جوشى ۇلىسى تۋرالى بۇگىنگى عالىمدار نە دەيدى؟

كونفەرەنتسيا بارىسىندا قاتىسۋشىلار جوشى ۇلىسى داۋىرىندەگى عىلىمي داستۇرلەردىڭ قالىپتاسۋى, يسلامدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى, مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالى, قالالار مەن جازبا مادەنيەتىنىڭ دامۋى سىندى وزەكتى تاقىرىپتاردى تالقىلادى.

مارمارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يلياس كەمالوعلۋ, تۇركىتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى وكان يەشيلوت, سونداي-اق TEسAM ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى يلياس بوزكۋرت قۇتتىقتاۋ سوزدەرىندە بۇل كونفەرەنتسيانىڭ قازاقستان, تۇركيا جانە رەسەي عالىمدارى اراسىنداعى عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, التىن وردا مۇراسىن بىرلەسە زەردەلەۋگە جول اشاتىن حالىقارالىق عىلىمي الاڭ رەتىندەگى ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايبولات كوشكىمباەۆ التىن وردانىڭ سوڭعى كەزەڭىندەگى ساياسي ومىرىندەگى ماڭىزدى تۇلعاسى ەر ەدىگە حاقىندا زەرتتەۋىن ۇسىندى.

«ەدىگە – توڭىرەگىندە ءالى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن اڭىزدار ساقتالعان تۇلعا. زەرتتەۋىمدە جازبا دەرەكتەر مەن ەپيكالىق ءداستۇردى سالىستىرىپ, توقتامىس حان جانە ونىڭ ۇلى قادىربەردىمەن بولعان قارسىلاستىقتىڭ ءمانىن اشۋعا تىرىستىم. ەپوس رەسمي تاريحتى تولىقتىرا وتىرىپ, حالىقتىڭ ەدىگە تاعدىرىن جانە ونىڭ ولىمىنە بايلانىستى وقيعالاردى قالاي قابىلداعانىن كورسەتەدى», دەدى عالىم.

جوشى ۇلىسىن زەردەلەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى دينارا سۇلەيمەنوۆا التىن وردا تەك ساياسي قۇرىلىم عانا ەمەس, ەۋرازيانىڭ رۋحاني جانە زياتكەرلىك ءومىرىنىڭ ءىرى ورتالىعى بولعانىن اتاپ ءوتتى.

«بۇل – يسلامدىق, تۇركىلىك جانە موڭعولدىق داستۇرلەر توعىسقان كەڭىستىك. مۇندا عىلىمي وي مەكتەپتەرى, اۋدارماشىلىق ورتالىقتار قالىپتاستى, فيلوسوفيا, قۇقىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى دامىدى», دەدى ول.

وسى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى نۇرسۇلتان ۇمبەتوۆ ءوز سوزىندە: «التىن وردا تەك يمپەريا ەمەس, ۇلى دالا مەن الەمنىڭ باستى عىلىمي ورتالىقتارىن بايلانىستىرعان ءبىلىم مەن عىلىم ورداسى بولدى. ۋربانيزاتسيا, يسلامدانۋ جانە حانداردىڭ عىلىم مەن ينفراقۇرىلىمعا قامقورلىعى ساراي مەن جوشى ۇلىسىنىڭ وزگە دە قالالارىن ءار ەلدەن كەلگەن عالىمداردى تارتقان ورتالىقتارعا اينالدىردى. التىن وردا عالىمدارى كايردە, سيريادا, يراندا, انادولى مەن ورتا ازيادا جەمىستى ەڭبەك ەتتى», دەدى.

قازاقستان تاريحشىلارى قوعامىنىڭ باسقارما توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى راديك تەمىرعاليەۆتىڭ ۇلى دالانىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن اۋىزشا تاريحىن ساقتاۋشىلار رەتىندە سيپاتتاعان جىراۋلار پوەزياسىنا ارناعان بايانداماسى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى.

«جىراۋلار – جاي عانا جىرشىلار ەمەس.  ولار حانداردىڭ كەڭەسشىلەرى, دانالارى مەن ويشىلدارى بولعان. ولاردىڭ ءسوزى ساياسي سالماققا يە بولىپ, بيلەۋشىلەردىڭ شەشىمىنە اسەر ەتكەن. كەت-بۇعا, اسان قايعى, قودان-تايشى سياقتى جىراۋلار شىعارمالارىندا كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمى مەن التىن وردا فيلوسوفياسى كورىنىس تاپقان.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, جىراۋلار مۇراسىن تەك فولكلوردىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ەمەس, ينتەللەكتۋالدىق مادەنيەتتىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.

«ولاردىڭ شىعارمالارىندا الەمگە, مورالعا, بيلىك پەن حالىق تاعدىرىنا قاتىستى تەرەڭ تۇسىنىكتەر بەينەلەنگەن. ولارسىز التىن وردا رۋحانياتىنىڭ تاريحىن تولىق ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ ويىن جانە تياناقتادى.

جوشى ۇلىسىن زەردەلەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاقسىلىق ءسابيتوۆتىڭ بايانداماسى XIII–XV عاسىرلار توعىسىنداعى قازاقستان اۋماعىنداعى رۋحاني-فيلوسوفيالىق اسپەكتىلەرگە ارنالدى. بۇل ۇردىستەر كەيىنگى داۋىرلەردەگى جوشى ۇلىسى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتتى.

«مۇنداي حالىقارالىق كەزدەسۋلەر تەك ءبىلىم الماسۋعا عانا ەمەس, عالىمدارىمىزدىڭ جوشى ۇلىسىنىڭ مۇراسىن بىرلەسە قايتا پايىمداۋىنا, ورتاق عىلىمي كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.عىلىمي ينستيتۋتتا ءبىز وردانىڭ زياتكەرلىك تاريحىن, ونىڭ فيلوسوفيالىق, مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ داستۇرلەرىن زەردەلەۋگە ايرىقشا كوڭىل بولەمىز. ويتكەنى وسى ۇدەرىستەردى تەرەڭ ءتۇسىنۋ قازىرگى زامانداعى ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن رۋحانياتىمىزدىڭ قاينار كوزدەرىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى جاقسىلىق ءسابيتوۆ.

كونفەرەنتسيا قورىتىندىسىندا قاتىسۋشىلار تۇركيا, قازاقستان جانە رەسەي تاريحشىلارى اراسىنداعى بىرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى جالعاستىرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلدى. سونداي-اق, «Science and Intellectual Life in the Ulus of Jochi» اتتى عىلىمي ەڭبەكتەر جيناعىن دايىنداپ, ونى مارمارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەسمي سايتىندا جاريالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.