بار سانالى عۇمىرىن مادەنيەت پەن حالىق اۋىز ادەبيەتىن ناسيحاتتاۋعا ارناعان, ءوزىنىڭ ادامي قاسيەتىمەن, قاراپايىمدىلىعىمەن, ورتاسىنا سىيلى بولعان مادەنيەت قايراتكەرى, ليريك-سازگەر, ايتىسكەر اقىن ابدىكەرىم ماناپوۆ اردا ازامات ەدى.
ابەكەڭمەن اۋىلداعى مەكتەپتە ءبىر سىنىپتا وقىپ, ءبىر بولمەدە تۇرعان دوسىم ۇسەنبەك جولشىباي جاتاتىن ينتەرناتتا تانىستىم. سول كەزدەن باستاپ بۇرىننان ارالاسىپ جۇرگەن ەسكى تانىستاي اڭگىمەلەسىپ كەتتىك.
تەكتىنىڭ تۇياعى ءازىل-وسپاققا شەبەر ەدى. دومبىراعا قوڭىرقاي داۋسىن قوسىپ ءان سالاتىن. تىرناقالدى ءازىل ولەڭدەرى, اۋىل ومىرىنە ارنالعان ماقالالارى اۋداندىق گازەتتە ۇنەمى جاريالانىپ تۇراتىن. سول كۇننەن باستالعان العاشقى تانىستىعىمىز 50 جىلدان اسقان دوستىققا ۇلاستى.
1971 جىلى ءبارىمىز ارمان قۋىپ, ينستيتۋت پەن ۋنيۆەرسيتەتكە قۇجات تاپسىردىق. ابدىكەرىم ول جىلى ءتۇرلى سەبەپپەن وقۋعا تۇسپەي, اۋىلدا قالدى. ەڭبەك جولىن اۋداندىق مادەنيەت بولىمىنە اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنەن باستادى. كەيىننەن قازمۋ-دى فيلولوگيا ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ الدى. اۋداندىق اۆتوكلۋبپەن بىرەر ونەرپازدى ەرتىپ الىپ, «دالا جۇلدىزدارى» حالىقتىق مادەني ۇگىت بريگاداسىمەن قارت قاراتاۋدىڭ قويناۋىنداعى مالشىلاردى, سىر بويىنداعى ديقاندار قوستارىن ارالاپ كەشقۇرىم كينو كورسەتىپ, سوڭىنان كونتسەرت بەرەتىن. بريگادا قۇرامىنداعى جەزتاڭداي ءانشى-سازگەر بەكسۇلتان بايكەنجەەۆ, جىرشى-تەرمەشى ەسىركەپ قوڭقاباەۆ پەن ءامىر ءماجيتوۆ, سازگەر-كۇيشى ابدۋلازيز قيلىباەۆ, ءانشى ومىربەك مارساليەۆ ونەرلەرىمەن كورەرمەندەردىڭ كوڭىلىن كوتەرەتىن. وسىلايشا ول دا ءسوز ونەرىنە ماشىقتاندى. الدىندا ءارى اكەسى, ءارى ۇستازى ماناپ اقىننان ۇيرەنگەنى كوپ ابەكەڭ دە ولەڭ جازا باستادى.
1978 جىلى ابدىكەرىم تۇركىستان اۋدانى باسشىلارىنىڭ شاقىرتۋىمەن تۇركىستان قالاسى مادەنيەت بولىمىنە اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىلىگىنە ورنالاستى. 1982 جىلى اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالدى. ول جاڭا ورىندا جاڭاقورعان اۋدانىندا ءجۇرىپ جيناقتاعان مول تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ءوزىن جاڭا قىرىنان كورىندى. ونەرپاز جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, اۆتوكلۋبىمەن الىس جايلاۋداعى شوپاندار مەن ەگىنشىلەر قونىستارىنا بارىپ قىزمەت كورسەتتى.
باستامشىل دا ىزدەنگىش جاستىڭ ەڭبەگى باعالانىپ, 1984 جىلى تۇركىستان قالالىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورلىعىنا, ال 1987 جىلدان باستاپ اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالدى.
تۇركىستان قالاسىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىن 20 جىل باسقارعان ابدىكەرىم 2003 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن «تۇركىويستان», «تۇران جارناما», «ياساۋي مۇراسى» رەسپۋبليكالىق گازەتتەرىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. كەيىنگى 12 جىلىندا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. تۇركىستان توپىراعىندا ايتىسكەرلىك قىرىن جاڭاشا كورسەتىپ, حالىق الدىندا ءسوز ونەرىنىڭ حاس شەبەرلەرىمەن دوداعا ءتۇستى. ابدىكەرىم دە حالىق اقىنى, اكەسى ماناپ كوكەنوۆتىڭ اتىنا داق تۇسىرمەي تالاي دودادا مەرەيى ۇستەم شىقتى. 80-جىلدارى العاش اسەلحان قالىبەكوۆا, ءجانيبا قاراساەۆا, جادىرا قۇتجولوۆامەن ايتىسا باستاعان ابدىكەرىم مۇنان كەيىنگى جيىرما جىلدان استام ەل الدىندا كوپباي وماروۆ, تاۋشەن ءابۋوۆا, ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ, قاتيموللا بەردىعاليەۆ, قاليحان التىنباەۆ, قونىسباي ءابىلوۆ, ءاسيا بەركەنوۆا, ايتاقىن بۇلعاقوۆ, شورابەك ايداروۆ, اينۇر تۇرسىنباەۆا سىندى ايتىس اقىندارىمەن ءسوز بەزبەنىنە ءتۇستى.
– ايتىس ونەرىندەگى تۇڭعىش ۇستازىم ءارى ومىرلىك باعدارشامىم اكەم ماناپ ەدى. مۇنان وزگە ايتىس اقىندارىنان دا ۇيرەنگەنىم كوپ. سونىڭ ارقاسىندا تالاي جەردە مەرەيىم ۇستەم بولدى.
1982 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اقىندار ايتىسىندا تۇركىستان اۋدانىنىڭ نامىسىن قورعايتىن بولدىم. ول كەزدەرى ايتىس ەرەجەسى بويىنشا الدىن الا كىم-كىممەن ايتىساتىنى بەلگىلەنىپ, ءار اقىن وزىنە قارسىلاس اقىننىڭ اۋدانىنا بارىپ ولاردىڭ جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن كورىپ تانىسىپ قايتاتىن. مەن بەلگىلى ايتىسكەر-جىراۋ كوپباي وماروۆپەن ايتىساتىن بولىپ, ول تۇراتىن جەتىساي اۋدانىنا بىرنەشە كۇنگە ساپارلاپ قايتتىم. ايتىسقا ءۇش كۇن قالعاندا اكەم ماناپ پەن كوكەن اتامنىڭ باتاسىن الايىن دەپ اۋىلعا باردىم. ۇنەمى تۇزدە بولاتىن اكەم ول كۇنى ۇيدە ەكەن. شاي ۇستىندە ول:
– ءاي, سەن ايتىسايىن دەپ جاتىرسىڭ با؟ – دەپ سۇرادى.
– ءيا.
– كىممەن؟
– كوپباي وماروۆپەن.
– ءىىى… – دەپ ءسال ويلانىپ وتىردى دا: – قالاي ايتىسپاقسىڭ, – دەدى. بىرەر پىكىرىمدى تىڭداعان سوڭ: – كوپباي ايتىستىڭ ارىستانى, سەن ايتىس ساحناسىنا ەندى شىعىپ تۇرساڭ, مىنا سوزدەرىڭ ساعان وپا بەرە مە؟ كوپبايدى جەڭۋ ءۇشىن ەمەس, تەڭ ءتۇسۋ ءۇشىن ايتىس. سەنىڭ جەڭىسىڭ – سول. كوپباي ماقامدى اقىن, ۋاجگە جۇيرىك, ونىڭ ۇستىنە سىرنايىنىڭ سيقىرلى ءۇنى دە تىڭدارمانىن باۋراپ, وي تولعاۋعا مۇرسات بەرەدى, – دەدى ماكەڭ. سول جولى تورەشىلەر مەنىڭ كوپبايمەن ايتىسىمدى تەڭ دەپ باعالادى. كوپباي اعا اق باتاسىن بەردى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەل الدىندا جۇرگەنىم وسى كوپباي اعانىڭ, اكەم ماناپ پەن اتام كوكەننىڭ اق باتاسىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. بۇعان دەيىن ايتىسقا دومبىرامەن شىعىپ جۇرگەنمىن, كوپ ۇزاماي ايتىسقا سىرنايمەن شىعاتىن بولدىم. مەن مۇنى اكە ءتالىمى دەپ بىلەمىن, – دەگەن ەدى ءبىر اڭگىمەسىندە ابەكەڭ.
ابدىكەرىممەن بوزبالا شاعىمىزدى ەسكە الىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرعاندا ءسوز جەلىسى اقىندار ايتىسىنا ويىساتىن. مۇندايدا ول ءوزىنىڭ كوكەن شاكەەۆ, جاقىپبەك التىنبەكوۆ, نادەجدا لۋشنيكوۆا, ازىمبەك جانقۇليەۆ, جەرلەستەرىمىز زامادين يبادۋللاەۆ پەن مۇحامەدقالي تۇرسانوۆ, سىردا تۋىپ قىردا وسكەن شىمبولات دىلدەباەۆ سىندى اعا-ءىنى, اپكەدەن العان ۇلگى ونەگەسىنىڭ مول بولعاندىعىن ىقىلاستانا اڭگىمەلەيتىن. 1987 جىل ايتىس ونەرى ەرەكشە بەتبۇرىسىمەن ەستە قالدى. پاۆلودار قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنا ابدىكەرىم دە, اكەسى ماناپ كوكەنوۆ تە باردى. ۇيىمداستىرۋشىلار مەن جينالعان كورەرمەندەر اكەلى-بالالى قوس اقىندى ايتىستىرۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇل – ايتىس ونەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس.
ابدىكەرىم 1990 جىلى وبلىستىڭ باس اقىنى اتاندى. بۇل ونىڭ جۇلدىزدى جىلدارى ەدى. ءسوز ونەرىنىڭ حاس شەبەرلەرىمەن ايتىسقا ءتۇسىپ, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ايتىستاردىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. وسى جىلدارى ونىڭ ونەرىن تەك قازاقستان عانا ەمەس, كورشىلەس وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركيا جۇرتشىلىعى تاماشالاپ, قول سوقتى. مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تابانى كۇرەكتەي ءتورت جىلعا سوزىلعان تەلەايتىس قورىتىندىسىندا رەسپۋبليكا كۋبوگىن جەڭىپ الدى. قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداعىنىڭ, رەسپۋبليكالىق ايتىس اقىندارى مەن جىراۋلار وداعىنىڭ مۇشەسى ابدىكەرىم ماناپوۆ شىعارماشىلىعىمەن قاتار, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاستى.
ول بىرنەشە پوەما-داستان دا جازدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان «دومالاق انا» داستانى, «كۇلاينا», «ساۋران» پوەمالارى مەن ولەڭدەرى اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جاريالانسا, ايتىستارى «ماڭگىلىك كوكتەم», «ايتىس» جيناقتارىنا كىردى. سوڭىندا 60–70 ءان قالدى. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «يىسكەيىن», تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ «شىرايلىم», اسەلحان قالىبەكوۆانىڭ «ازىرەت سۇلتان», مارفۋعا ايتقوجينانىڭ «جەڭەشە», قانىبەك سارىباەۆتىڭ «قاراتاۋ قارلىعاشى» ولەڭىنە ءان جازدى.
تالىمگەر رەتىندە بىرنەشە جاس اقىندى ايتىس ونەرىنە باۋلىپ, ولارعا باعدار بەردى. قازىر ەسىمى ەلگە بەلگىلى ايتىستىڭ اقتانگەرى بەكارىس شويبەكوۆ, اسقار دۇيسەنبيەۆ, كاريما ورالوۆا, جارقىنبەك ناۋشابەكوۆ, نۇرلان ەسەنقۇلوۆ, ءبىرجان بايتۋوۆ, اسحات سادىقبەكوۆ, سەرىك ءجۇمادىل, تاعى باسقا دا بىرنەشە ايتىسكەرگە جول سىلتەدى.
ول حالقىمىزدىڭ 800-دەن استام قۇندى جادىگەرىن ءوز مۇراجايىندا جيناقتاپ, «كەنتاۋ قازاق تەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ» مۋزەيىنە تابىستادى. قازاقستان تەلەراديوسىنىڭ التىن قورىندا نارتاي, بازار جىراۋ مەن قۇلان اقىن تەرمەلەرى ابدىكەرىمنىڭ ورىنداۋىندا جازىلدى.
«ازىرەت سۇلتان» ۇلتتىق تاريحي-مادەني مۋزەي قورىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەندە كەسەنە اينالاسىن اباتتاندىرۋعا, جويىلىپ كەتكەن جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە اتسالىستى. ءار سوزىندە ق.ءياساۋيدىڭ ۇلى يبراھيم سۇلتاننىڭ قابىرىنىڭ باسىنا بەلگىتاس قويۋ قاجەتتىگىن ىلعي جينالىستاردا ايتىپ وتىراتىن. ابەكەڭ تۇركىستاندىق كونەكوز قاريا ي.جولداسقوجا ۇلىنىڭ قولىندا ساقتالعان دەرەكتەر نەگىزىندە قالاداعى ءى.جانسۇگىروۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ جانىندا مۇردەسى قالعان يبراھيم سۇلتاننىڭ قابىرىنە عىلىمي ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇرىندىق بولدى. سونداي-اق «100 اڭىز ادام» جيناق كىتابى وقىرمانعا جول تارتتى.
ونىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگى, ىزدەنىستەرى مەن اتقارعان قىزمەتى ەلەنبەي قالعان جوق. قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, «تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى, «قالاعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى.
ابدىكەرىم ماناپوۆتىڭ قالامىنان مەكتەپ وقۋشىلارى مەن بالالارعا ارنالعان «امانات», «ەرتە ۇزىلگەن اڭگەلەك», «يبراھيم شايىق», «مەككەدە وقىلعان ناماز» سىندى كىتاپشالار دۇنيەگە كەلدى. ايتىستارى, ولەڭدەرى مەن اندەرى, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ايشىقتايتىن تاريحي زەرتتەۋلەرى, تەاتر ونەرىندەگى سالعان تىڭ سوقپاقتارى, ەلگە ەتكەن قىزمەتى, ءبىلىم دارەجەسى مەن قايراتكەرلىگى قانشا بيىك بولسا دا, ونىڭ قاراپايىمدىلىعى بارىنەن جوعارى تۇراتىن. حالقىمىزدا «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن كەرەمەت ءسوز بار. وسى ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسى ابدىكەرىم سىندى جايساڭ جانداردىڭ ومىرلىك ونەگەسىن, ءبىتىم-بولمىسى مەن اقىل-پاراساتىن ايقىنداي تۇسەتىندەي. الداعى جىلدارى شىمكەنت, قىزىلوردا, تۇركىستان قالاسى مەن جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ اكىمدىگى كوشە, نە بولماسا ونەر مەكتەپتەرىنىڭ اتىن بەرىپ جاتسا, تەكتىدەن تۋعان تارلاننىڭ اتى ماڭگى حالىق جادىندا قالاتىنى ءسوزسىز.
ەرۋباي قالدىبەك,
قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى