن جۇرگەنىن بايقاعان. انە, سودان كەيىن ادامداردىڭ قولىمەن ولاردىڭ سانى كۇرت ازايدى». ول وسىلاي دەي كەلە, شۋ مەن بالقاشتىڭ جاعاسىندا از ساندى قاسقىر تۇقىمىنىڭ بار ەكەنىن ءمالىم ەتەدى.
تاعى دا عالىمنىڭ سوزىنە كەزەك بەرسەك: «1876 جىلى كنياز دولگورۋكي ورتالىق ازيا اسكەرلەرىن تەكسەرۋگە كەلگەندە, مۇندا قاسقىر تۇقىمىنىڭ تىم ازايىپ كەتكەنىن بايقايدى. بىراق قاسقىرلاردىڭ بۇل جاقتا ءومىر سۇرگەنى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ بار ەكەنىنە كوزى جەتەدى. ونىڭ ورتالىق ازيا جولبارىسى سياقتى وسى ارادا مەكەندەگەنى راس. كەزىندە ورىس بيلىگى جولبارىس ولتىرگەن ءار ادامعا ون رۋبل سىياقى بەرگەن. ال ونىڭ تەرىسى بۇل سومادان ەكى ەسە قىمبات. سوندىقتان بۇل تەرريتوريادا جولبارىستىڭ سانى دا ازايدى», دەپ دابىل قاعادى.
كەلەسى بەتتەردە زەرتتەۋشى قازاق جىلقىسىنىڭ كەسكىنى, ونىڭ اسىلتۇقىمى, قارابايىر ءناسىلىنىڭ توركىنى, قازاق تازىسىنىڭ العىر دا اڭ اۋلاۋعا شەبەر ەكەنىن باياندايدى. سونىمەن قوسا 1876 جىلى گ.ءپوتانيننىڭ التاي تاۋلارىنان اسىپ ءوتىپ زايسان, قۇلجاعا بارىپ, ودان ءارى قازىرگى قىتايداعى قازاقتار قونىستانعان بۋرىلتوعاي وڭىرىنە اتباسىن بۇرعانىن, 14 كۇندىك ساپارىندا ول ۇلىڭگىردىڭ شىعىس جاعى, قارا ەرتىس پەن دوربىلجىڭگە دەيىن شارلاعانىن ايتادى. «رەسەي قول استىنداعى مەملەكەتتەرگە قاتىستى ايىپتاۋ جوسپارىن جاسادى. حيۋانىڭ سولتۇستىگىندەگى قازاقتار مەن وڭتۇستىگىندەگى تۇرىكمەندەردىڭ قۇل بازارى بولىپ قالا بەرۋى كەز كەلگەن وركەنيەتتى دەرجاۆانىڭ ءوز بيلەۋشىسىنە وڭ كوزبەن قاراماۋى ەدى» دەيدى ول.
سول كەزدەگى قوقان حاندىعى مەن حيۋا وڭىرىندەگى تاريحي جاعدايلارعا دا ول ءجىتى نازار اۋدارىپ, ونى وقىرماندارىنا جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەنىن تۇسىنگەندەي بولامىز. «1841 جىلى گەنەرال پەروۆسكيدىڭ حيۋا ەكسپەديتسياسىنىڭ ساتسىزدىگى ءۇشىن كەك الۋ سحەماسى بريتان وفيتسەرلەرىنىڭ ىقپالىمەن ارەكەت ەتكەن حاننىڭ بىتىمگەرشىلىك شارالارىنان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى, ورىستار العاش رەت بۇل ۇسىنىستى قاراستىرا باستادى. ورىنبور دالاسى ارقىلى قازاقتىڭ ورتا ءجۇزى مەن قوقان حانى قولىنداعى ەلگە قاراي كىرۋ قادامىن ىلگەرىلەتتى. بۇل كەيىنگى جورىقتاردا ەڭ الدىمەن قىرعىزداردى قۋدالاۋ جانە ماجبۇرلەۋگە اكەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, اۋەلى ولارعا قارسى بىرنەشە ەكسپەديتسيا جىبەرىلسە, ودان كەيىن ءتيىمدى جەرلەرىنە بەكىنىستەر سالۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل شارالاردى گەنەرال پەروۆسكي مەن گەنەرال-گۋبەرناتور وبرۋچەۆ كۇشپەن جۇزەگە اسىردى. قازاقتىڭ مىقتى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرازى شايقاستا ءولتىرىلدى نەمەسە تۇتقىنعا الىندى, قازاق تايپالارىنا تيەسىلى ۇلان-عايىر مەكەندە بىرتە-بىرتە بەيبىتشىلىك ورنادى. وسىلايشا, نەگىزگى كاسىپورىنعا جول اشىلدى, سىردارياعا قاراي ىلگەرىلەۋ بولدى». ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقتار ورىستىڭ كىسەنى قوقاندىقتاردان جۇمساق ەمەس ەكەنىن سول كەزدىڭ وزىندە-اق تۇسىنە باستاعانىن, ولاردىڭ رەسەيگە كومەك كورسەتۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلماۋعا تىرىسقانىن, ءدال وسى ساتتە ارالارىنان ەلدى ۇيىستىراتىن, ءتىپتى كانىگى جاۋعا قارسى تۇرۋعا قابىلەتتى ادام شىققانىن جەتكىزەدى.
«بۇل قولباسشىنىڭ اتى – ەسەت كوتىبار ۇلى. ونىڭ شەشەندىگى ءوز جاقتاستارىن ءبىر اراعا توپتاستىردى, ورىستارعا قارسى سوعىس جاريالاۋى قازاق كيىز ءۇيىنىڭ ماڭىنداعى جينالىستا ايتىلدى. «ولاردىڭ اتتارى مەن قارۋلارى بار, بىزدە دە بار ەمەس پە؟ ءبىز مۇحيتتىڭ جاعاسىنداعى قۇمداي كوپ ەمەسپىز بە؟ قاي جاققا بۇرىلساڭىز دا, قازاقتى تاباسىز. ەندەشە, ءبىز نەگە بىرنەشە بەيتانىس ادامعا باعىنۋىمىز كەرەك؟». اۆتور قۇددى ەسەت باتىردىڭ قاسىندا وتىرعانداي ونىڭ جورىق ءسوزىن وسىلاي كەيىنگى ۇرپاققا تاراتىپ وتىر دەپ جازا كەلە: «وسىنداي باتىل سوزدەرىمەن كوتىبار ۇلى قازاقتاردىڭ كوكىرەگىنە قايسارلىق ۇيالاتتى. ونىڭ بۇل ارەكەتى كوپتەگەن ەل اعاسىن ۇيالتىپ, ناتيجەسىندە, ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ىشكى جاقتان ىدىراعان قازاقتار رەسەيگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن وداقتاس بولدى. بەس جىل بويى كوتىبار ۇلى رەسەيمەن شەكارالىق سوعىس جۇرگىزدى. ونىڭ سوعىستاعى شەبەرلىگى مەن باتىل ءىس-قيمىلى بىرنەشە رەت ورىس اسكەرلەرىنىڭ تاڭداۋلى قارۋ-جاراعى مەن ساقاداي ساي ءتارتىبىن بۇزىپ-جاردى. كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ول كەيىن كەلە ءىزباسارلارىنىڭ اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك سەبەبىنەن رەسەي بيلىگى ۇسىنعان شارتتارمەن كەلىسكەن» دەگەندى قوسادى.
شىندىعىندا, كەزىندە ورىستاردىڭ قازاق جەرىنە كوز الارتۋى, وتارلاپ الۋعا ۇمتىلىس جاساۋى ۇلكەن ساياسي ماقساتتارمەن بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسقانى ءمالىم. بۇعان دالەل ەسەت كوتىبار ۇلى بەرىلگەننەن كەيىن ورىستاردىڭ سىرداريا جاعاسىنا ەكىنشى رەت جورىق باستاۋى, 1859 جىلى فورت-پەروۆسكيدەن وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي سەكسەن ميل قاشىقتىقتا ورنالاسقان قوقاندىقتاردىڭ شولاققورعان بەكىنىسىنە شابۋىل جاساعانى, ودان كەيىن ورىستاردىڭ جاڭاقورعاندى باسىپ الۋىن دەرەكتەرمەن ايتۋعا بولادى. وسىنىڭ سالدارىنان سىرداريا ماڭىنداعى تۇركىستان قالاسىنا, سونداي-اق قاراتاۋ جوتاسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى قازاقتار اراسىنا, انىعىن ايتقاندا, اۋليەاتاعا قارسى ۇلكەن شابۋىل جاسايدى.