بيىل قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا – 550 جىل. البەتتە, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى – التى الاشتىڭ, قالىڭ قازاقتىڭ شەجىرەسى. ەلگە قامقور, جۇرتقا تۇلعا بولعان حاندار مەن حازىرەتتەردىڭ, باتىرلار مەن بيلەردىڭ تاريحى. ۇلتقا ۇستىن بولعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى, ەسىمى ەلىمىزدە, اسىرەسە, شىعىس وڭىرىندە ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالاتىن ىرعىزباي اتا.
وسيەت
ەل اۋزىندا «ىرعىزباي اۋليە» اتانعان بابامىز 1787 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1850 جىلى 63 جاسىندا قايتىس بولعان. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا: «مەنى وسى قۇبا بەلگە جەرلەڭدەر, زيراتىمدى كوتەرمەڭدەر, ۇرپاقتارىم كوتەرەدى», دەپ وسيەت قالدىرعان ەكەن. بۇل – بارقىتبەلدىڭ تەرىسكەي باۋرايىنداعى كۇمىستى جايلاۋى دەگەن قۇيقالى, قاسيەت قونعان جەر. زامانىندا بولاشاق ابايدىڭ اكەسى – بالا قۇنانبايدى اۋىر دەرتتەن جازىپ العان اتاقتى ءتاۋىپ تۋرالى حالىق جادىندا جاتتالعان جاقسى لەبىز, تىلسىمعا تولى اڭگىمە مول. ىرعىزباي – ءوزى مولدا, ءوزى ءتاۋىپ ءھام اۋليە كىسى بولعان. دالا زەرتحاناسىندا دارىلەرىن سايلاپ, الدىن-الا وزىنە كەلە جاتقان ادامدى, جانىنا باتقان اۋرۋى مەن ونىڭ ەمىن ءبىلىپ وتىرعان. تارباعاتاي تاۋلارىندا وسەتىن التىنتامىر, ەرمەن, جالبىز, ءبىرسالار ىسپەتتى ەلۋ ءتۇرلى شوپتەن دارىلەر جاساعان. قىتاي ەمشىلەرىمەن بايلانىستا بولىپ, تاجىريبە الماسقان. ءبىر ەرەكشەلىگى, ەم-دومىنا اقى الماعان. اۋرۋحانا جوق, ەشكىم وتا جاسامايتىن زاماندا اللانىڭ جىبەرگەن قاسيەتتى ق ۇلى رەتىندە ادامدارعا شيپاسى تيگەن. مال اكەلىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرگەندەرگە «جەتىم-جەسىرگە بەرىڭدەر, مەنىڭ مىندەتىم بولەك» دەيدى ەكەن. قيامەتكە دەيىن جاراتۋشىنىڭ نۇرى جاۋىپ تۇراتىن جەردە ادامداردىڭ دۇعاسى قابىل بولادى دەيدى. قازاقتا: «اللادان تىلە, ءاۋليەگە تۇنە», دەگەن جاقسى ءسوز بار. مىنە, سونداي قاسيەت قونعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى – ىرعىزباي اۋليەنىڭ باسىنا تۇنەپ, دۇعا ەتكەن جانداردىڭ تىلەگى قابىل بولعانىنا تالاي مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ءوزى وسيەت ەتىپ قالدىرعانىنداي, اۋليە 1920 جىلدارى شىنىباي ەسىمدى اقساقالدىڭ تۇسىنە كىرەدى. «ەي, شىنىباي, مەنىڭ باسىمدا قوزى-لاق ويناپ ءجۇر, زيراتىمدى كوتەر, ساعان اللا تاعالا بەرەدى», دەيدى. شىنىبايدىڭ سول كەزدە مالىن بارىمتالاپ كەتىپ, تاپبەردى باستاۋىندا قينالىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ول قارا سيىرىنىڭ كۇشىمەن سۇيرەتكىمەن تاس تاسىپ, اۋليەنىڭ جاتقان جەرىنىڭ العاشقى ساندىقشاسىن قويىپتى. سودان كەيىن تۇرمىسى ءتۇزەلگەن شىنىبايدىڭ ۇرپاقتارى بۇگىن دە باقۋاتتى تۇرادى. ال اۋليەنىڭ مازارىن جىمىرايدىڭ وماربەگى, ابەكبايدىڭ احمەتى, باياحمەت سادىقوۆ جانە ورازاي, مۇقاتان, تايپاق ەسىمدى كىندىكتى اۋىلىنىڭ اقساقالدارى مەن ۇرپاقتارى 1956 جىلى كوتەرگەن. ون جىل وتكەن سوڭ مازاردىڭ جانىندا زيارات ەتۋگە كەلۋشىلەر قوناتىن تاس ءۇي سالىنىپتى. كەشەننەن 50 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان جانتىكەي اۋىلىنداعى ىرعىزباي اتا مەشىتىنىڭ يمامى التىنبەك قوجاحمەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ادامدار اۋليەنىڭ باسىنا 1903 جىلدان باستاپ كەلە باستاعان.
– 1986 جىلى كەسەنەگە كەلگەن 76 جاستاعى اياگوزدىك قاريانىڭ ايتقان اڭگىمەسى ەسىمدە. ول كىسى اتالارىنىڭ باي بولعانىن ايتقان ەدى. الايدا, 1903 جىلى اتاسىنىڭ وتار-وتار قويلارى توپالاڭ دەگەن اۋرۋدان جاپپاي قىرىلا باستاپتى. سول كەزدە مالدى ايداپ اكەلىپ, اتانىڭ باسىنا ءيىرىپ تۇنەتكەن ەكەن. وسىدان كەيىن ۇساق مال اۋرۋدان ادا بولىپ شىققان, – دەيدى يمام.
كەسەنە
تاياۋدا وسى قاسيەتتى مەكەنگە جولىمىز ءتۇستى. ىرعىزباي اتا مازارى بىلتىر تابيعي قىزىل تاستان قايتا كوتەرىلىپ, جاڭعىرتىلعان ەكەن. سونداي-اق, بۇل جەردە جالعىز مازار ەمەس, تۇتاس كەشەن ورنالاسقان. اۋليەگە زيارات ەتۋشىلەر سوناۋ قىسپاققا تولى كەڭەستىك كەزەڭدە دە تولاستاماعانى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بۇل ءۇردىس جاندانا ءتۇستى. بۇگىندە ىرعىزباي اۋليە كەشەنى جاڭادان جۇرگىزىلگەن قۇرىلىستار نەگىزىندە زاماناۋي زيارات جانە رۋحاني ورتالىعىنا اينالدى. ايتالىق, وتكەن جىلى جاڭا تالاپتارعا ساي, ىشىندە ىستىق جانە سۋىق سۋى, اجەتحاناسى, كەڭ ءدامحاناسى جانە باي كىتاپحاناسى مەن مۇراجايى بار ۇلكەن قوناقۇي سالىندى. بىرىككەن اراب امىرلىگىندەگى زاير مەشىتىنىڭ ۇلگىسىمەن جاسالعان, قازىرگى زامانعا لايىق سانيتارلىق-گيگيەنالىق كەشەن تۇرعىزىلدى. وسى قۇرىلىستاردىڭ جوباسىن جاساپ, زيارات ەتۋشى حالىققا تەگىن قىزمەت ەتۋگە وتكىزىپ بەرگەن اعايىندى سابۋروۆتاردىڭ يەلىگىندەگى «اعزام» اسىل تۇقىمدى زاۋىتى, اۋلەتتىڭ قازىرگى اعاسى بادەلحان كامالحان ۇلى ەكەن. تارباعاتاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, جايساڭ جان ءوزىنىڭ بۇل ەڭبەگىن ءسوز ەتە بەرۋگە ىقىلاس بىلدىرە بەرمەيدى. دەگەنمەن, جۋرناليستەردىڭ قويعان سۇراعىنا بىردە بىلاي جاۋاپ بەرگەنى بار:
– 1989 جىلى «قيانداعى اۋىل» اتتى كوركەم فيلم شىعىپ, ونداعى وتىرىك-شىندى وقيعالاردى, اقسۋات «اۋىلىنىڭ» مىجىرايعان تامدارىن, ەلدىڭ ۇسقىنسىز, ءمادەنيەتسىز ءجۇرىس-تۇرىستارىن كورىپ جانىم تۇرشىكتى. ءوزىم تۋىپ-وسكەن اۋىلدى تومەندەتكەن فيلم نامىسىما ءتيدى. سويتسەم, ونداعى سيۋجەتتەر, جاپىرايعان تامدار سارىوزەك ستانساسىنا جاقىن, ەسكى اۋىلداردىڭ ءبىرىندە تۇسىرىلگەن ەكەن. الگى ءفيلمدى كورگەن ەل: «اقسۋاتىڭدى كوردىك قوي», دەپ مىسقىلدايتىندى شىعاردى. ءتىپتى, وزگە ايماقتىڭ جۇرتى قىزىن اقسۋاتقا ۇزاتقىسى كەلمەيتىن بولدى. سودان قانشاما جىلدار وتسە دە, نامىستى وي جىبەرمەي اقسۋاتتىڭ برەندىنە اينالار دەپ ىرعىزباي اتا كەشەنىن تۇرعىزۋعا جان-تانىممەن كىرىستىم.
بۇل تۋرالى كەسەنە شىراقشىسى تارقاتىپ ايتىپ بەردى. ىرعىزباي اۋليەنىڭ باسىنا زيارات ەتە كەلگەندەردى شىن پەيىلىمەن كۇتىپ الىپ, بابا كەشەنىن تاپ-تۇيناقتاي تازا ۇستاۋعا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بولات تاعابايدىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. شىراقشىلىق مىندەتىن ىزگىلىكپەن ادال اتقارىپ جۇرگەن ول قاسيەتتى ورىنعا كەزدەيسوق كەلمەگەن. 1986 جىلى اكەسى قۇنانباي مازاردىڭ العاشقى ەسكەرتكىش تاسىن قويعان ەكەن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە مۇنداي ءىس-ارەكەتتەر پارتيا تاراپىنان قاتاڭ شەكتەلەتىن. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, سوعىستان كەيىن اقسۋات اۋدانىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ەڭبەگى سىڭگەن اكەسىنىڭ ەسىمىن دە ەل-جۇرت ىرعىزباي اۋليەنىڭ قۇنانبايدى ەمدەگەنىنە ورايلاستىرىپ, ىرىمداپ قويعان كورىنەدى.
1990 جىلى بۇكىل ەل بولىپ, كەسەنەنى اق كىرپىشپەن قاپتايدى. الايدا, شيرەك عاسىردان كەيىن توزاتىن سيليكات سوڭعى جىلدارى ۇگىتىلە باستاعان ەكەن. وسى ورايدا كوپ ۋاقىتتان بەرى ىشتەي شيرىعىپ, دايىندالىپ جۇرگەن بادەلحان كامالحان ۇلى تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, اۋقىمدى قۇرىلىستى باستاپ كەتەدى.
– شىن ىقىلاس-نيەتىمەن ۇرپاقتىق پارىزىن وتەپ جۇرگەن, ۇلتجاندى ازامات بادەلحان كامالحان ۇلىنىڭ كومەگىمەن پاۆلودار وڭىرىندەگى باياناۋىلدان 60 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان بىرلىك اۋىلىنان 25 «كاماز»-عا تيەلگەن تاس جەتكىزىلدى. شالا پىسكەن گرانيت – وتە قۇندى قۇرىلىس ماتەريالى. كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, الدىن الا ەشقانداي سىزبا سىزىلعان جوق. بابامىزدىڭ بۇرىنعى تاستان قالانعان زيراتى ساقتالدى. جالپى, بۇل قۇرىلىس اللانىڭ قۇدىرەتىمەن, بابامىزدىڭ قاسيەتىمەن سالىندى دەۋگە بولادى. ويتكەنى جۇمىس بارىسىنداعى شەشىم دە, قۇرىلىس تا تەز ءجۇردى. مۇنداي ساۋلەت فورماسى شىعىس وڭىرىندە كەزدەسپەيدى. تاڭ سىبىرلەپ اتقاننان كۇن ەڭكەيگەنشە ىنتى-شىنتىمەن ەڭبەك ەتكەن شەبەرلەر قىزىل گرانيت تاستى بالعامەن ۇرىپ, ءپىشىنىن كەلتىرىپ, بار ونەرى مەن كۇش-جىگەرىن سالىپ ءبىر جارىم ايدا قالاپ شىقتى. مازاردىڭ جوباسى بولماسا دا, قاسيەتتى ساندار ەسكەرىلدى. ىرگەتاسى جەتى قاباتتان ءورىلدى. كەسەنە بىتكەندە قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن ءۇش كۇمبەز شىقتى. كۇمبەزدەر كۇن ساۋلەسىنە جالتىلداپ تۇرادى. البەتتە, مازارعا بالا تىلەپ كەلەتىندەر كوپ. سايكەستىكتى قاراڭىز, كەسەنە كۇمبەزى اتاسى سياقتى, جانىنداعى تاس ءۇيدىڭ كۇمبەزى اناسى ىسپەتتى بولسا, مازاردىڭ كىرەبەرىسىنىڭ ۇستىندەگى كىشكەنە كۇمبەز بالا سىندى اسەر قالدىرادى. باستاپقىدا مۇنداي كورىنىس شىعاتىنىن ەشكىم بىلگەن جوق. كۇمبەزدى كوتەرۋ بارىسىندا ويدان وي تۋىپ, وسى ۇيلەسىمدى كومپوزيتسيا پايدا بولدى. جالپى, شوشاق كۇمبەزدى زيرات شىعىس وڭىرىنە ءتان. اعاش, تەمىر ەسىكتىڭ ءبارى 40-50 جىلدا توزاتىن بولعاندىقتان, توت باسپايتىن قۇرىش بولاتتان ەسىك قويىلدى. كەشەنگە وسىنداي قۇرىلىستىڭ سالىنۋى, قالىڭ ەلدىڭ تولاسسىز كەلۋى – اۋليە بابامىزعا دەگەن حالىقتىڭ راحمەتى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, قىسى-جازى كىسى ۇزىلمەيدى. شەتەلدەردەن دە قوناقتار كوپ كەلەدى, – دەدى كەسەنە شىراقشىسى بولات تاعاباي.
ىرعىزباي اتا مازارى VII عاسىردىڭ ساۋلەتتىك ستيلىنە ساي كەلەدى. مازاردىڭ جانىنداعى تاس ءۇي دە وسى ءانسامبلدى ساقتاۋ ورايىندا قىزىل گرانيت تاسپەن قاپتالعان. دالا توسىندە وقشاۋ تۇرعانىمەن كۇمبەزگە ورناتىلعان كۇن ساۋلەسىنەن قۋات الاتىن شامدار ءتۇن بالاسىندا مازارعا جاعىلعان قىرىق شىراق ىسپەتتى كەسەنەگە ەرەكشە كەلبەت بەرىپ تۇرادى.
مەشىت پەن كىتاپحانا
سونداي-اق, كەسەنە جانىندا ايدىك مەشىت بوي كوتەردى. بۇل ىسكە ەلىمىزدە كوپتەگەن مەشىت سالدىرعان ليزا قاجى مەشىتبايقىزى مۇرىندىق بولعان كورىنەدى. 2008 جىلى بەلگىلى كاسىپكەر جومارت سادۋاقاسوۆتىڭ قارجىسىمەن سالىنعان مەشىتتىڭ قىش كىرپىشى حيۋادان اكەلىنگەن ەكەن. شەبەرلەر كەسەنە اۋماعىندا ەلەكتر قۋاتى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, ەرەكشە كىرپىشتى 30 شاقىرىم جەردەگى قوجاگەلدى اۋىلىندا ويىپ, قاجەتتى پىشىنىنە كەلتىرىپ وتىرعان. ويۋلى ورنەكتەرمەن ناقىشتالعان قىش كىرپىشتەر مەشىتتىڭ ىشىنە دە, سىرتىنا دا ەرەكشە ءوڭ بەرەدى. مەشىت قۇرىلىسىنىڭ ۇزىندىعى مەن ەنىنە قاسيەتتى جەتى سانى تاڭداپ الىنعان. ءزاۋلىم كۇمبەزى مەن ءتورت مۇناراسى الىستان كوز تارتادى. جاز بويى مەشىتتىڭ داۋىس زورايتقىشى ارقىلى كەڭ دالاعا قۇران اياتتارى اۋەزدى ۇنمەن تاراپ جاتادى ەكەن. مەشىتتىڭ كىرەبەرىسىنە قارلىعاش ۇيا سالعانىن اڭدادىق. جالپى, بۇل كەشەندى قارلىعاش ۇيا سالعان مەكەن دەۋگە بولادى. قارلىعاشتار جىلدا جاڭىلىسپاستان تۋرا 3-4 مامىردا ۇشىپ كەلىپ, مازار مەن مەشىت كۇمبەزدەرىنەن باستاپ, كىتاپحانا, مۇراجاي, قوناقۇي شاتىرلارىنا دەيىن ۇيا سالادى ەكەن.
مەشىتتەن كەيىن «دالا دانالارى كىتاپحاناسى» اتتى عيمارات ورىن تەپكەن. بۇگىندە 3 مىڭعا جۋىق كىتاپ قورى جيناقتالعان كىتاپحانادا وتە سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار بار. ونىڭ ىشىندە ەكى عاسىر بۇرىن شىققان كونە قيسسا-داستاندار, اراب قارپىمەن, قادىمشا جازىلعان قۇران-كارىم جانە مەديتسينا, ادەبيەت, تاريح, حالىق ەمشىلىگى, اۋليەلىك تۋرالى, سونداي-اق ورىس تىلىندەگى ادەبيەتتەر جيناقتالعان. يبن سينانىڭ 1954 جىلى تاشكەنتتە جاريالانعان كىتابىن كوزىمىز شالدى.
– بۇل كىتاپحانانى عالىم مەيىر ەسكەندىروۆ جەكە قاراجاتىنا سالدىردى. 2013 جىلى 5 قىركۇيەكتە اشىلعان كىتاپحانانىڭ وقۋ زالى بار. زيارات ەتە كەلگەن جۇرتشىلىق وسى ورىنعا باس سۇعىپ, ءوزىن رۋحاني تۇرعىدان بايىتادى. ەلباسىمىز قازىرگى زاماندا كىتاپ وقۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتادى. جاس كەزىمىزدە تاڭ اتقانشا كىتاپ وقيتىنبىز. جاستاردى ينتەرنەتتىڭ شىرماۋىنان قۇتقارۋ ءۇشىن دە كىتاپقا باۋلۋىمىز كەرەك, – دەدى بولات تاعاباي.
كىتاپحانا قورىنا ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ, پرەزيدەنت كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نەسىپبەك ايت ۇلى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ سىندى ەلگە بەلگىلى تۇلعالار مەن وڭىردەگى قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى, س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ, سەمەي كوپسالالى كوللەدجى سياقتى جوعارى جانە ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ جەتەكشىلەرى جەكە قورلارىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتاردى سىيعا تارتقان. بولات تاعابايدىڭ ايتۋىنشا, «دالا دانالارى كىتاپحاناسىنا» بيىلدان باستاپ ارنايى كىتاپحاناشى بەكىتىلىپ, كارتوتەكا ارقىلى جۇيەلەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەك.
«امانات» مۇراجايى
كەشەندەگى ەرەكشە نىساننىڭ ءبىرى – «امانات» مۇراجايى. تابيعي تاستان سالىنعان, ەكى قاباتتان تۇراتىن مۇراجايدىڭ ۇزىندىعى 63 مەتردى قۇرايدى. بۇل – مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) قۇرمەتىنە جانە ىرعىزباي اۋليە جاساعان پايعامبار جاسىنا سايكەستەندىرىلىپ جاسالعان. اتالعان كەشەندى بۇرىنعى ءماجىلىس دەپۋتاتى, كاسىپكەر ەربولات ءاپسالاموۆ تارتۋ ەتكەن. مۇراجاي الدىنا كۇمىستى جايلاۋىنان تابىلعان تاڭبالى تاس قويىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا مۇراجايدىڭ ءبىر قاباتى ءتۇرلى زاماننىڭ جادىگەرىنە لىق تولى. ەرەكشە ەنتۋزياست, كوللەكتسيونەر بولات قۇنانباي ۇلىنىڭ 15 جىل بويى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, انتيكۆارلىق دۇكەندەردەن, شەتەلدەردەن جيناعان جانە كەشەنگە كەلۋشى قوناقتار سىيلاعان 2 مىڭنان استام جادىگەرى كەز كەلگەن ادامنىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتادى, كوڭىلىن سۇيسىندىرەدى. ەندى ەكىنشى قاباتتى دا تولتىرۋعا كىرىسكەلى وتىرعان ول زاماننىڭ كۋاسى مەن وركەنيەتتىڭ ايعاعى سانالاتىن قۇندى دۇنيەلەر شەتەلدەرگە ساتىلماي, ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتپەي, ەلدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋى قاجەت دەيدى.
مۇراجاي ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنەن باستالادى. مۇنداعى كوك بايراقتىڭ دا ءوز تاريحى بار. بوكسشى قانات ءىلياسوۆ 2002 جىلى سانتياگو قالاسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتىنا جولداما العاندا كەسەنەگە كەلىپ, زيارات ەتەدى. تۇسىندە اۋليە ايان بەرىپ, اق شىڭ باسىنان كورىنەدى. ءدۇبىرلى جارىستان الەم چەمپيونى بولىپ ورالعان ول شارشى الاڭدا كوتەرگەن كوك بايراقتى كەسەنەگە سىيعا تارتادى. مىنە, سول جەڭىس تۋى مۇراجاي تورىنەن ورىن العان. ال كىرەبەرىستە «ماشاللا» ءسوزى اعاشتان ويىلىپ بەدەرلەنگەن. بولات قۇنانباي ۇلى پاكىستاندىق باكار ەسىمدى حافيز (قۇران-كارىمدى جاتقا بىلەتىن ءارى ساقتاۋشى ادام – ب.ت.) جىگىتتىڭ كەسەنەگە ارنايى كەلىپ, ەكى كۇن بويى قۇران اۋدارعانىن جەتكىزدى. سەمەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان باكار كەسەنەگە كەلۋشىلەرگە اۋليەلىك قاسيەت جونىندە ساتى-ساتىسىمەن ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ەكەن. حافيز سىيلاعان «ماشاللا» ءسوزى تاڭبالانعان كارتينانىڭ ۇلكەيتىلگەن نۇسقاسىن جەرگىلىكتى شەبەرلەر جاساپ شىعىپتى. مۇراجايدا جەتى ساتى, جەتى تەرەزە بار. بۇل دا قازاقتىڭ قاسيەتتى سانىنا وراي ويلاستىرىلىپ جاسالعان. كونە استاۋ, كەبەجە, قۇمعان, اعاش جانە تاستان جاسالعان قول ديىرمەندەر, شويىن ۇتىكتەر, جەز ساماۋىرلار, كەلى-كەلىساپتار سىندى تۇرمىستىق دۇنيەلەر, تۇيە شەكپەن, قاسقىر ىشىك, جارعاق ىسپەتتى اتا-بابالارىمىزدان قالعان كيىم-كەشەك, سۇيەكتەن جاسالعان قامشى, كونە ۇزەڭگىلەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە سۇيەكتەن, كۇمىستەن جاسالىپ, ويۋلانعان ساندىك ۇزەڭگىلەر, قۇيىسقان, ومىلدىرىك سياقتى ات ابزەلدەرى, كۇمىس جۇزىك, شولپى, سىرعا سىندى اشەكەي بۇيىمدارى, 1841 جىلى شىققان ءشيتى مىلتىق, شوقپار, ادىرنا ىسپەتتى قارۋ-جاراق, تايتۇياق ولشەمى, ۇستا كورىگى, بۇركىتتىڭ بالداعى سىندى زاتتار ەتنوگرافيالىق قۇندى جادىگەرلەر ساناتىندا. قىمبات جادىگەرلەردىڭ ءبىرى – نۇعىمان بولىستىڭ التىن جىپپەن توقىلعان پارسى كىلەمى. كىلەمدى ونىڭ جيەندەرى تاپسىرعان. سونداي-اق, بازار بولىستىڭ 1870 جىلى قىتايدان الدىرعان قازانى بار. مەككەدەن, تۇركىستاننان, وتىراردان, حوراساننان, مويىنقۇمنان, ماڭعىستاۋدان, ساۋراننان جەتكىزىلگەن جادىگەرلەردىڭ ءوزى ءبىر توبە.
ءبىر بۇرىشتا كوپتەگەن دومبىرا تۇرلەرى جيناقتالىپتى. سۇيەك دومبىرا, قوس دومبىرالاردىڭ ءبىرىنىڭ شاناعىنا: – ءومىردى ۇلكەن دومبىرا دەپ بىلەم مەن, ەگىز تۋعان ەكى ىشەكتەن تۇراتىن. ءبىرى – قايعى, قاباعىندا تۇنەرگەن, ءبىرى – شاتتىق, الديلەگەن مۇراتىن, – دەگەن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ جىر جولدارى جازىلۋىنان-اق بوكەڭنىڭ مۇراجايدى جاساقتاۋداعى ءىلتيپاتتى ىزدەنىسىن تانۋعا بولادى. سونداي-اق, قازاقتىڭ بۇكىل حاندارىنىڭ بەينەلەرى تىزبەكتەلە ءىلىنىپ, قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى تاپتىشتەلىپ جازىلعانىن اڭدادىق. پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەس وداعى كەزىندەگى ءتۇرلى بايلانىس قۇرالدارى, قاقپان, پاتەفون, راديو, ەسكى شابادان, كونە فوتواپپارات, تارازى كىرلەرى, جازۋ ماشينكالارى دا وتكەن ءداۋىردىڭ تىنىسىنان سىر شەرتەدى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان» شىعىس قازاقستان وبلىسى, تارباعاتاي اۋدانى. سۋرەتتى تۇسىرگەن: عىلىمبەك ءسابيتوۆ.