پۋبليتسيستيكا – زامان شەجىرەسى. بۇل, ءبىر جاعىنان, بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك, مادەني جانە رۋحاني قۇبىلىستاردى تالداپ, حالىققا جەتكىزۋدىڭ ەڭ پارمەندى قۇرالى بولسا, ەكىنشى جاعىنان, كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن وتكەن ءداۋىردىڭ اقيقات اڭىسىن پاش ەتەتىن بۇلتارتپاس تاريحي دەرەككوز. سارعايعان گازەت تىكپەلەرىن پاراقتاي وتىرىپ, ەسكى قوعامنىڭ ەستەلىكتەرى ارقىلى سول زامانا تىنىسىن تاپ باسىپ تانۋعا بولادى.
ءجۇز مىڭداعان وقىرمانى مەن ءجۇز جىلدىق تاريحى بار ءبىزدىڭ گازەتىمىز دە – حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى بولۋمەن قاتار, سوناۋ حح عاسىردىڭ باسىنان بەرگى قازاق تاريحىن تاسقا قاشاپ كەلە جاتقان ىرگەلى باسىلىم. گازەت تىلشىلەرى ەل ومىرىندە بولعان بارلىق ەلەۋلى وقيعانى نازاردان تىس قالدىرماي, قۇندى دەرەككوز رەتىندە كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرىپ كەتتى. سونىڭ ىشىندە وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا الىپ يمپەريانىڭ تارقاۋى مەن تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ قايتا قۇرىلۋىنا قاتىستى دا دەرەكتەردى مولىنان تابامىز. الدا رەسپۋبليكا كۇنى كەلە جاتىر. وسىعان وراي ءبىز بۇل ماقالادا 1990 جىلعى قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى گازەت بەتىندە جاريالانعان بىرقاتار ماقالا مەن پىكىرلەرگە توقتالۋدى ءجون كوردىك.
كەڭەستىك يمپەريانىڭ كوبەسى سوگىلىپ, قابىرعاسىنىڭ قاقىراۋى 1988–1989 جىلداردان باستاۋ العانى بەلگىلى. الدىمەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى مەن ازەربايجان مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداپ, ءىس جۇزىندەگى دەربەستىكتىڭ ىرگەتاسىن قالادى. بۇل قۇجاتتا ايتىلعان ەڭ باستى نازار اۋدارار نارسە – رەسپۋبليكا زاڭدارىنىڭ وداق زاڭدارىنان بيىك تۇرۋى ەدى. ءوز مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن كسرو زاڭدارىن مويىنداماعاننان كەيىن بۇل تاۋەلسىزدىك ەمەي نەمەنە؟ وسى ۋاقىتتا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە دە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاداعى, سىرتقى ساياساتتاعى, زاڭ مەن باسقا دا سالالارداعى دەربەستىگى ماسەلەسى دۇركىن-دۇركىن تالقىلانىپ, جازىلىپ جاتتى.
باسىلىمنىڭ 1990 جىلى 31 ناۋرىزداعى سانىندا «بۇگىنگى اڭگىمە وزەگى – رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگى مەن ەكونوميكالىق دەربەستىگى» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن ماتەريالدا: ء«بىر كەزدە ايتۋعا اۋىز داۋالامايتىن «دەربەستىك», «ەگەمەندىك», «تاۋەلسىزدىك» دەگەن سوزدەردى ەمىن-ەركىن ايتاتىن بولدىق» دەپ, اسىرەسە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىك الۋى, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن قارجىلاندىرۋعا كوشۋى حالىق تۇرمىسىنىڭ نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيى مەن ساپاسىنا قول جەتكىزۋدىڭ قۇرالى ەكەنىن ايتادى. بايقاساق, العاشقى ۋاقىتتا ساياسي ەركىندىكتى كوپ قوزعاماي, تەك ەكونوميكالىق دەربەستىكتىڭ ماڭىزىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان.
ول ۋاقىتتا كوپ تالقىلانعان جايتتىڭ ءبىرى – ەگەمەن مەملەكەت بولۋدىڭ ءبىر تەتىگى سانالاتىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا كوشۋ ماسەلەسى. 1990 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا م.گورباچەۆ كسرو پرەزيدەنتى بولعاننان كەيىن ەندى رەسپۋبليكا باسشىلارىن دا پرەزيدەنت دەپ جاريالاۋعا قادام جاسالا باستاعان ەدى. سونداي-اق بۇل باستامانى قولداۋ ءۇشىن ارنايى ماقالالار دا ۇيىمداستىرىلعانىن بايقايمىز. ماسەلەن, گازەتىمىزدىڭ 1990 جىلدىڭ 3 ساۋىرىندەگى سانىندا حالىق وكىلدەرى اتىنان وسى وزەكتى ماسەلەنى كەزەكتى مارتە كوتەرگەن توپتاما جاريالانعان. تسەلينوگراد قۇرىلىس كومبيناتىنىڭ قىزمەتكەرى و.وسپانبەكوۆتىڭ «ەگەمەندىك ءوز مانىندە بولسىن دەسەك» اتتى جازباسىندا: «كسرو كونستيتۋتسياسىنا سايكەس, ءاربىر رەسپۋبليكا – ەگەمەندى مەملەكەت. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن رەسپۋبليكا ەگەمەندىگى دەگەن سوزگە ءمان بەرمەي كەلگەن سياقتىمىز. سودان بولار, وندىرىسىمىزگە, اۋىل شارۋاشىلىعىمىزعا بيلىكتى وداقتىق مينيسترلىكتەر جۇرگىزىپ كەلەدى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكانىڭ جەر بايلىعى راسۋاعا, تالان-تاراجعا سالىنۋدا. تابيعاتىمىزعا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرىلدى. وسىنداي سوراقىلىقتان قۇتقارۋعا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ سەپتەسىن بولا ما دەپ بىلەمىز» دەپ ويىن تۇيىندەيدى. ال سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىستىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ءا.قاليەۆ ء«وزىمىز شەشۋىمىز كەرەك» اتتى ماقالاسىندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋدىڭ ەنگىزىلۋىن جاقتاي كەلە: «قازىر رەسپۋبليكا ەكونوميكالىق جانە ساياسي دەربەستىك پەن ەگەمەندىك جولىنداعى قام-قارەكەتتە. ولاي بولسا, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى وسىناۋ تولعاۋى توقسان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدە ەرەكشە رول اتقارادى دەپ بىلەمىن», دەپ وي قوسادى.
جاريالانىمدارعا قاراپ وتىرساق, وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ دەربەستىككە تالپىنعان ءۇنى ۋاقىت وتە بىرتىندەپ قاتتىراق شىعىپ, ءوز تالاپتارىن باتىل قويىپ, ورتالىقتان ىرگەسىن اۋلاق سالا باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. العاشقىدا «تاۋەلسىزدىك» تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قويماسا دا, كوتەرىلگەن باستامالار مەن نارازىلىقتاردىڭ ارتىندا ماسكەۋمەن تۇبەگەيلى ات قۇيرىعىن كەسىسۋ, كسرو-دان تۇپكىلىكتى ءبولىنۋ ماقساتى مەنمۇندالاپ تۇرعانىن كورەمىز.
وسى جىلدىڭ 19 مامىرىندا جارىق كورگەن «ەگەمەندىك – ەلدىكتىڭ كەپىلى» اتتى ماقالادا جازۋشى, «جاڭا فيلم – نوۆىي فيلم» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ قازاقستان اۋماعىنداعى ءوندىرىس ورىندارى ءالى كۇنگە ماسكەۋدەگى مينيسترلىكتىڭ قولىندا تۇرعانىن, ەلىمىزدە قانداي دا شەشىم قابىلداناردا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلمەيتىنىن, سونىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكا جەرى يادرولىق پوليگونعا اينالعانىن باتىل سىنايدى. ەگەمەندىك الماي مۇنداي پروبلەمالاردان ارىلۋ مۇمكىن ەمەسىن ءبىلدىرىپ: «رەسپۋبليكانىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى – سول مەملەكەتتىڭ سىرتقى ىستەردە ەشكىمگە تاۋەلسىزدىگى ەكەندىگى ءبىر بولسا, ەكىنشىدەن, ىشكى ىستەرىندە دە جوعارعى وكىمەت بيلىگىن ونىڭ ءوز قولىندا ۇستاۋى. ياعني ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ىشكى ىستەرىندە دە, سىرتقى ىستەرىندە دە مەملەكەتتىڭ ءوز بيلىگى ءوز قولىندا بولۋى. كەز كەلگەن دەربەس مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋ – وسى زامانعى حالىقارالىق پراۆو مەن حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى, باستى نىساناسى. بۇۇ-نىڭ ۋستاۆى مەن باسقا دا حالىقارالىق اكتىلەردە بۇل ەرەجە باياعىدان بەرى بار», دەيدى ول.
ارينە, قازاقستان سەكىلدى كوپەتنوستى ەلدە مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداۋ بىردەن جۇزەگە اسا قوياتىن شارۋا ەمەس ەدى. ويتكەنى ونى حالىق, سونىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرى قالاي قابىلدايدى؟ سونداي-اق بۇعان ماسكەۋ نە دەيدى دەپ سولتۇستىك كورشىگە جالتاقتاۋ باسىم بولعانى ايان. ءسويتىپ, جۇرگەندە رەسەيدىڭ ءوزى 1990 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداپ, زاڭ جۇزىندە كسرو قۇرامىندا قالسا دا, ءىس جۇزىندە ودان ءبولىنىپ شىعا كەلگەن ەدى. بۇل وقيعا ءبىزدىڭ ەل باسىنداعى ازاماتتارعا قامشى باسىپ, بۇدان ءارى سىلبىر قيمىلداۋعا بولمايتىنىن ۇقتىرعانىن گازەت بەتىندەگى جاريالانىمداردان بايقايمىز.
ماسەلەن, 1990 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا جارىق كورگەن «ناقتى دەربەستىك» اتتى باس ماقالادا: «قازاقستان – قيساپسىز باي ولكە. بىراق سول بايلىقتان رەسپۋبليكا حالقىنا ءتيىپ جاتقان پايدا شامالى. ونىڭ التىنى, كۇمىسى, مىسى, قورعاسىنى, ءاليۋمينيى, ۆولفرامى, حرومى, ماگنيى – مەندەلەەۆ كەستەسىندە نە بار سونىڭ ءبارى – اعىل-تەگىل شالقار بايلىق سۋداي تاسىپ, وداق مينيسترلىكتەرىنىڭ داناي بوشكەسى سياقتى تويىمسىز قۇلقىنىنا ونداعان جىلدار بويى تەگىننەن-تەگىن قۇيىلىپ جاتىر. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, قازاقستان تەك مۇنايدىڭ وزىنەن تۇسكەن تابىسقا يە بولسا, دۇنيەدەگى باي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا تۇرار ەدى. بىراق قازاقستاننىڭ ءوز جەرىنەن شىققان سول بايلىققا ءوز قولى جەتپەيدى. ميللياردتاعان اقشا ماسكەۋ مينيسترلىكتەرىنىڭ قالتاسىنا تۇسەدى, ال رەسپۋبليكاعا سول اقشادان سوقىردىڭ كوز جاسىنداي عانا ساراڭ سارقىت – تيىن-سيىن تيەدى. قازاقستان وداققا جىلىنا 10–12 ميلليون توننا جوعارى ساپالى استىق, 300 مىڭ توننا ەت, 270 مىڭ توننا ءسۇت وتكىزەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ءجۇن, جۇمىرتقا, تەرى-تەرسەك ءوز الدىنا. سويتسە دە ەلىمىز ماتەريالدىق, الەۋمەتتىك جاعىنان ارتتا قالعان رەسپۋبليكالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. بىراق مۇنىمىز وبال بولدى-اۋ دەپ وداق مينيسترلىكتەرى قىمسىنبايدى. بۇلارىڭ زورلىق قوي, وبال عوي دەپ, ءوزىنىڭ ەگەمەندىگىن تانىتىپ, باس كوتەرىپ, ءۇن شىعارعان رەسپۋبليكا باسشىلارى بۇرىن بولا قويعان جوق. ولار ونداعان جىلدار بويى ء«لاپپاي, تاقسىردىڭ» ءحالىن كەشتى», دەي كەلە بۇدان بىلاي ەگەمەندىك الۋ ءومىردىڭ ءوزى كۇن تارتىبىنە جوعارى تالاپپەن قويىپ وتىرعان تاعدىرلى ماسەلە ەكەنىن, ەندىگى جەردە ونىڭ كەشىكتىرىلۋىنە, ورتالىقتىڭ وعان كەدەرگى بولۋىنا ەشقانداي قيسىن جوقتىعىن شەگەلەپ ايتادى.
قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا جايىندا بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرلەرى, جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرىكبولسىن ءابدىلدين مەن قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتتىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى سۇلتان سارتاەۆ تا پىكىر بىلدىرگەن. س.ءابدىلدين گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا دەكلاراتسيا جوباسى دايىندالىپ بىتكەنىن, وسىعان دەيىن كسرو رەسپۋبليكالارىنىڭ كوبى ەگەمەندىك الىپ قويعانىن, بىراق ماسەلە ءبىرىنشى نەمەسە كەيىنگى بولۋ ەمەس, حالىقتىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني ومىرىنە بايلانىستى پروبلەمالاردىڭ شەشىلۋىن پاراساتتى دا تەز ۇيىمداستىرۋدا ەكەنىن جەتكىزەدى. سونىمەن قاتار ول دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن كسرو كونستيتۋتسياسىنداعى وداق زاڭدارىنىڭ رەسپۋبليكا زاڭدارىنان ۇستەمدىگى تۋرالى 77-باپ ءىس جۇزىندە كۇشىن جوياتىنىن, وزىندىك زاڭدارىن قابىلداۋ وداقتىق رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندى قۇقىعى ەكەنىن ايتادى.
«قازاق ۇلتى – رەسپۋبليكا تەرريتورياسىن مەكەندەگەن تەڭ پراۆولى ۇلتتاردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار ول رەسپۋبليكاعا اتى بەرىلگەن جەرگىلىكتى ۇلت. ول ۇعىم وسى ۋاقىتقا دەيىن تار شەڭبەردە قالىپ كەلدى. جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ءوز تەرريتورياسىندا عاسىرلار بويى جاساپ كەلە جاتقاندىعىن ەسكەرۋ, سوندىقتان دا ونىڭ قۇقىن بىرجاقتى تۇسىنبەۋ قاجەت. مۇنداي جاعدايدا ءار سۇيەم جەرى ونىڭ تاريحىن بىلدىرسە, حالقىنىڭ جادىندا تۇرسا, ءوز جەرىندە باسقا حالىقتاردى باۋىرلارشا كەڭپەيىلدىلىكپەن قابىلداپ, قۇشاعىن جايىپ قارسى السا, پانالاتسا, سويتە تۇرىپ رەسپۋبليكا تۇرعىندارى اراسىندا ءوزى سان جاعىنان ازشىلىق بولىپ قالسا, وعان ونىڭ تەرريتورياسى تۋرالى ماسەلەنى تەك قانا رەفەرەندۋم ارقىلى شەشۋ ناعىز قيانات ەمەس پە؟ رەفەرەندۋم قازاق حالقىنان قولداۋ تاپپايتىن شەشىمگە ۇرىندىرۋى مۇمكىن, سوندىقتان قازاق ۇلتىمەن ساناسپاۋعا استە بولمايدى. قازاق كسر-ءىنىڭ تەرريتورياسىندا جاڭادان ۇلتتىق-تەرريتوريالىق جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىم قۇرۋعا جول بەرىلمەيتىندىگى زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلمەك», دەيدى پروفەسسور س.سارتاەۆ ءوز ماقالاسىندا.
1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى, ياعني سول كەزدەگى پارلامەنتى قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداپ, ءۇش كۇننەن كەيىن قۇجات ءماتىنى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنەن باستاپ جاريالاندى. سونداي-اق وسى نومىرگە دەكلاراتسيانى دايىنداعان جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, قازاقتىڭ مارقاسقا زاڭگەرى, قازاق كسر-ءى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى سالىق زيمانوۆتىڭ «ەرەكشە ماڭىزدى قۇجات» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالاسى دا باسىلدى.
ء«بىزدىڭ رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى سوڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قابىلدادى. مۇنىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى بار ەدى. باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ تاجىريبەلەرىن ەسكەرۋگە جانە ولاردىڭ دەكلاراتسيالارىنداعى ۇتىمدى ءارى باعالى نارسەلەردى الۋعا, ءوزىمىزدىڭ تاريحي شەشىمىمىزگە ويلى كوزبەن, قىزبالانباي قاراۋعا مۇمكىندىك مول بولدى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا وسىنداي ساياسي قۇجاتتى قابىلداۋ پراكتيكاسى بولماعانىن ەسكەرگەن ءجون», دەي كەلە عالىم دەكلاراتسيا جوباسى باسپاسوزدە جاريالانعالى بەرى دەپۋتاتتار اتىنا كوپتەگەن حات پەن ۇجىمدىق ۇندەۋلەر كەلىپ تۇسكەنىن, ءتىپتى كوشەدە ميتينگتەر ۇيىمداستىرىلعانىن, جوعارعى كەڭەستە سوڭعى نۇسقاداعى دەكلاراتسيا جوباسىنىڭ ءوزىن تالقىلاۋعا 6 ساعات ۋاقىت كەتكەنىن ايتادى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگىنە ارنايى توقتالعان.
«ەگەر ەكونوميكا سالاسىنداعى تولىق بيلىككە سۇيەنبەيتىن بولسا, رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى اڭىز كۇيىندە قالا بەرەر ەدى. مۇنىڭ ءوزى 9-ستاتيادا تۇجىرىمدالدى. «جەر مەن ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭىستىگى, وسىمدىكتەر مەن حايۋاناتتار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار, حالىقتىڭ مادەني جانە تاريحي قازىنالارى, بۇكىل ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق پوتەنتسيال – رەسپۋبليكا تەرريتورياسىنداعى بۇكىل ۇلتتىق بايلىق رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزىن قۇراي وتىرىپ, ونىڭ ەرەكشە مەنشىگىندە بولادى», دەيدى اكادەميك.
سونداي-اق س.زيمانوۆ قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى وي قوزعايدى. باسپاسوزدە جاريالانعان جوبانىڭ 8-بابىنداعى «قازاق كسر-ىندە قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل, ال ورىس ءتىلى رەسمي ءتىل بولىپ تابىلادى» دەگەن بولىگى دەكلاراتسياعا ەنگىزىلمەگەنىن جانە تالقىلاۋدان الىنىپ تاستالعانىن ايتا كەلە: «بۇل بولىكتىڭ دەكلاراتسيا جوباسىنا ەنگىزىلۋى دۇرىس ەمەس ەدى. مۇنىڭ ءوزى تەك ونىڭ 1989 جىلعى قىركۇيەكتىڭ 22-سىندە قابىلدانعان رەسپۋبليكانىڭ ءتىل تۋرالى زاڭىنا مازمۇنى جاعىنان قاراما-قايشى كەلگەندىگىنە ەمەس. بۇل زاڭ بويىنشا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل, ال ورىس ءتىلى ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى دەپ تانىلعان بولاتىن. ەڭ باستى نارسە مىناعان بايلانىستى: بۇل ەرەجەنى وزگەرتىپ, جاڭا ەرەجەنى قابىلداي وتىرىپ, زاڭ شىعارۋشى ورگان قازاق ءتىلىن تەز ارادا قۇرىپ كەتۋگە كۇنى بۇرىن دۋشار ەتەر ەدى. قازاق جانە ورىس تىلدەرى تەڭ پراۆولى. بىراق ولار ءوزىنىڭ ءىس جۇزىندەگى جاعدايى بويىنشا تەڭ ەمەس. ءبىرىنشىسى عىلىمي-تەحنيكالىق سالادان بەلسەندى تۇردە ىعىستىرىلىپ وتىرعان, رەسپۋبليكاداعى رەسمي ءىس جۇرگىزۋ سالاسىنان تولىق دەرلىك ىعىستىرىلعان جەرگىلىكتى, ايماقتىق ءتىل, ال ەكىنشىسى – عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك تسيۆيليزاتسيا ءتىلى. وسىعان بايلانىستى بۇل تىلدەر تەڭ ستاتۋسى بولا تۇرىپ, قاتارلاس قوزعالىس پروتسەسىندە ءبىرىن-ءبىرى «جىگەرلەندىرە» المايدى», دەگەن عالىم قازاق تىلىنە زاڭ بويىنشا ارتىقشىلىقتار بەرۋ ارقىلى عانا ونىڭ بولمىسىن, ساقتالۋىن جانە قايتا تۇلەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىنىن ايتادى جانە بۇل جەردە بوتەن نيەت جوق ەكەنىن, ورىس ءتىلىنىڭ دامۋىنا قىسىم جاساۋ دا بولمايتىنىن جەتكىزەدى.
سونداي-اق دەكلاراتسيادا قازاق كسر-ءىنىڭ وداقتان ەرىكتى تۇردە شىعۋ قۇقىعى ساقتالاتىنىن ەسكە سالىپ: «ونىڭ بىرقاتار ستاتياسى الداعى ۋاقىتتا جاساقتالاتىن وداقتىق شارت ارقىلى جانە رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى ارقىلى كۇشىنە ەنگىزىلەدى. بۇل كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس قازىردىڭ وزىندە باستالدى», دەيدى عالىم.
وسىلايشا, 80-جىلداردىڭ اياعىندا باستالعان «ەگەمەندىك شەرۋىنە» قازاق ەلى دە قوسىلىپ, ازاتتىققا قاراي ماڭىزدى قادام جاسالعان ەدى. بىزدەن كەيىن ەڭ سوڭعى بولىپ تۇرىكمەن كسر-ءى جەلتوقسان ايىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ال ودان ءارى 1991 جىلى اكادەميك س.زيمانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭى, 1993 جىلى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى اتا زاڭى قابىلدانعانى بەلگىلى. بۇل – ەندى باسقا اڭگىمە.