كونە قۇجاتتاعى ۋاقىت تابى

قۇجاتتار قالاي ساقتالادى؟

ءارحيۆشى تاريحتى ساقتاۋ ءۇشىن تەحنيكامەن دە, تابيعاتپەن دە, ادام ۇقىپ­سىزدىعىمەن دە كۇرەسەدى. ءبىر قاعازدى دۇرىس قوراپقا سالماۋ, ءتيىستى تەمپەراتۋرانى ساقتاماۋ – ءجۇز جىلدىق ەستەلىكتىڭ ءۇزىلىپ كەتۋىنە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ءار بولمەنىڭ تەمپەراتۋراسى مەن ىلعالدىلىعى تۇراقتى, جارىعى ولشەنگەن, اۋاسى سۇزىلگەن بولۋى شارت. ءتىپتى شام جارىعىنىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان اسپاۋعا ءتيىس.

ارحيۆ قورىنا قابىلدانعان ءار قۇجات الدىمەن تولىق تەكسەرۋدەن وتەدى. كوگەرگەن بە, جاندىك جەگەن بە, ىلعال تيگەن بە – ءبارى مۇقيات زەرتتەلەدى. تازالانعان سوڭ عانا ارحيۆ قويناۋىنا ەنىپ, ماڭگىلىك تىنىس تابادى. ال قويما ىشىندەگى ءار قۇجاتتىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى دە وزگەشە عىلىم.

سول سەبەپتى ارحيۆ – تەك ساقتاۋ قورى عانا ەمەس, قۇجاتقا ەكىنشى ءومىر سىيلاۋشى. وندا كۇن سايىن ادامدار كەلەدى, سۇراۋ سالادى, ىزدەيدى, زەرتتەيدى. قۇجاتتار سول ساتتە قايتا «تىرىلەدى». بىراق سول ءساتتىڭ ءوزى قۇجاتقا سىن: پاراقتار قوزعالىپ, توزادى, بوياۋى وشە باس­تايدى. تسيفرلىق تەحنولوگيا­لار بۇل تۇرعىدا باعا جەتپەس مۇمكىندىك. سارعايىپ جاتقان قۇجاتتار ماڭگىلىك تسيفرلىق بەينە تۇرىندە ساقتالادى.

الايدا تەحنيكا دا وزىمەن بىرگە جاڭا قاۋىپ اكەلدى. قازىرگى پرينتەر مەن كومپيۋتەر داۋىرىندەگى قاعازدار مەن سيالار بۇرىنعىداي ءتوزىمدى ەمەس. بۇرىنعى ماشينكامەن تەرىلگەن جازۋلار ونداعان جىلدار بويى ايقىن قالپىن ساق­تاسا, بۇگىنگى ءتۇرلى بوياۋلى سيا­لار بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە-اق كومەس­كىلەنەدى. اسىرەسە لازەرلىك پرين­تەرلەردىڭ بوياۋى مەن زاماناۋي قاعاز ساپاسى ارحيۆ تالابىنا ساي ەمەس. سوندىقتان ماماندار ەندى ار­نايى سيالار مەن جوعارى سا­پا­ل­ى قاعازدار قولدانۋدى ءجيى ايتادى.

قۇجات قۇرامىنىڭ وزگەرۋى كوپتەگەن تابيعي جانە جاساندى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن بولادى. جىلدار بويى ۋاقىتشا جانە تۇراقتى ساقتالۋ, پايدالا­نۋ بارىسىندا جانە بىرنەشە رەت ورىننان-ورىنعا اۋىستىرۋ كەزىن­دە قۇجاتتاردىڭ فيزيكالىق جاع­دايى وزگەرىسكە تۇسەدى. وسى رەتتە, ار­حيۆ­تەردە ساقتالاتىن قۇ­جات­تار ەس­كىرۋىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنە توقتالساق:

– قاراڭعى جەردە ساقتالاتىن قۇجاتتار جىلۋ جوعارىلاۋىنان جەدەل ەسكىرە باستايدى;

– قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستە­گەندە جارىق قۇرامىنىڭ كوبەيۋى جانە ولاردىڭ ۋاقىتشا بولسا دا ساۋلەلەنۋى;

– مەحانيكالىق كۇشتەردىڭ اسەرىنەن قۇجاتتاردى پايدالانۋ مەن ورىننان-ورىنعا اۋىستىرۋ ەسكىرۋ جىلدامدىعىن بىردەن ارتتىرادى;

– ءتىرى ورگانيزمدەردىڭ – جاندىكتەردىڭ, كەمىرگىشتەردىڭ, كوگەرۋ گرەبوكتارىنىڭ, باكتەريا­لاردان بۇزىلۋى, ءب ۇلىنۋى.

بۇلارعا دەر كەزىندە ءتيىستى شارالار قولدانباسا, قىسقا مەرزىمدە اپاتتىق جاعدايعا الىپ كەلەدى. قۇجاتتاردى ۇزاق ساقتاۋ ءۇشىن ستاتسيونارلىق جاعدايدا تۇراقتى رەجىمدى (كليماتتىق, گازدىق, جارىقتىق, سانيتارلىق-بيولوگيالىق) بىردەن وزگەرتپەگەن دۇرىس. سونىمەن قاتار تۇرعان جەرلەرىنەن باسقا ورىنعا قوزعال­تۋ, جارىقتىق, كليماتتىق, دەفور­ماتسيالىق جاعدايلارعا نازار اۋدارماۋ تەز ەسكىرتەدى.

ساقتاۋداعى قۇجاتتاردى پاي­دا­­لان­عاندا, فيزيكالىق جاع­دايى­نىڭ وزگەرۋىن, ناشارلاۋىن, ءب ۇلىنۋ مۇمكىن­دىكتەرىن ەسكەرۋ كەرەك. ستاتيستيكاعا سايكەس تۇرعىن­داردىڭ سۇراۋىمەن جىلىنا شامامەن 400 000 قۇجات (2023 جىلعى دەرەك) پايدالانۋعا بەرىلەدى. پايدالانۋ بارىسىندا قۇجاتتاردى باقىلاپ, ساراپتاپ, ولارعا «ادامي فاكتور­لاردىڭ» اسە­رىن ناقتى انىقتاپ, دالەلدەۋ مۇم­­كىن ەمەس. ال جارىق تۇسۋىنەن بو­­لاتىن وزگەرىستەردى شاما­مەن انىقتاۋعا تەحني­كالىق مۇمكىندىكتەر بار. 

ازىرلەۋ مەن ساقتاۋدىڭ ارحيۆتىك پروبلەمالارى

ساراپتاما بويىنشا قۇجات­تار جارىق جەردە نەعۇرلىم كوپ بولسا, ولاردىڭ توزۋى, ءب ۇلىنۋى دە سوعۇرلىم ارتادى. ساراپ­تاما جانە تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا اسا قۇندى, باعالى قۇجات­تار­دىڭ تۇپنۇس­قالارىن ۋاقىت­شا پايدالانۋعا بەرۋگە مەيلىن­شە تىيىم سالعان ءجون. ال كوشىرمە­لەرگە كەلسەك, اڭگىمە باسقا.

قازىر قۇجاتتاردىڭ كوشىر­مەلەرىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن سكانەرلەۋ, كسەروكوشىرمە, ءفوتوتۇسىرىلىم, ميكرو فيلمدەر جاسالادى. بارلىق جاعدايدا تۇپنۇسقادان كوشىرمە جاساۋ ءۇشىن جارىق كەرەك. جارىق قۇجاتتاردىڭ ۋاقىتىنان بۇرىن توزۋىنا اكەپ سوعادى. سول سەبەپتى ارحيۆ ىسىندە قۇجاتتاردى مىندەتتى تۇردە قاراڭعىدا ساق­تاۋ جانە ەڭ تومەنگى جارىقتاندىرۋ تاسىل­دەرى قولدانىلادى (شامامەن 20-50 لك).

ارحيۆ سالاسىندا نەگىزگى بيو­لوگيالىق زيانكەستەرگە جاندىكتەر مەن كوگەرۋ گريبوكتارى جاتادى. بيولوگيالىق زاقىم­دانۋدىڭ العاشقى سەبەپتەرىنە ساقتاۋ ورنى­نىڭ ناشار جاعدايى, اعاش­تاردىڭ جاقىن ورنالاسۋى, جەرتولە قاباتتارى مەن جىلۋ جۇيەسى جوق بولمەلەردىڭ قوقىس­تارى, كەرەكسىز ماتەريالدار مەن زاتتار, كەي جاعدايدا زيانكەستەرمەن زاقىمدانعان قۇجاتتار مەن قوراپتاردىڭ قابىلدانۋى جانە ت.ب. جاعدايلار جاتادى. وسىعان بايلانىستى جاندىكتەردەن ساقتانۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا اۋلانىڭ, عيماراتتىڭ, ساقتاۋ بولمەلەرى مەن قۇجاتتاردىڭ سانيتارلىق-بيولوگيالىق نورماسىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك.

ال كوگەرۋ گريبوكتارىنىڭ تىرشىلىگى تىكەلەي كليماتتىق جاعدايعا بايلانىستى, 65%-دان جوعارى ىلعال ولاردىڭ ومىر­شەڭدىگىن ارتتىرادى. مۇنداي جاعدايدا قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋ ادامدارعا وتە قاۋىپتى, سول سەبەپتى قۇجاتتاردى كاران­تيندىك رەجىم بويىنشا مىندەتتى تۇردە بولەكتەۋ قاجەت, بۇعان قوسا دەزينفەكتسيا جاساۋ ماسەلەسىن جوسپارلى جۇرگىزۋ كەرەك.

سوندىقتان ساقتاۋ ورىندارىندا كليماتيكالىق رەجىمدى باقىلاۋ وتە ما­ڭىزدى, ويتكەنى كوكتەم جانە كۇز مەزگىلى ارحيۆ بولمەلەرىندە ميكروكليمات وزگەرىسكە تۇسەتىن ۋاقىت ەسەبىندە.

بۇرىن رەسمي ماشينالىق حاتتاۋ قۇجاتتامالارىنىڭ ماتىندەرى قولدا­نىلدى. ولار جارىققا, دىمقىل اۋاعا ءتوزىمدى كەلەتىن. ول كەزەڭ ءوتتى. قازىر ءارتۇرلى پرين­تەرلەر ارقىلى باسىپ شىعارا­تىن ما­تىندەر پايدا بولدى. الايدا پرين­تەرلىك ماتىندەردىڭ ساپا جاعىنان كوپتەگەن كەمشىلىكتەرى بار.

جۋىردا بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» ساقتالعان ءبىرشاما قۇجاتتارى ۇلتتىق ارحيۆكە تاپ­سىرىلدى. بۇل تاريحي ماڭىز­دىلىعى مەن قۇندىلىعى جاعىنان بىرەگەي قۇجاتتارعا جاتادى. وندا جازۋشىنىڭ «قىزىل جەبە» روما­نىنىڭ قولجازبا تۇپ­نۇسقاسى, بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان كوپتەگەن قۇجات­تارى مەن فوتوسۋرەتتەرى بار. دەگەنمەن كەيبىر قۇجاتتاردان جوعارىدا اتالعان «اۋرۋ-سىرقاتتار» انىقتالىپ, قازىر ارحيۆ لابوراتورياسىندا ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جوعارىداعى پروبلەمالاردى كوتەرىپ, جازىپ وتىرۋىمىزدىڭ سەبەبى دە – وسى. جالپاق جۇرتشىلىققا قۇندى قۇجاتتاردى ساقتاۋدا ءتۇرلى فاكتورلاردى ەسكەرۋدىڭ قانداي ما­ڭىزدى ەكەنىن ايتىپ جەتكىزگىمىز كەلدى. سەبەبى ارحيۆ – ادامزاتتىڭ زەردەسى. ول – حالىقتىڭ كورگەنى مەن كوڭىلىندە قالعانىنىڭ ءبارىن حاتتاپ, قاستەرلەپ ساقتايتىن قاسيەتتى ورىن. سول ءارحيۆتىڭ ەسىگىنەن ىشكە ەنگەن ءاربىر ادام ۋاقىتتىڭ تىنىسىن سەزەدى. مۇندا وتكەن عاسىرلار سويلەيدى, ءۇنسىز سۋرەتتەر مەن حاتتار سىر شەرتەدى. سول قۇجاتتاردىڭ اراسىندا سوعىس دالاسىنان كەلگەن حاتتار, ەل تاعدىرىن شەشكەن قۇجاتتار, ومىرگە ءۇمىت سىي­­لاعان كۋالىكتەر, ۇلت تاريحىنىڭ قاسى­رەتتى بەتتەرى سىندى تالاي تاعدىردىڭ ءىزى بار.

سوندىقتان ارحيۆ قىزمەت­كەرىنىڭ ەڭبەگى – كوزگە كورىنبەيتىن, بىراق ەل ءۇشىن ەرەن ءىس. ولار كۇن سايىن تاريحتىڭ شاڭىن سۇرتەدى, ۇلت جادىن ساقتايدى, بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بەكىتەدى. بۇل – ناعىز ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ بەيماراپات جولى. سەبەبى ءوز تاريحىن قادىر­لەگەن حالىق قانا بولاشاعىنا سەنىمدى قادام باسادى.

ساعيلا نۇرلانوۆا,

ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى

استانا