ء«بىرجان سال» ءفيلمى قىزىق باستالادى عوي. ء«اي, بىرازعا بارىپ قالدىم-اۋ مەن وسى» دەپ ءوز بۋىنا سەمىرىپ جۇرگەن قازىرگىلەر بايىبىنا بارا بەرمەيتىن ىلكىدەگى قازاق ءومىرىنىڭ باياندى-بايانسىز, اياۋلى-اياۋسىز بەتتەرى كوز الدىڭنان ىركەس-تىركەس ساپ قۇرا جونەلەدى. ءبىرى بەرى, ءبىرى كەرى قاراعان وقيعالاردىڭ جىقپىلىنان قىلاڭ ۇرعان دەتالداردىڭ ارقايسىسىن تامىرىنان تارتىپ سويلەتەر بولسا, ءبىر-ءبىر سەرياعا جۇك ەكەنى بىلىنەدى.
تۋىندى باستالعان بويدا ءبىرجان ءومىرىنىڭ قاي تۇسى سۋرەتتەلەرى ءبىر مينۋتقا دا جەتەر-جەتپەس كادردا حابار بەرەدى. جاڭا جاۋعان اق قاردى سىرىپ جىبەرگەندە استىنان كوك قىلتيىپ شىعادى. «قىزىق. كۇننىڭ كوزى جىلت ەتسە جەر الدانىپ قالادى... كۇن جىلىسا, جەر كوكتەيدى. سودان كەيىن قار جاۋادى» دەيدى سال. سوسىن سال بايكەنجەدەن سۇرايدى: «بۇل مەزگىل قالاي اتالاتىنىن بىلەسىڭ بە؟», دەپ. بايكەنجە بىلمەيدى. ءبىرجان: «بۇل ميزامكوك اتالادى. مەن دە سوندايمىن», دەيدى داۋسى دىرىلدەپ. كۇزدىڭ ءبىتىسى مەن قىستىڭ الدىندا كۇن ەپتەپ جىلىعاندا, ءبىر اپتاداي جەر دۇنيە گۇلدەپ, ىلە كۇن سۋىپ كەتەدى. الداپ-سوعادى. سودان سوڭ قىس كەلىپ, دالانى ءولىم قۇشاعىنا الادى. كينودا ءبىرجان ءومىرىنىڭ تۋرا وسى مەزەتى عانا كورسەتىلگەن.
بۇل ەمەۋرىننىڭ ءوزى كوز جەتكىسىز ەمەس پە؟ ميزامكوك بىلاي تۇرسىن, ورتا جاستان اسقان اۋىلداعىلار بولماسا, قار استىنان قىلتيعان كوكتىڭ نە ەكەنىن تۇسىنەتىندەر از شىعار قازىر. ال ميزامكوكتىڭ شۋاعى ارقا دالاسىندا بولماسا, ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ولكەسىندە بولا بەرمەيتىنىن بىلەدى ەتنوگرافتار. وزگە وڭىرلەردە وتەدى عوي, ءسال وزگەشەلەۋ, باسقاشا اتالۋى مۇمكىن دەگەندەي. قازاق ومىرىنە قانىق ادامنىڭ قاي-قايسى بولسىن قاعىپ الا قوياتىن امال اتتارى عوي. مۇنىڭ ءبارى جاي قۇبىلىس دەسەك تە, فيلم بارىسىندا بۇدان وتكەن ەمەۋرىندەر الدىڭدى ورايدى دا وتىرادى. قازاق سالتىندا بۇرىننان بولعانىمەن, كەيىنىرەك ۇمىتىلعان عاجاپتار ونىڭ ءبارى.
ماسەلەن, ەل ارالاپ جۇرگەن ءبىرجان باستاعان سالدار ءبىر توبەدەن اسىپ ءتۇسىپ بارا جاتقاندا, قارالى كوشكە تاپ بولادى. ارىسىنان ايىرىلعان قارالى اۋلەت ۇلكەندەرى ولگەن ەرىنىڭ سۇيەگىن قابىرگە اكەتىپ بارا جاتسا كەرەك. ارينە, سالداردىڭ سالى سۋعا كەتكەندەي تۇنجىراپ تۇرىپ قالادى. اقىرى ولىمگە كوزدەرى جەتكەن سوڭ, كوشكە قاراپ ءبىر ەلدىڭ بەتكەۇستارىن جەرلەۋگە بارا جاتقانىن بىلگەن سوڭ ارالارىنداعى سالدىڭ ءبىرى: «قويار كوبەيسىن», دەپ قالادى عوي. وسى قالپىندا تۇسىنسەڭىز, كوڭىل ايتۋدىڭ ورنىنا ولەر كوبەيسىن دەگەندەي قارعىس ءسوز سەكىلدى. سوندا قارالى كوشتىڭ انا بەتىندەگى ورتا جاستاعى ءبىرى كىسى «نە دەيسىڭ, ەي؟» دەپ تاپاپ بەرەردەي ءتونىپ كەلگەندە, الدىنداعى اقساقال توقتاتادى. ء«تايت ءارى, بادىكتىڭ كوڭىل ايتۋى وسىلاي ەمەس پە؟» دەپ تىيىپ تاستايدى الگىنى. كەزىندە «قويار كوبەيسىنى» قالاي, بادىگى كىم؟» دەپ ءبىر ويلاپ, قويا سالعانبىز. جاۋابىن وتكەن جولى جازۋشى رامازان توقتاروۆتىڭ «ابايدىڭ جۇمباعى» رومانىنان تاۋىپ قۋاندىق. وندا مىناداي جولدار بار.
«تىرىسىندە دۋانا, اعايىن-تۋىسقا سىيىمسىز ساداقبايدى قويىسۋعا بەيىت باسىنا مۇنشاما حالىقتىڭ جينالاتىنى ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن-ءدى. ارنايى شاقىرىلماعان, الىس-جاقىن توڭىرەككە حابار دا بەرىلمەگەن, سوعان قاراماستان, ەرتەلى-كەش «وي-باۋىرىمداپ» ات قويىپ, سويىس مالدارى مەن قازان-وشاقتارىن وزدەرىمەن بىرگە كوتەرىپ اكەلىسىپ جاتىر.
اۋىرىپ جۇرگەندە باز بىرەۋگە ءتىلى نە قولى ءتيىپ كەتىپ جۇرسە دە, ەل ونىڭ جاقسىلىعىن ولگەندە مويىنداپتى. جاقسىلىعىن با, جارىمەستىگىن بە؟ «كىس» ەتكەننەن باسقا ارتىندا قالدىرعان ءبىراۋىز ءسوزى, نە عيبرات ءىسى جوق, نەسىمەن ءوزى جوقتا قادىرى ارتتى؟
جينالعان وسى كوپتىڭ ىشىندە ساداقبايدىڭ وسى ەلدەگى ەكىنشى نۇسقاسى – مۇقامماراز بولدى.
– قويىس كوبەيسىن! – دەدى ول ءازىل-قالجىڭىنان اينىماي تۇرعان جۇرتتى سىلتىدەي تىندىرىپ.
ونى ولاي عىپ ايتپاسا ول مۇقامماراز بولا ما؟ ءوزىنىڭ ۇرلىق جاساپ, الىس ورامدارعا بارىپ مال الىپ قايتقانىن ەشكىم كورگەن جوق. سوندا دا «باۋكەسپە, ۇرى» اتاعى بار. ونەرىندە قاپى جوق, ەرەگىسكەن ادامىنىڭ اتىن تاۋدىڭ ءبىر قۋىسىنا اپارىپ بەكىتىپ قويىپ, زار قاقساتىپ جالىندىرعانشا تاۋىپ بەرمەيدى. ءوزى تاۋىپ بەرمەي, ونىڭ قويعان جەرىنەن بەكىتكەن مالىن شىعارىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. شاۋقارداي باسى تاشتيگەن الاسا بويىنا مويىنسىز اكەپ ورناتا سالعان ءداۋ قارا قازان سەكىلدى, قالقيعان قوس قۇلاعى سول قازان باسىنان تىكەسىنەن تىك شىعىپ تۇرادى. ءوزىنىڭ مۇقامماراز دەگەن اتى دا, بىلەتىندەردىڭ ايتۋىندا, سايتاننىڭ ەسىمى. اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى, سوعان قاراعاندا شەشەسىنەن ءبىر كاكىر بولعانى انىق.
– ەي, قاڭعىرعان قۋ شۇناق, قويىس كوبەيسىنىڭ نە؟ ولگەنىڭدى ازسىنىپ, تابىت قاعىپ تۇرمىسىڭ؟ – دەگەن اۋىلداسىنىڭ سوزىنە:
– ەندى مۇنداي ادام تۋمايدى. تاعى تۋسا, تاعى قويمايسىڭدار ما؟ – دەيدى ەكى كوزى ەكى جاققا قاراپ تۇرىپ.
– وسى بۇكىل ەلدەن, التى الاشتان ساداقبايدان ارتىقتى تاپپادىڭ با؟
– تاپپادىم, جوق. نە قىلاسىڭ؟ ءبارىڭ كىرسىڭ, – دەدى مۇقامماراز بالاشا جەر تەپسىنىپ.
– سەنىڭ ءوزىڭ شە؟
– مەن دە كىرمىن. سەندەر مەنەن وتكەنسىڭدەر... ءبارىڭ كىرسىڭ... باتپاقتىڭ ىشىنەن شىعىپ كەپ تۇرسىڭدار».
ءبىز رومانداعى اڭگىمەنى وسى جەردەن تياناقتايمىز. سوندا «قويار كوبەيسىننىڭ» ءمانىسى حالىق اراسىنان وسىنداي تازا, پەرىشتە جان قايىرا كوپتەپ شىقسىنعا كەلەدى, مۇنىسى دۇرىس-اق. ەكىنشى جاعى, سونداي اسىل شىعا قالسا, ونى دا وسىلاي ۋاقىتىنان بۇرىن جەرلەپ تىنباقسىڭ دەگەنگە كەلىڭكىرەيتىن سياقتى.
ۇلى ماعاۋيا قايتقاندا اباي شىعاردى دەگەن ءبىر شۋماق ولەڭمەن استاسادى.
«بۇل ماعىش ماعان دا جوق, ساعان دا جوق,
ماعىشتاي بالا تۋماس كوڭىلگە توق.
از كۇندە دۇنيەدەن مەن دە كەتەم,
ماعان دا زار بولارسىڭ, جيىلعان توپ» دەگەندەي, بادىكتىڭ ءبىراۋىز كوڭىل ايتۋى حاكىمگە سىلتەمە جاسايتىنداي سەزىلەدى. ال بادىك تۋرالى اڭگىمە باسقا.