دىتتەگەن جەرىمىز – جارىقتىق اققاتىن سايىنا جۇك كولىگىمەن وپ-وڭاي جەتىپ الدىق. سايدىڭ كىرە بەرىسىنەن باستاپ وتىن دەگەن جەتىپ ارتىلادى. ءىرى-ءىرى, پالەنباي جىلدىق قارا تالداردىڭ جەرگە قۇلاعان قۋراعان بۇتاقتارىنان اياق الىپ جۇرە المايسىڭ. شەتىنەن بۇتا دا كولىگىڭنىڭ قورابىنا لاقتىرا بەر. مەن ء«ا» دەگەننەن سولاي ويلاعانمىن. بىراق اعامنىڭ ويى باسقاشا بولىپ شىقتى. «سەن نەمەنە, مىنا شاشىلىپ جاتقان جىڭىشكە, جاقساڭ جىلۋى جوق, قاعازعا ۇقساپ لاپ ەتىپ بارىپ ءسونىپ قالاتىن بۇتاقتاردى جيناپ الىپ ۇيگە جەتىپ بارماقپىسىڭ, جوق, بولمايدى, مىنا قۇلاپ جاتقان, وزەگى كەپكەن, جۋان-جۋان اعاشتاردى الامىز», دەدى. شىنىندا اعامدىكى ءجون ەدى.
بالتا قاۋىپتى مە, ارا ما؟..
تامىردان ءنار الۋىن الدە قاشان توقتاتقانى بار, دىڭىنەن اجىراپ قۇلاعانى بار جۋان اعاشتار ءشىري قويماعان. ابدەن كەپكەن اعاشتار تەمىردەي قاتتى. جۇمىس ونەر ەمەس. ۇلكەن بەلارانى الا كەلۋدى ۇمىتىپ كەتىپپىز. بالتامەن ءىس ماندىمادى. سىلتەگەن بالتاڭ قاتتى اعاشقا ءتيىپ «تاڭق» ەتىپ كەيىن سەرپىلەدى. ەڭ كىشىسى دەگەنىڭ تولىق ادامنىڭ بەلىندەي كەلەتىن اعاشتاردى كولىككە كوتەرىپ سالاتىنداي جوبادا ىقشامداپ شابۋعا از كۇش جۇمسامادىق. قارىمىز قارىستى, وكپەمىز ءوشتى. سول كۇنى بۇيىرعانىن الىپ كەرى قايتتىق تا, ەرتەسىنە بەلارامەن كەلىپ كەشە ەڭسەرە الماعانىمىزدى وڭاي جايپادىق. جالپى, اعاش كەسكەندە ارا دەگەن بالتاعا قاراعاندا ءتيىمدى عوي. سالعان جەرىڭدى قيىپ تۇسەدى. اسىقپاي, الاوكپە بولماي «زىڭ-زىڭ-زىڭ» ەتكىزىپ كەسە بەر. ناتيجەلى. ارانىڭ اتى ارا عوي. بۇگىندە موتورلى ارا دەگەن قاپتاپ كەتكەن, ول ءتىپتى سۇمدىق. جۋساتىپ تاستايدى. سودان بەرى بالتالىدان ەمەس, ارالىدان قورقامىن...
قازاق ۇلتى سانداعان عاسىر بويى سىرت مەملەكەتتەر تاراپىنان مادەني-رۋحاني ەكسپانسياعا كوپ ۇشىراعانىن ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ارعىسى اراب-پارسى الەمىنىڭ ىقپالىن ايتپاعاندا, سوڭعى ءۇش عاسىردا, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, كەڭەس وداعى كەزەڭىندە رۋحاني-مادەني وزبىرلىقتىڭ سالماعى ۇلتىمىزدىڭ ءتوس تابانىن جەرگە تيگىزدى. وكىنىشتىسى سول, وسىناۋ ەكسپانسيا بۇگىندە ءوڭىن اينالدىرا, ءوزىن جاعىمدى رەتىندە كورسەتە دەگەنىن جاساپ-اق جاتىر. ءبىر قىزىعى ءبىز وعان ءوز ەركىمىزبەن تۇتىلىپ, ونىڭ قاۋپىن ەسكەرمەي, قىزىقتاپ, جىندى كوبەلەكشە ەسسىزدىكپەن جالىنىنا ارانداپ جاتىرمىز.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق قوعامى الەمگە ەسىگىن تىكەلەي ايقارا اشتى دا زاماننىڭ, الەمنىڭ جاڭا تالاپتارى مەن زاڭدارىنىڭ ۇدەباراسىنان شىعۋ قامىمەن ءجۇرىپ بىرجاقتىلىققا ۇرىنىپ, كوپتەگەن ماسەلەدە ولقىلىقتارعا جول بەرىپ العانداي. وسى تۇستا شىعىستىڭ «تەرەزەنى اشساڭ, ساف اۋامەن بىرگە شاڭ-توزاڭ دا كىرەدى» دەگەن دانالىعى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. وزگە الەمنىڭ جاقسىلىعىنىڭ تاساسىندا كوزگە وڭايلىقپەن كورىنە قويماس جاسىعى مەن جامانى دا بولاتىنىن ەسكەرمەدىك. وسىلايشا قوعامىمىزدىڭ وزەگىنە وزگە الەمنىڭ جەگى قۇرتى جانتالاسا ءتۇسىپ, سودان قازاقتىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىندە تىڭ كەدەرگىلەر جالىن كۇدىرەيتىپ شىعا كەلدى. بۇل قانداي كەدەرگىلەر, نەندەي ماسەلەلەر؟
كەڭەس وداعىنىڭ سولاقاي ساياساتىنان, ءبىر ۇلتتى وزگەلەردەن جوعارى ساناۋ, ونى تەڭدىك اپەرۋشى حالىق دەپ اسىرا دارىپتەۋ شارالارىنان پايدا بولعان ايبالتا قازاق رۋحانياتىنىڭ, اسا باعالى قۇندىلىقتارىنىڭ تامىرىنا اياۋسىز سىلتەندى. بۇل بالتا ۇزدىكسىز سىلتەنسە دە قازاقتىڭ تامىرىن, بەلومىرتقاسىن مۇلدە قيىپ تۇسىرە المادى. ويتكەنى, وعان ىشتەي قارسىلىعىمىز ويانىپ, سودان ازدا بولسا ۇلتتىق يمۋنيتەت پايدا بولدى. بالتا جارالاعان جەرىمىزدىڭ ءبىرازى جازىلىپ تا قالدى. بۇگىندە الگى بالتانىڭ ءجۇزى بۇرىنعىداي ەمەس, كەرتىلىپ, ازداپ مايىرىلدى, ونىڭ ۇستىنە وعان قارسى ۇلتتىق, قوعامدىق ءىس-قيمىلدار ءبىرشاما قولعا الىندى. جاعداي وسىلاي قالىپتاسا باستاعاندا ءوزىن جاۋ ەمەس دوس رەتىندە كورسەتە بىلەر تاعى ءبىر تاراپ –مايلى ىشەكتەي اينالدىرىپ الىپ تىرپ ەتكىزبەس ارالى جاۋ قىلاڭ بەرىپ, ولار اتىرابىمىزدا ءورىسىن جەدەل ءارى ءتيىمدى كەڭەيتە ءتۇستى. قوعامىمىزدا دەموكراتيانى دامىتامىز دەپ كۇلشەلەرىن (گرانتتارىن) تىقپىشتاپ, ازىن-اۋلاق قارجىسىمەن سۇيكىمدى كورىنىپ, ءوزىن قۇتقارۋشىداي كورسەتە بىلەر سابازدارىڭ ەركىنسىپ كەتكەندەي. ءبىز ولاردى دوس كورىپ, قۇلدىق ۇرا جىلى شىرايمەن قابىلداپ جاتىرمىز. شىنىندا بۇلار بىزگە دوس پا؟..
باسىمىزعا وزگەنىڭ نوقتاسىن كيمەسەك ءومىر سۇرە المايتىنداي ۇلتقا اينالعاندايمىز. بىرەۋدىڭ نوقتاسىنان باسىمىزدى شىعارار-شىعارماس تاعى بىرەۋدىڭ تەمىر قۇرساۋىنا مويىنىمىزدى سۇققىشتاپ اۋرەمىز. كوپكە تانىمال «قوشقار مەن تەكە» دەگەن انيماتسيالىق فيلمىندەگى تەكە مەن قوشقار سياقتىمىز. الگى جانۋارلار قوجايىنىنىڭ قوراسىن قاپاس كورىپ ەركىندىككە ۇمتىلماي ما. قورادان قاشىپ شىعىپ بوستاندىق الاڭىنا اياق باسقاندا الدىنان جارقىراپ كورىنگەن كەڭىستىكتىڭ ءتۇنى, ازۋىن اقسيتقان قاسقىرى بارىن باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەندە ءبىر-اق بىلگەن تەكە مەن قوشقار بايعۇس ارەڭ دەگەندە امان قالادى. تەكە مەن قوشقار الگى وقيعادان كەيىن عانا وزدەرىنىڭ بۇرىنعى تىرشىلىگىنىڭ قادىرىن تۇسىنەدى. سوندىقتان ءبىز دە الەمدىك كەڭىستىككە كوزسىز, ويسىز ۇمتىلا بەرمەي, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاققا وزىمەن بىرگە الىپ بارۋعا ءتيىس بولمىسىنا نۇقسان كەلتىرەر قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرىپ, ءجونسىز قادام جاساماۋىمىز كەرەك-اق.
سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ بۇگىندە ءجۇزى مايىرىلعان, سىلتەنۋى ءالسىز بالتاسىنان مويىنىمىزدى الىپ, امەريكالىق, باتىسەۋروپالىق وتە وتكىر ارانىڭ استىنا ءوز ەركىمىزبەن قويىپ جاتقاندايمىز... امەريكا, باتىس ەۋروپا, تۇكپىر-شىعىس ەلدەرى ساپالى دا وزىق تەحنولوگياسىمەن, قوعامدارىنداعى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعىمەن (بۇل ارادا كەيبىر اراب داۋلەتتەرى دە بار) ءبىزدىڭ الدىمىزدا بەدەلى زور. ولاردىڭ وسىناۋ ارتىقشىلىقتارىنا كوزسىز قىزىعىپ, تابىنىپ, «شاڭ-توزاڭدارىن» دا قۇمارلانا جۇتىپ جۇرگەنىمىز وتىرىك پە؟..
راس, ورىس الەمىنەن از زارداپ شەككەنىمىز جوق. بىراق ءبىز وسى الەمدە كوپتەگەن قيىندىق كورسەك تە ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالدىق, سونداي-اق بولاشاققا دەگەن سەنىمىمىز وشپەدى. بۇگىندە ءالى اتالعان الەمنىڭ ىقپالىنان شىعا الماي جۇرسەك تە شىنايى مۇمكىندىكتەر ساعاتى سوعىپ تۇر. ولاي بولسا, ءبىر شۇڭقىردان شىعار-شىقپاستان قايتادان ەكىنشى ءبىر تانىس-بەيتانىس تۇڭعيىقتىڭ تەرەڭىنە قۇلاۋعا نەگە قۇمارتامىز؟ وعان ءبىر تۇسسەك قايتا باس كوتەرىپ شىعا الامىز با؟ قايدام, ول ءبىر ارانى اشىلعان, ءبىر جۇتقانىن جۇتقىنشاعىنان كەرى شىعارماس الپاۋىت الەم عوي.
تۇسىنەمىز, قۋجاقتىڭ قاندى شەڭگەلىنە ارانداپ, ودان ۇلكەن شىعىنمەن زورعا قۇتىلعانىمىزعا قۇلدىعىمىز اسىپ, ەلىمىزگە باسشى بولىپ كەلگەن, ءبىر بارماعى بۇگۋلى ميرزوياندى «مىرزاجان» دەپ ەركەلەتكەن اڭعال قازاقپىز... قانداي قاپاسقا قامالساق تا ءبارىبىر, ايتەۋىر تاسىراڭداعان ورىس الەمىنەن قۇتىلساق بولدى دەپ بىرجاقتى كەلتە ويلاۋ بىزگە وپا بەرە مە؟ ودان دا, سەسى بولعانىمەن الاڭ كوڭىل, قاۋقارى ازايعان بەلگىلى كورشىمىزدىڭ جىلۋى جوق, جىرتىق-جىرتىق, جاماۋ-جاماۋ شەكپەنىن اقىرىنداپ ىسىرىپ تاستاپ, ءوز قازانىمىزدا قايناپ, قوڭ جيناپ, بۇرىنعى يمپەراليستىك رۋح پەن سانا-سەزىمىمىزدى وياتىپ الىپ بارىپ الەمدىك كەڭىستىكتەگى قىم-قۋات باسەكەدە باق سىناعانىمىز الدەقايدا ماڭىزدى ەمەس پە؟
قۇدايعا شۇكىر, قازاق ءۇشىن بۇگىندە «قايدا بارساڭ دا قورقىتتىڭ كورى» دەيتىن زامان جوق. بىراق ءبىر كوردەن شىعىپ ەكىنشى كورگە ءتۇسۋدىڭ دە قاجەتى شامالى.
اعىلشىن تىلىنە جاپپاي قۇلدىق ۇرۋ – قاۋىپتىڭ ناق ءوزى
امەريكالىقتار مەن باتىسەۋروپالىقتاردىڭ ءبىزدىڭ تامىرىمىزدى بايقاتپاي, شوشىتپاي كەسە باستاعان بەلاراسىنىڭ توقتاۋسىز ءارى مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەۋىنە كەيبىر جاعدايدا ءوزىمىز بولىسىپ وتىرمىز. باسقاسىن ايتپاي-اق, ءبىر عانا ماسەلەگە توقتالايىق. ول – اعىلشىن ءتىلىن بىلۋگە دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ شامادان تىس ارتىپ كەتكەنى. باسقاسىن بىلمەيمىز, كەزىندە قازاقستاندا ورىس ءتىلىن بىلۋگە دەگەن قاجەتتىلىك وتە جوعارى دەڭگەيدە قالىپتاستىرىلدى دا, ونى بىلمەگەنگە قوعامنان لايىقتى ورىن بولمادى. وسىدان كەلىپ ورىسشاڭ جوق بولسا «ادام بولمايسىڭ» دەگەن ۇعىم بەرىك ورنادى. كوپ قازاقتىڭ ءتىلى ورىسشا شىقتى. بىراق قازاق زيالىلارى, قازاق ادەبيەتى, قازاق ءباسپاسوزى, قازاق تەلە-راديوسى انا تىلىمىزگە دەگەن ادالدىعىن ساقتاپ, كوپ قولدانىلاتىن, بارشاعا ورتاق سوزگە اينالىپ بارا جاتقان ورىسشا سوزدەردى تەزگە سالىپ, قازاقشا اۋدارماسىن, جاڭا سوزدەر ۇسىنىپ, ماعىناسىن ءدال بەرىپ جانتالاسا كۇرەستى. سونىڭ ناتيجەسىندە انا ءتىلىمىز ءوز بيىگىندە قالدى. ال قازىر شە؟ بۇگىندە ورىس ءتىلىنىڭ كەزىندەگى ۇستەمدىگى مىسالىنا ۇقساس كەپتى كيىپ وتىرمىز. ەندى اعىلشىنشا بىلمەسەڭ «ادام بولمايسىڭ» دەگەن ۇعىم قوعامدا بەرىك ورنىعىپ الدى. اعىلشىن ءتىلىن بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىسىمىز زور. مۇنىمىزعا ءۋاجىمىز مىقتى – الەمدىك كوشكە ىلەسۋدىڭ, وزىق تەحنولوگيانى مەڭگەرۋدىڭ سەنىمدى دە توتە جولى – اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ. بۇعان قارسى پىكىر ايتۋ اقىماقتىق دەپ سانالاتىنداي دەڭگەيگە جەتتىك. اعىلشىنشا ۇيرەنۋدىڭ قاجەتتىلىگىن اتقارۋشى بيلىك, قوعام ايقايلاپ ايتىپ تۇر. اتا-انالار بالالارىنا بەسىكتە جاتقان كەزىنەن الگى ۇستەم دە مەنمەن ءتىلدى مەڭگەرتۋگە دەن قويعان. قازىر بايقالا قويمايدى, مۇنىڭ «جەمىسىن» تاياۋ جىلداردا كورە باستايمىز. ورىس ءتىلدى قازاقتىڭ بەتىن بەرى بۇرا الماي جۇرگەندە اعىلشىن ءتىلدى قازاقتى ءوزىمىز قاپتاتقالى وتىرمىز. بۇل دەگەن انا ءتىلىمىزدىڭ بولاشاعىنا, الەۋەتىنە سەنبەۋدى, قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگىن قازاق تىلىمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋ نيەتىمىزدىڭ جوقتىعىن كورسەتپەي مە؟
اعىلشىن تىلىنە دەگەن قۇلدىعىمىز اسقىنىپ تۇرعانى سونشالىقتى, دارىستەرىن تەك وسى تىلدە جۇرگىزەتىن جەكەمەنشىك مەكتەپتەر, ليتسەيلەر, ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەتتەر قۇلاشىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇيرەتەتىن ماماندىعىنىڭ تۇرىنە قاراپ تالاپكەردى اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن بولسا عانا قابىلدايدى. بۇل ارادا بىزگە ءبىراز ماسەلە تۇسىنىكسىز بولار, بىراق ءوز ەلىندە انا تىلىندە جوعارى ءبىلىم الا الماۋ, ماماندىق يگەرە الماۋ قيسىنعا كەلمەيتىن سياقتى. بۇل قالىپتاسقان جاعدايدى جونگە كەلتىرۋگە, «وگىز دە ولمەيتىن, اربا دا سىنبايتىن» جاعدايدى ويلاستىرۋعا نيەتىمىز جوق. ەڭ قاۋىپتىسى وسى. مىنە, ارالى جاۋدىڭ ءبىر كۇزىرى. وسىلايشا, «اقىماق بولساڭ دا اعىلشىنشا بىلسەڭ ورنىڭ توردە» دەگەن زامان ورناپ قالدى.
انا ءتىلىن بىلمەيتىن بالاسى ءۇشىن ۇيالمايتىن, اعىلشىن تىلىندە سايرايتىن پەرزەنتىن ماقتان ەتەتىن اتا-انالار ارمياسىنىڭ قاتارى قالىڭ. قازاقتىڭ ءدىلى تىلىندە, ونى ساقتاۋ جولىندا اعىلشىن تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىكتى تىم اسقىندىرماي, ونى باقىلاۋدا ۇستاۋ ۇلكەن قۇرباندىقتى قاجەت ەتپەيدى.
بۇگىندە قازاقتىڭ موينىنا مىنەزسىزدىكتەن مىقتاپ ءمىنىپ العان ءبىر مەحنات بار, ول – وزگەمەن سويلەسەردە سونىڭ تىلىندە سويلەۋ دەگەن تاكاپپار مىندەت.
قازىرگى تاڭدا انا ءتىلىمىز اعىلشىن تىلىنەن قىسپاق كورە باستادى. اعىلشىنشادان ەنگەن سوزدەر بەلەڭ الىپ بارادى. بيىك مىنبەلەردە وقىلاتىن باياندامالاردا, ادەبيەتتە, ءباسپاسوز بەن عالامتور جەلىلەرىندە جاريالاناتىن ماتەريالداردا, تەلە-راديو ونىمدەرىندە اعىلشىن تىلىندەگى سوزدەر ءورىپ جۇرەدى. ونلاين, وففلاين, ترەند, ستارتاپ, فلەشموب, كەيس, حيت, تەمبيلدينگ, چەلەندج, رەسپەكت, بۋللينگ, پوست, كوۋچ, ترەنينگ, تارگەتولوگ, مەدياتور, بيزنەسسۆۋمەن, HR, رەپەتيتور, حاكەر, پاپاراتسي, بروكەر, تەلەسۋفلەر, ينۆەستور, ديللەر, ديستريۋبيۋتور, فريلانس, فريلانسەر, پرايس-ليست, ستيليست ء(ستيلشى) كوپيرايتەر, مودەراتور, سۋپەرۆايزەر, ۆەب-ديزاينەر, بارمەن, امباسسادور, پروموۋتەر, داۋنشيفتەر, ريەلتور, يميدجمەيكەر, سپيكەر, ۆولونتەر, كەش, كەشبەك, ينۆەستيتسيا, اكتسيا, بيتكوين, بانكروت, گارانت, ديۆيدەند, بەنەفيتسيار, بونۋس, نۋمەرولوگ, بيونيكا, رەگەنەراتسيا, تاعىسىن تاعى جازساڭ كەتە بەرەدى. تىلدىك قولدانىسىمىزعا ەركىن ەنىپ كەتكەن جوعارىداعى ءبىز مىسال ەتكەن بۇل سوزدەر وسى ساناتتاعىلاردىڭ شاعىن ءبىر بولىگى عانا. باسقاسىن ايتپاعاندا وسىنىڭ ءوزىن ساناپ كورىڭىزشى. وسىناۋ كىرمە سوزدەردى قولدانامىز دەپ قازاقتىڭ قانشاما ءسوزى قۋىسقا تىعىلىپ, ىسىرىلىپ قالىپ جاتىر. بۇل دەگەن ۇلكەن قاۋىپ. قازاق تىلىنە دەگەن قاستاندىق. جوعارىدا كەلتىرىلگەندەردى اتا-بابالارىمىزدان قالعان سوزدەي قولداناتىن بولىپ بارامىز. بۇلاردىڭ قازاقشا اۋدارماسى, ماعىناسى جوق دەۋگە سەنگىڭ كەلمەيدى. بۇل انا ءتىلىمىزدىڭ كەڭ مۇمكىندىگىنە كۇمانمەن قاراۋ نەمەسە انا ءتىلىمىزدى بىلمەگەندىك, بالكىم مەنسىنبەگەندىك.
كەڭەس كەزىندە ورىسشا كىرمە سوزدەرگە لايىقتى توسقاۋىل قويا بىلدىك. زيالى قاۋىم, عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر بۇل ماسەلەدە ۇلكەن جۇمىستار اتقاردى, قازاقشا كىتاپتاردا, گازەت-جۋرنالدارىمىز بەن تەلە-راديولارىمىزدا وسى تۇرعىدا انا ءتىلىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلى ءوز دەڭگەيىندە قورعادى. ال بۇگىندە اتقارۋشى بيلىك, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ءباسپاسوز, عالامتور, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ماتەريالدار جاريالايتىن, تەلە-راديولارىمىزدا حابار تاراتاتىن, باعدارلامالار جۇرگىزەتىن جاماعات ءتىل تازالىعىنا ءمان بەرۋدىڭ ورنىنا ءتىلىن بۇراپ, الگى اعىلشىنشادان ەنگەن كىرمە سوزدەردى جارىسا قولدانىپ, ونىسىن بەدەل, ماقتانىش كورىپ جۇرگەندەي.
كەزىندە الاش زيالىلارى, سونداي-اق كەڭەستىك كەزەڭدەگى تۇلعالارىمىز كىرمە سوزدەردى «ەزەۋرەتپەي», اپتىعىن باسىپ, تەزگە سالا ءبىلدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, ءبىر عانا ا.بايتۇرسىن ۇلى ورىس ءتىلى تەرميندەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەدى, قازاق ءتىلىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۇتىمدى پايدالانىپ, تەرميندەر, جاڭا سوزدەر جاسادى. بۇلاردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ بىرقاتار تەرمينولوگيالىق سوزدىگىنە ءالى كۇنگە دەيىن وزگەرىسسىز قولدانىلادى. سول سياقتى انا تىلىمىزدە پسيحولوگيا, وسىمدىك شارۋاشىلىعى, گەومەتريا, ماتەماتيكا, گەوگرافيا, پەداگوگيكا سالالارى بويىنشا تەرميندەر دە وڭتايلى قالىپتاستىرىلدى. اينالىپ كەلگەندە وسىناۋ جۇمىستاردىڭ بارلىعى قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋدىڭ قامى ەدى. ويتكەنى تەرميندەر انا تىلىمىزدە قالىپتاسپاسا ول عىلىم تىلىنە اينالا المايتىنىن تۇلعالارىمىز جاقسى ءبىلدى. وسى ورايدا قازىرگى كەزدە دە ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىمەن ونىڭ نۇسقامالارىن قوعام, باق قۇلاعىنا ىلەر ەمەس. تالاپ ەتۋشىلىك بولماي تۇر.
ەگەر ءبىز اعىلشىنشا سوزدەردىڭ اعىنىنا قازىردەن باستاپ لايىقتى توسقاۋىل قويا الماساق نەمەسە ولاردى انا ءتىلىمىزدىڭ قورىنا ساتىمەن ەندىرە بىلمەسەك, ەرتەڭ كەش بولادى. دالىرەگى, كىرمە سوزدەر مەن اتاۋلاردىڭ قازاق تىلىندەگى بالاماسىن قولدانىپ, ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىعىنا وراي وزگەرتە الساق, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىن, ياعني ءجون دەپ تابىلعان قازاقشا بالامالاردى اقپاراتتىق تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ حالىق نازارىنا ساتىمەن ۇسىنىپ وتىرساق, ەرلەگەنىمىز.
جالپى, جاڭا سوزدەر تىلدىك قورىمىزدى بايىتا تۇسەدى, بىراق ولاردىڭ شامادان تىس كوپ بولۋى ءتىلىمىزدىڭ وزەگىن وزگەرتىپ, تابيعي قالپىن بۇزىپ جىبەرەتىنىن ۇعۋىمىز كەرەك.
اعىلشىن ءتىلىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى مۇمكىندىكتەرىن ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن وزگە دە سالالارىن دامىتۋ ءۇشىن كەڭىنەن پايدالانامىز, الەمدىك باسەكەدە ءباسىمىزدى جوعارى ۇستاۋ ءۇشىن اعىلشىن ءتىلدى ۇلت بولامىز دەپ ءجۇرىپ انا ءتىلىمىزدى ءوز شىڭىنان قۇلاتىپ الىپ جۇرمەيىك. بۇل ورنى تولماس, قايتا تۇزەلمەس قاتەلىك بولار ەدى.
وسىندايدا مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ جاسامپاز ءىسى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. تۇركيا رەسپۋبليكاسىن قۇرىپ, ونىڭ تىزگىنىن ۇستاعان مۇستافا كەمال تۇرىك ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋدى, قورعاۋدى ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ەڭ باستى ولشەمى رەتىندە قاراستىردى. ول ەل تىزگىنىن ۇستاعان العاشقى جىلداردان باستاپ تۇرىك ءتىلىن اراب, پارسى تىلدەرىنىڭ ىقپالىنان شىعارۋ ءۇشىن بارىن سالدى. سول كەزەڭدەردە اتاتۇرىكتىڭ تۇركيانى دامىتۋ ماقساتىندا قۇرعان ۇيىمداردىڭ ىشىندەگى العاشقىسى ءارى ەڭ بەدەلدىسى «تۇرىك ءتىل» قوعامى بولدى. وسى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان بۇل ۇيىم تۇرىك ءتىلىن اراب, پارسى ەلەمەنتتەرىنەن تازارتتى. بۇگىندە تۇركيالىقتار اتاتۇرىكتىڭ حالقىنا ارناعان ەرلىكتى ەڭبەكتەرىن ايتقاندا ونىڭ تۇرىك ءتىلىنىڭ تازالىعى ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگىن ەڭ الدىمەن ءارى ماقتانىشپەن ايتادى. بۇدان ءبىز ۇلت ءتىلىن ساقتاۋ, قورعاۋ, مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىنداعى ەڭبەككە ەشتەڭە جەتە قويمايتىنىن ۇعامىز. «ۇلتتىق سەزىم مەن ءتىل اراسىنداعى بايلانىس وتە كۇشتى. ءتىلدىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدە جانە باي بولۋى – ۇلتتىق سەزىمنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن باستى قۇبىلىس. تۇرىك ءتىلى – ەڭ باي تىلدەردىڭ ءبىرى. ونىڭ تەك سانالى تۇردە قولدانىلعانى ءلازىم. ەلىن, مارتەبەلى تاۋەلسىزدىگىن قورعاي بىلگەن تۇرىك ۇلتى ءتىلىن دە شەت تىلدەردىڭ مويىنتۇرىعىنان قۇتقارۋعا ءتيىس», دەيدى اتاتۇرىك.
اتاتۇرىك ايتقانداي, ءبىز دە انا ءتىلىمىزدى شەت تىلدەردىڭ مويىنتۇرىعىنان قۇتقارۋىمىز كەرەك. «...ءتىلىمىزدى تۇيىققا تىرەگەن ەكەنبىز. ءتىلدى مۇنداي تۇيىقتا تاستاۋعا بولا ما؟ جوق! ءبىز ەندى بارىنەن بۇرىن ونى قۇتقارۋدى ويلاستىرايىق!» دەيدى كورەگەن تۇلعا. سونداي-اق ول: «جاڭا سوزدەر ۇسىنۋىمىزعا بولادى. بۇل باعىتتا تاباندى تۇردە جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بىراق ءبىز ولاردى تۇرىك ءتىلىنىڭ كەمەلدەنۋى جولىنداعى قوزعالىسقا باعىندىرۋىمىز قاجەت», دەپ جول كورسەتەدى. مىنە, بىزگە دە ءدال قازىر وسىنداي شەشىمتال, مىنەزدى ءىس-قيمىل كەرەك.
ءبىز جوعارىدا امەريكالىق, باتىسەۋروپالىق بەلارا جونىندە بوسقا ءسوز قوزعاپ وتىرعانىمىز جوق. ويتكەنى, باسقا ەكسپانسيالاردى ايتپاعاندا وسى اعىلشىن ءتىلى ىقپالىنىڭ وزىمەن-اق ولاردىڭ بەلاراسىنا, بالكىم موتورلى اراسىنا تۋرالىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ الدىندا تۇرمىز. ءتىپتى, اعىلشىن ءتىلىن سىرتقى كۇشتىڭ قولىنداعى ءبىزدى تۋراپ تاستاۋعا ارنالعان قۇرال – ءجۇزى وتكىر بەلارا دەپ تە سيپاتتاۋعا بولار, بالكىم.
كيريلليتسانىڭ «ايىبى» نە؟
تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالا كەتەتىن جايت, لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ ماسەلەسى. كەيىنگى جىلدارى كيريلليتسادان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى ءبىرشاما قوزعالدى. بۇل نيەتىمىزدەن ءالى قايتا قويعان جوقپىز. نەگىزىنەن, لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ قازاق ءتىلىن اعىلشىن ءتىلىنىڭ تەزىنە سالىپ بەرۋمەن بىردەي. اتاتۇرىك تۇرىكشەنى اراب, پارسى تىلدەرىنىڭ ىقپالىنان شىعارۋ ءۇشىن ءوز ەلىندە لاتىن جازۋىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ءالىپبي ەنگىزدى. بۇل ءوزىن-ءوزى اقتادى. ال ءبىز قازىرگى كەزدە اراب-پارسى ءتىلىنىڭ ەمەس, اعىلشىن ءتىلىنىڭ قۇرساۋىنان ساقتانۋ, قورعانۋ ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت تۇرمىز. سوندىقتان لاتىن الىپبيىنەن بويىمىزدى اۋلاق سالعانىمىز ابزال.
بىزگە لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە بايلانىستى ايتىلىپ جۇرگەن سەبەپتەر ۇلتتىق دەڭگەيدە سونشالىقتى ماڭىزى جوق. بۇل سەبەپتەر قازاق ءتىلىن اعىلشىنشانىڭ ىقپالىندا قالدىرماۋ ءىسىنىڭ جانىندا تۇك تە ەمەس. «لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ورىس الەمىنەن ىرگە اجىراتىپ, تۇركىتىلدەس ەلدەرمەن جاقىنداسا ءتۇسۋ» دەگەن پىكىر ايتىلادى. الايدا اتالعان سەبەپتەردى قازاق ءتىلىنىڭ كەلەشەگىنىڭ جولىندا كەدەرگى ەتپەۋىمىز كەرەك.
ءبىز كيريلليتسادان جاماندىق كورگەنىمىز جوق. وسى الىپبيمەن زاماناۋي قازاق ادەبيەتى ۇلتىمىزعا جوعارى دەڭگەيدە ۇسىنىلدى, كوپتەگەن كونە مۇرامىز وسى قارىپ تۇرىنە كوشىرىلدى. بار باعالى قۇندىلىقتارىمىزدىڭ مازمۇنىن وسى قارىپپەن ءبىلىپ, ناسيحاتتاپ كەلەمىز. قاسيەتتى قۇرانمەن, اباي شىعارمالارىمەن, «اباي جولىمەن» وسى كيريلليتسا ارقىلى تانىستىق. كيريلليتسانىڭ ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءبىر عانا «ايىبى» بار, ول – بۇل ءالىپبيدىڭ ورىس الەمىندە قولدانىلۋى, سونداي-اق, كەزىندە سولاقاي ساياساتتىڭ سالقىنىمەن, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تىكەلەي پارمەنىمەن, بۇيرىق-جارلىقپەن ەنگىزىلگەنى. باسقا ەشقانداي «ايىبى» جوق. بۇل «ايىبى» ءۇشىن كيريلليتسادان ات-تونىمىزدى الا قاشۋ ابەستىك ءارى ءوزىمىز ءۇشىن قولايسىز بولار ەدى.
قازاق «وزىڭە ءوزىڭ بەرىك بول, كورشىڭدى ۇرى تۇتپا» دەيدى. وسى ءمان-ماعىناسى وتە تەرەڭ, دانالىقتى ماتەلدى العا تارتا سويلەسەك, ورىس الەمىنەن كەتۋ ۇلتتىق ەڭ باستى ماقساتىمىز بولماۋعا ءتيىس. ونسىز دا بالتاسى مايىرىلعان, رۋحاني-مادەني تۇرعىداعى شەكپەنى جىرتىق-جىرتىق, جاندالباسالاعان بۇل الەممەن باسەكەلەسۋگە مۇمكىندىگىمىز دە بار. سونشالىقتى قاۋىپتى الاڭ ەمەس. كيريلليتسا دامۋىمىزعا اناۋ ايتتى كەدەرگى بولمايدى. ءتىپتى, كيريلليتسانىڭ قازاق الەمىن وزگەدەن ەرەكشەلەيتىن, باسقاعا ۇقساپ كەتپەۋىمىزگە, ءوز قازانىمىزدا قايناۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءبىر قۇرال ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. قولىمىزداعى وسىناۋ مۇمكىندىكتەن, قولدانىستاعى دۇنيەمىزدەن بەزىپ بەرەكە تاپپايمىز. بۇكىل الەم لاتىن قارپىنە كوشىپ كەتسە دە گرۋزيندار سياقتى ءوزىمىزدىڭ ەرەكشە الىپبيىمىزبەن قالا بەرگەنىمىز ءجون. كيريلليتسا قازاقتىڭ ءتول الىپبيىنە اينالىپ كەتكەنىن مويىندايتىن دا كەز جەتكەندەي.
قالاي دەسەك تە, بالتالى كورشىدەن ارالى تاراپتىڭ سىناعى وڭاي بولمايدى. ارالى جاۋ قازىردەن باستاپ دەگەنىن ىستەي باستادى. وعان ءبىر تۇتىلساڭ ءارى قاراي جۇتىلاسىڭ. ونىڭ تۇڭعيىعىنان قايتا شىعۋ..., ءاي, قايدام.
ءبىز بايقاي بەرمەيمىز, شىن مانىندە ۇلتىمىزدىڭ الدىندا ۇلى تاڭداۋ تۇر. دۇرىس تاڭداۋ جاساۋ – ۇلكەن سىن. ءتاڭىرىمىز قازاقتى ءوزىنىڭ اق جولىنا تۇسىرگەي. ۇلتىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن وزگەنىڭ ەمەس ءوز تارازىمىزعا سالايىق.
بىزدىكى ءوزىمىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى ءبىلدىرۋ. وي-پىكىرلەرىمىز حالقىمىزدىڭ قاجەتىنە جاراپ جاتسا, قۇبا-قۇپ.