ۆاشينگتون سامميتىنەن نە كۇتەمىز؟

قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستان پرەزيدەنتتەرى اقۇي باسشىسىمەن وسىنداي جيىندا ەكىنشى رەت كەزدەسكەلى وتىر. 2023 جىلى نيۋ-يوركتە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ جيىنى كەزىندە اقش-تىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى دجو بايدەن ۇيىمداستىرعان ەدى. نەگىزى ايماقتاعى ەلدەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ماقساتىندا C5+1 فورماتى 2015 جىلى قۇرىلدى. ەكىنشى سامميتتەن نە كۇتەمىز؟

الىشەر تاستەنوۆ,

پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ازيالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى:

– بۇل فورماتتاعى كەزدەسۋ العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان جوق. 2023 جىلدىڭ 19 قىركۇيەگىندە مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندە وتكەن العاشقى «س5+1» سامميتىندە ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىكتى نىعايتۋ, ساۋدا-ەكونو­ميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ, ەنەر­گەتيكالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق تەرروريزم مەن ترانسۇلتتىق قىلمىسقا قارسى كۇرەس سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسە­لەلەرى تالقىلاندى.

ال ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اقش سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋلەر 2015 جىلدان باستاپ جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن 2022 جىلى قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردى ينستيتۋتسيو­نالدى تۇرعىدا قولداۋ جانە ۇيلەستىرىپ جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۆيرتۋالدى حاتشىلىق ىسكە قوسىلدى. 2023 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىندا الماتىدا ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اقش سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «س5+1» حاتشىلىعىنىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى.

ترامپ اكىمشىلىگى دە «س5+1» فور­ماتىنداعى ءوزارا ارەكەتتەستىكتى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە قاراستىرادى. اتاپ ايتقاندا, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرمەك كوشەرباەۆ پەن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ماركو رۋبيو اراسىنداعى كەيىنگى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, امەريكالىق تاراپ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتى كەڭەي­تۋگە, سونداي-اق تەحنولوگيالىق سەكتور مەن ستراتەگيالىق ماڭىزدى پايدالى قازبالار سالاسىندا بىرلەسكەن كوممەرتسيالىق جوبالاردى دامىتۋعا دايىن ەكەنىن راستادى.

جالپى, اقش-تىڭ وڭىرلىك باستاما­لارعا قاتىسۋى ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار مەن وزىق تەحنولوگيالاردى تارتۋعا, سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك بانك, ازيا دامۋ بانكى جانە ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى سياقتى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنداعى امەريكالىق ساياسي كاپيتالدى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك اشادى.

ۆاشينگتوندا وتەتىن سامميت «س5+1» فورماتىنداعى ديالوگتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولماق جانە وعان ستراتەگيالىق مازمۇن بەرۋگە جول اشادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. كەزدەسۋدىڭ كۇن تارتىبىنە ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋ, ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ, سونداي-اق تسيفرلىق جانە كو­لىك بايلانىسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى ەنگىزىلمەك.

سامميت اياسىندا «جاسىل» ەنەرگەتيكا, ستراتەگيالىق ماڭىزدى پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ, سونداي-اق ورتالىق ازيا ينفراقۇرىلىمى مەن يننوۆاتسيالىق سالالارىنا امەريكالىق ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ باعىتىنداعى بىرلەسكەن جوبالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.

ەلىمىز ءۇشىن بۇل سامميتكە قاتىسۋ – اقش-پەن ستراتەگيالىق ديالوگتى نىعاي­تۋعا, ەلدىڭ ورنىقتى دامۋ مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى نەگىزگى سەرىكتەس رەتىندەگى ءرولىن كورسەتۋگە, سونداي-اق ەنەرگەتيكالىق ترانسفورماتسيا, تسيفر­لىق ەكونوميكا جانە ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ سالالارىنداعى ۇلتتىق باستامالاردى ىلگەرىلەتۋگە زور مۇمكىندىك.

وسىلايشا, ۆاشينگتونداعى كەزدەسۋ ينستيتۋتسيونالدىق ديالوگتىڭ جالعاسى عانا ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ارىپتەستىكتى دامى­­­تۋ­عا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولماق.

ميراس جيەنباەۆ,

Maqsut Narikbayev University باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى, حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ساراپشى:

– ورتالىق ازيا + اقش ءسامميتى مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندە ەكىنشى رەت وتكەلى وتىر. ۆاشينگتوننىڭ ورتالىق ازيامەن دامىعان ينۆەس­تيتسيالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلىنا قاراماستان, س5+1 فورماتىنا العاش رەت قاتىسىپ وتىرعان دونالد ترامپ تۇبەگەيلى جاڭا ورتالىق ازيامەن بەتپە-بەت كەلەدى. بۇل – بۇرىن-سوڭدى بولماعان بىرلىگى جاراسقان, دامۋدىڭ جاڭا الەمدىك جارىسىندا ايقىن كوزقاراسى مەن ءسوزسىز ستراتەگيالىق كۇشى بار ايماق.

بۇگىندە الەمدە بولىپ جاتقان جاھان­دىق وزگەرىستەر حالىقارالىق ىستەر­دەگى ستاتۋس-كۆوعا ايتارلىقتاي قار­سىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. الەمدىك ءتارتىپ­تىڭ ترانس­فور­ماتسيالانۋىنداعى تەكتو­ني­كالىق ۇدەرىستەردىڭ كەڭ پەرسپەكتيۆاسى, جاڭا اسسيمەتريالىق قاتەرلەردىڭ ءوسۋى جانە الەمدىك دامۋدىڭ جاڭا سىن-قاتەرلەرى – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءوسۋى مەن الەمدەگى «جاسىل» كۇن ءتارتىبىنىڭ داعدارىسى ۆاشينگ­توندا وتەتىن س5+اقش ءسامميتى ءۇشىن تۇسىنىكتى.

ءبىر جاعىنان, اقش كوشباسشىسى بۇل كەزدەسۋگە امەريكا مۇددەلەرى ءۇشىن الەمنىڭ ماڭىزدى ايماقتارىمەن جاسال­عان اۋقىمدى ەكونوميكالىق جانە ساياسي مامىلەلەر سياقتى داۋسىز گەوساياسي جەتىستىكتەر پۋلىمەن كەلەدى. ۆاشينگتون ورتالىق ازياداعى ەڭ ماڭىزدى ينۆەس­تيتسيالىق سەرىكتەستەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. امەريكا ۆەكتورى – ايماق­تىڭ گەوساياسي تەپە-تەڭدىگىندەگى ەڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەردىڭ ءبىرى.

ەكىنشى جاعىنان, ۆاشينگتون ورتالىق ازيانىڭ وسكەن سۋبەكتىلىگىمەن بەتپە-بەت كەلۋى كەرەك. ەگەر كەزىندە ۆاشينگتون العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «س5+1» فورماتىندا ديالوگتى ۇسىنسا, بۇگىندە ايماقتا الەمنىڭ ءارتۇرلى مەملەكەتتەرىمەن جانە ايماقتارىمەن وسىنداي فورماتتىڭ ونداعان ءتۇرى بار.

ۆاشينگتون التى مەملەكەتتىڭ دە ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەتىن كۇن ءتارتىبىن ۇسىنۋى قاجەت. بۇل اقش-تىڭ جۋىردا ورتالىق ازيا بويىنشا كەلەسى ستراتەگيانى قابىلداۋعا دايىندالىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, وتە ماڭىزدى.

سونىمەن قاتار جاھاندىق يننوۆاتسيالار جارىسى, جاساندى ينتەللەكت الەمىندەگى بەلسەندى باسەكەلەستىكتىڭ ەكى نەگىزگى وسالدىعى بار: بىرىنشىدەن, جي-ءدىڭ ەسەپتەۋ قۋاتتارىنىڭ كۇردەلەنۋى قورعالۋعا ءتيىس جارتىلاي وتكىزگىشتەردى, ميكروپروتسەسسورلاردى جانە وزگە دە جابدىقتاردى كوبىرەك قاجەت ەتەدى. ەكىنشىدەن, جي جۇمىسىن مەحانيكالىق قامتاماسىز ەتۋ وتە كوپ رەسۋرس­تى قاجەت ەتەدى, ول ەنەرگيانى, سۋدى جانە باسقا دا رەسۋرستاردى كوبىرەك تالاپ ەتەدى. ەڭ باس­تىسى – جارتىلاي وتكىزگىشتەر مەن باسقا دا اسا ماڭىزدى جابدىقتاردى ءوندىرۋدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق سەكتورلارى سيرەك جەر ەلەمەنتتەرىنىڭ تۇراقتى جەتكىزىلىم تىزبەگىنسىز مۇمكىن ەمەس.

ۆاشينگتون ءسامميتىنىڭ ورتالىق كۇن ءتارتىبى سيرەك جەر مينەرالدارى توڭىرەگىندە بولاتىنى ايقىن. بۇل – ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق دامۋ ماقساتتارىمەن تىكەلەي بايلانىستى, قيسىندى جانە بولجامدى كۇن ءتارتىبى. ەلىمىزدەگى سيرەك جەر مينەرالدارىنىڭ بۇگىنگى بارلانعان قورى امەريكا ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى 50 مينەرال تىزىمىنەن 21-ءىن جەتكىزۋگە جەتكىلىكتى. تىكەلەي ەكونوميكالىق ناتيجەلەر تۇر­عى­سىنان بۇل وسى مينەرالداردى بايى­تۋ جانە ءبولىپ الۋ زاۋىتتارىن قوسا العاندا, ەلدىڭ ءتۇرلى ايماقتارىندا كۇر­دەلى وندىرىستەردى قۇرۋدى بىلدىرەدى. سون­دىقتان امەريكا نارىعىنىڭ ماڭىز­دىلىعى مەن اۋقىمدىلىعىن تۇسىنە وتىرىپ, ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزداعى بۇل جاڭا سىن-قاتەر زور ماڭىزعا يە.

البەرتو فريدجەريو,

Narxoz University حالىقارالىق قاتىناستار پروفەسسورى:

– ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن بۇل سامميت ەكونوميكامەن قاتار ساياسي جاعىنان تانىلۋىنا ماڭىزدى قادام بولماق. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى بۇل ايماق رەسەي مەن قىتايعا جاقىن بولىپ, ءجيى كولەڭكەدە قالدى. ال اقش پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋلەرى – ساياسي تەپە-تەڭدىكتىڭ بەلگىسى.

ءوزىنىڭ كوپۆەكتورلى ديپلوماتياسىن ۇستانىپ كەلە جاتقان قازاقستان ءۇشىن سامميت كەز كەلگەن ءىرى دەرجاۆاعا شەكتەن تىس تاۋەلدىلىكتەن اۋلاق بولا وتىرىپ, بارلىق ءىرى دەرجاۆاعا اشىق بولۋىن بىلدىرەدى. استانانىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى وعان ۆاشينگتوندا, ماسكەۋدە, بەيجىڭدە نەمەسە بريۋسسەلدە بولسا دا سەنىمدىلىك بەرەدى.

ورتالىق ازيانىڭ بارلىق مەملەكەتى اقش كاپيتالىن كوبىرەك تارتۋعا ىنتالى. مۇناي مەن گاز ايماقتاعى ەلدەردىڭ باستى شيكىزاتى بولىپ قالا بەرەدى, ال قازاقستان مەن وزبەكستان ماشينا جاساۋ, اگرو­بيزنەس, جاسىل ەنەرگەتيكا سالالا­­رىن­­دا ارىپتەستىك ورناتۋعا ۇمتىلىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە, قار­جىلىق قىزمەتتەرگە, لوگيستيكاعا ين­ۆەس­تيتسيا تارتۋ ەكونوميكالىق بازانى كەڭەي­تىپ, تاۋار اينالىمىنا وسالدىقتى ازاي­تۋى مۇمكىن.

ورتا ءدالىز بويىنداعى تەمىرجولدى, پورتتى جانە كەدەندىك مودەرنيزاتسيالاۋ­دى قارجىلاندىرۋ مەن تەحنولوگيالار ەنگىزۋگە دە باسىمدىق بەرىلەدى. ەۋروپا وداعى قازىردىڭ وزىندە جاقىندا وتكەن ەو-ورتالىق ازيا كەلىسسوزدەرى ارقىلى قارجىلاندىرۋ مەن تەحنيكالىق كومەككە كىرىستى, «جاھاندىق شليۋز» باستاماسىمەن ترانسكاسپي باعىتىن كەڭەيتۋ – وسىنىڭ ءبىر مىسالى. بىراق ورتالىق ازيا مەم­­لە­كەت­تەرى سەرىكتەستەردى ارتاراپ­تاندىرۋعا تىرىسىپ, اقش-تىڭ قاتىسۋىن قۇپتايدى.

ءۇشىنشى باسىمدىق – تەحنولوگيا. جاقىندا قازاقستان ءوزىن ايماقتىق IT حاب رەتىندە كورسەتۋگە باعىتتالعان ساندىق ترانسفورماتسيانىڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. Nvidia, Amazon, Microsoft, Meta جانە Starlink قازىردىڭ وزىندە ەلدە بار. قاناتقاقتى جوبالارعا Meta ارقىلى قازاق تىلىندەگى AI مودەلىن جاساۋ, Starlink ارقىلى سپۋتنيكتىك ينتەرنەت قامتۋدى كەڭەيتۋ, بۇلتتىق ەسەپتەۋلەر مەن تسيفرلىق قارجىلاندىرۋ شەشىمدەرىن شىعارۋ كىرەدى. قازاقستاننىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنان ىزدەيتىنى – ءىرى تەحنولوگيالىق فيرمالاردىڭ ينۆەس­تيتسيا­سىن جالعاستىرۋ عانا ەمەس, سونى­مەن قاتار بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ, زەرتتەۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جانە رەتتەۋشى نوۋ-حاۋ سالاسىنداعى تەرەڭ سەرىكتەستىك.

جالپى, 6 قاراشاداعى سامميت ريتو­ريكادان تىس پراكتيكالىق ىنتىماق­تاس­تىققا وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. امەريكا قۇراما شتاتتارى ءۇشىن بۇل ماڭىزدى مينەرالدارعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تۇراقتى جەتكىزۋ تىز­بەگىن كۇشەيتۋ جانە اقش كومپانيا­لارىن الەمدەگى ەڭ سەرپىندى ترانزيتتىك ايماقتاردىڭ بىرىنە ەنگىزۋ ارقىلى ەۋرازياداعى سەنىمدىلىكتى دالەلدەۋ مۇم­كىندىگىن ۇسىنادى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن بۇل ينۆەستيتسيا تارتۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە حالىقارالىق سەرىكتەستىكتەردى تەڭگەرۋ.

دايىنداعان –

گۇلنار جولجان,

«Egemen Qazaqstan»