انىقتالۋى ۇزاق, اسقىنۋى تەز دەرت

ءبىز كوبىنە سكلەروزدى ۇمىت­شاقتىقپەن بايلانىستىراتىنىمىز راس. شىنداپ كەلگەندە, شاشىراڭقى سكلەروز دەگەن دەرتتىڭ ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە قاتىسى جوق ەكەندىگىن بۇگىنگى مەديتسينا دالەلدەپ بولدى. بىراق ونىڭ بەلگىلەرى باسقا اۋرۋلاردىڭ دا بەلگىلەرىنە ۇقساستىعى سونشالىقتى, بىلىكتى مامانداردىڭ ءوزى دە اتالعان دەرتتى بىردەن انىقتاپ, دياگنوزىن قويا المايدى.

جالپى, شاشىراڭقى سكلەروزدىڭ مەديتسينانى شاتاستىراتىن تۇسى كوپ. ەڭ قىزىعى, ەرتە زامانداردا بۇل اۋرۋدىڭ ءبىزدىڭ اتا-بابامىزعا قاتىسى جوق, سولتۇستىك الاپتاردى مەكەندەيتىن ەۋروپا ءناسىلدى حالىقتاردىڭ قانىنداعى كەسەل دەگەن تۇسىنىك بولعان. الايدا قازىرگى نەۆرولوگ-دارىگەرلەرگە وسى دەرتپەن جۇگىنىپ جۇر­گەندەردىڭ ىشىندە قانداستارىمىز دا جەتەرلىك. وعان قوسا ەلىمىزدە بۇل اۋرۋ­دىڭ ايماقتىق, گەوگرافيالىق تارالۋ ەرەكشەلىكتەرى دە بار. مىسالى, شاشىراڭقى سكلەروزعا سولتۇستىك قازاق­ستاننىڭ تۇرعىندارى جيىرەك شالدىعادى. ال وڭتۇستىك ايماقتاردا بۇل اۋرۋدىڭ بۇرىن «ازيالىق ءتۇرى» دەپ ەسەپتەلگەن, كورۋ جۇيكەسى مەن ج ۇلىندى زاقىمدايتىن اۋتويممۋندىق اۋرۋلار توبىنداعى وپتي­كالىق نەيروميەليت سپەكترى (ونم سپەكترى) ءجيى انىقتالادى. بىراق قازىر ونىڭ دا بولەك اۋتويممۋندىق اۋرۋ ەكەنى دالەلدەنگەن.

ۆاسيلي بريۋحوۆ

ەلىمىزدە وسى كەسەلدەردىڭ كلينيكالىق حاتتامالارى ءۇش جىل بۇرىن قابىلدانعان, سونىڭ ارقاسىندا دياگنوستيكا ساپاسى جاقسارىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, شاشىراڭقى سكلەروزدىڭ قازىرگى احۋالىن وزگەرتە الاتىن ءدارى-دارمەكتەر پايدا بولدى.

كادىمگى ۇمىتشاقتىققا قاتىسى جوق, يممۋندىق جۇيە, مي مەن ج ۇلىن تىندەرىنە شابۋىلدايتىن وسىناۋ قاۋىپتى اۋتويممۋندى دەرت ادامنىڭ ءوز بەتىنشە ءجۇرىپ-تۇرۋى, اقىل-ەسى, زەردەسى, ەموتسيالىق كۇيى مەن كورۋ قابىلەتىنەن ايىرادى. ەگەر ونى ەمدەۋدى ەرتە باستاماسا, ول جىلدام اسقىنىپ, مۇگەدەكتىككە دۋشار ەتۋى ابدەن مۇمكىن. ماسەلەن, بۇرىن وسى كەسەلگە شالدىققاندار باستاپقىدا بالداققا سۇيەنىپ, قابىرعاعا تايانىپ جۇرۋگە, اسقىنا كەلە مۇگەدەكتىك ارباسىنا تاڭىلۋعا ءماجبۇر بولسا, قازىرگى مەديتسينا ادامنىڭ ءوز بەتىنشە ءجۇرىپ-تۇرۋى, ءوز تىرلىگىن ءوزى اتقارۋ قابىلەتىن كەمى ون شاقتى جىلعا ۇزارتا الادى.

زاماناۋي مەديتسينا بۇل كەسەلدىڭ قالاي پايدا بولاتىنىن بىلايشا تۇسىن­دىرەدى. ادام اعزاسىنداعى ميەلين دەپ اتالاتىن زات ورتالىق جۇيكە جۇيەسىندەگى جۇيكە تالشىقتارىن قورعايدى. ول مي مەن دەنەنىڭ باسقا بولىكتەرى اراسىنداعى حابارلاردىڭ, بايلانىستىڭ جىلدام دا بىركەلكى بەرىلۋىنە, تارالۋىنا كومەكتەسەدى. شاشىراڭقى سكلەروز كەزىندە ادەتتە اعزانى ينفەكتسيالاردان قورعايتىن يممۋندىق جۇيە ميەليندى بوتەن زات دەپ ەسەپتەپ, وعان شابۋىلداي باستايدى. عالىمدار يممۋندىق جۇيەنىڭ ميەلينگە نە سەبەپتى «وشىگەتىنىن» ءالى دە ناقتى بىلمەيدى, بىراق بۇل گەنەتيكالىق فاكتورلار مەن قورشاعان ورتانىڭ زياندى ىقپالىنىڭ بىرىگۋىنەن بولادى دەگەن دە پايىم بار.

حاليۋك گيۋميۋش

دسۇ مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, الەمدە شامامەن 1,8 ميلليون ادام شاشى­راڭقى سكلەروزعا شالدىققان. بۇل دياگ­نوز ءار 5 مينۋت سايىن ءبىر ادامنان انىق­تالاتىندىقتان, ۋاقىت وتە كەلە وعان دۋشار بولعانداردىڭ سانى 3,5 ميلليونعا دەيىن جەتىپ جىعىلۋى مۇمكىن. اۋرۋ 20–40 جاس ارالىعىنداعىلاردا ءجيى كەزدەسەدى, ولاردىڭ 70%-ى – قىز-كەلىنشەكتەر. شاشىراڭقى سكلەروزدى ايەلدەردىڭ كەسەلى دەپ ەسەپتەيتىندىگى دە وسى. التسگەيمەر اۋرۋى دا اسىرەسە ايەل ادامداردىڭ اراسىندا كوپ. مىسالى, ەلىمىزدە قازىردە 3885 ناۋقاس رەسمي تىركەلگەن بولسا, ونىڭ 2527-ءسى – ايەلدەر. جاڭادان انىقتالعان 644 جاعدايدا, ونىڭ دا باسىم بولىگى, ياعني 463-ءى – قىز-كەلىنشەكتەر. ديسپانسەرلىك باقىلاۋدا 18 جاستان اسقان 2894 ەرەسەك پاتسيەنت تۇر.

ء«ۇش جىل بۇرىن ەلىمىزدە وسى اۋرۋدىڭ كلينيكالىق حاتتامالارى قابىل­دان­دى. شاشىراڭقى سكلەروزدىڭ جاع­دايىن وزگەرتەتىن جاڭا بۋىن پرەپاراتتارى پايدا بولدى. ولاردىڭ كەي­بىرەۋلەرى تەگىن مەديتسينالىق كومەك, مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ مەملەكەتتىك قورىندا بار, ەڭ قىمباتتارى قايى­رىمدىلىق قورلارى ارقىلى كەلەدى. قانشا دەگەنمەن بۇل اۋرۋدى ەمدەۋ بارىسىندا ۇلكەن جەتىستىككە قول جەت­كىزىلدى. وتكەن عاسىرلاردا سكلەروزدىڭ سوڭى اۋىر مۇگەدەكتىككە دۋشار ەتسە, بۇگىندە جەتىلدىرىلگەن ەمدەۋ ادىستەرى, ەرتە دياگنوستيكانىڭ ارقاسىندا ونى باقىلاۋعا بولادى. ەم-دوم جۇرگىزۋدەگى نەگىزگى ماقسات – رەميسسياعا قول جەتكىزىپ, سونى ساقتاۋ. زاماناۋي مەديتسينا بۇل كەزەڭدى ايتارلىقتاي ۇزارتىپ, ءورشۋ جيىلىگىن ازايتىپ, سول ارقىلى مۇگەدەكتەر سانىن كەمىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باس نەۆ­روپاتولوگى, س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۇيكە اۋرۋلارى كافەدراسىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى ساۋلە تۇرىسپەكوۆا.

ساۋلە تۇرىسپەكوۆا

تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ شاشىراڭقى سكلەروز جونىندەگى كونگرەسىندە وتە كۇردەلى دە قيىن سيمپتوماتيكالىق جاعدايلاردى ەمدەۋگە ەرەكشە نازار اۋدا­رىلدى. ماماندار اتالعان دەرتتىڭ بەلگىلەرىن وزگە دە كەسەلدەرمەن شاتاستىرۋ ىقتيمالدىعىن جوققا شىعارمايتىنىنا توقتالدى. مىسالى, مۇنىڭ ەڭ كلاسسيكالىق كورىنىسى – كوزدىڭ بۇلدىراۋى. مۇنداي جاعدايدا ناۋقاستار البەتتە, الدىمەن وفتالمولوگكە جۇگىنەدى. دارىگەر دە مۇنى كورۋ جۇيكەسىنىڭ نەۆروپاتياسى رەتىندە قابىلداپ, شاشىراندى سكلەروزدىڭ بەلگىسى بار ەكەندىگىن اڭعارا بەرمەيدى. سول سياقتى شاشىراڭقى سكلەروزدىڭ بەلگىلەرى باسقاداي دا قۇبىلۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, اياقتاردىڭ السىرەپ, اۋىر­سىنۋى, جانسىزدانۋى, ۇيىۋى, كىشى دارەتكە وتىرۋدىڭ قيىنداۋى سياقتى بولىپ كەلەدى. بىراق ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بۇل بەلگىلەر دە باسىلىپ, ناۋقاستا رەميسسيا كەزەڭى باستالادى, ەسەسىنە اراعا ۋاقىت سالىپ بارىپ جاڭا سيمپتومدار پايدا بولادى. دارىگەرلەر دە, اسىرەسە ناۋقاستىڭ ءوزى دە ۋاقىت جاعىنان الشاق ەكى ەپيزودتىڭ ءبىر عانا اۋرۋدىڭ كورىنىسى ەكەنىن ءاردايىم بايلانىستىرا المايدى.

نەۆروپاتولوگ ماماندار اۋرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە دەنساۋلىقتى قال­پىنا كەلتىرۋگە بولاتىنىن ايتادى. ويت­كەنى ورتالىق نەمەسە شەتكەرى جۇيكە تالشىقتارى ەلەكتر سىمىن ورايتىن يزولەنتا سياقتى ميەلين قابىقشاسىمەن قاپتالعان. ول زاقىمدانسا دا, ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن وزدىگىنشە قالپىنا كەلە الادى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە بۇل قابىلەتىنەن ايىرىلىپ, جۇيكە تالشىقتارى تولىق جالا­ڭاشتانىپ قالادى.

كونگرەستە نەۆرولوگيانىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى سالالارىنداعى جەتەكشى ماماندار شاشىراڭقى سكلەروزدى دياگ­نوستيكالاۋ مەن ەمدەۋدىڭ سوڭعى ادىس­تەرى, سيمپتوماتيكالىق تەراپيانىڭ ەرەك­شەلىكتەرى جونىندە پىكىر الماستى. جۇيكە جۇيەسىنىڭ دەميەلينيزاتسيالىق اۋرۋلارىن دياگنوستيكالاۋداعى يننوۆاتسيالار, سيمپتوماتيكالىق تەراپيانىڭ زاماناۋي تاسىلدەرى, وڭالتۋ مەن پاتسيەنتتەردى كۇتۋدەگى پانارالىق شەشىمدەر باستى تاقىرىپقا اينالدى.

الماتى