كەزىندە جەر شارىنىڭ 64 ەلىن قامتىپ, جارتى الەمدى شارپىعان قاندى قاساپتىڭ اياقتالعانىنا 70 جىل تولاتىن مەرزىم كۇن ساناپ جاقىنداپ كەلەدى. باستاپقىدا باسقىنشىلار ەتەكتەن ءتۇرىپ وتە شىعاتىنداي ۇرىمتال ۇرىس ساناعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس وعان كەڭەس وداعىنىڭ تارتىلۋى ارقاسىندا جاھاندىق جانجال دەڭگەيدەگى عالامات قىرعىنعا اينالدى. بۇل سۇراپىل سويقاندا قازاق جۇرتىنان دا الدەنەشە جۇزدەگەن مىڭ ۇلاندار وتان ءۇشىن وت كەشتى. سول تۇستا «سوتسياليستىك قازاقستان» اتانعان بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنان دا ءبىر شوعىر قالامگەر مايدان شەبىنە اتتاندى. وسى ساپتاعى 6 رەداكتسيا قىزمەتكەرى ەلگە ورالماي, جورىق جوندارىندا ماڭگىلىككە قالىپ قويدى. سولاردىڭ ءبىرى كىشى لەيتەنانت اسكەري شەنىندەگى ەرجۇرەك ەسىل ەر مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆ ەدى.
«...مەن وسى ءبىر توقتاۋسىز لەكىلدەي بەرگەن كۇلكىمە ءوزىم دا تاڭ قالىپ, ءجۇرىپ كەلە جاتتىم. ءبىر جاعى بۇل سوعىستىڭ جۇيكەنى شاباقتاعان قىسپاعىنان بوساڭسۋدىڭ ايلاسى دا بولدى.
– باۋىرجان! نەگە ك ۇلىپ كەلەسىڭ؟
كىم بۇل؟ مەنى مۇندا كوپتەن بەرى ەشكىم ءوز اتىممەن اتاپ كورمەگەن. قاراسام, لەيتەنانت مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆ ماعان قاراي ك ۇلىمسىرەپ كەلەدى ەكەن. مەن دە وعان تۇرا ۇمتىلدىم. ول قولىن سول ءسات شەكەسىنە اپارا قويىپ:
– جولداس اعا لەيتەنانت! جاعدايدىڭ وسىلاي قالىپتاسۋىنا وراي مەن ءوز ۆزۆودىممەن ءسىزدىڭ قاراۋىڭىزعا كەلدىم. ۆزۆودتىڭ شىعىنى: ءبىر جاۋىنگەر قازا تاپتى, ءتورت ادام جارالى. ۆزۆود كومانديرى يسلامقۇلوۆ», – دەپ مالىمدەدى.
مەن ەكى قولىممەن بىردەي ونىڭ قولىنان الىپ, ءوزىن ءۇنسىز قۇشاقتادىم. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى باياعىدان, الماتىدان ءبىلۋشى ەدىك. وندا مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆ جۋرناليست, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى بولاتىن. ال قازىر مەن سوعىسقا دەيىن بويىمدا بولماعان سۇيىسپەنشىلىگىممەن, نازىك سەزىممەن ونىڭ سۇلۋ جۇزىنە, اقشىل قوڭىر تۇرىنە كوز جۇگىرتتىم, ونىڭ بيىك, سىمباتتى, جايدارى قالپىنا سۇيسىنە قارادىم...».
ورىستىڭ ايگىلى جازۋشىسى الەكساندر بەكتىڭ سوعىستىڭ قايناپ جاتقان شاعىندا, 1943-1944 جىلدارى جارىق كورگەن «ارپالىس» دەپ اتالاتىن ەڭ تانىمال پوۆەسىندەگى باستى كەيىپكەردىڭ اتىنان باياندالاتىن تاراۋدا باتالون كومانديرى باۋىرجان مومىش ۇلى مەن مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆتىڭ اسكەري ادامدار رەتىندەگى ەڭ العاشقى كەزدەسكەن كەزدەرى وسىلاي سۋرەتتەلەدى. وسىدان باستاپ, مۇحامەتقۇلدىڭ ۇرىس دالاسىندا ءوزىن قۇربان ەتۋ ارقىلى باۋىرجاندى دەنەسىمەن قالقالاپ, ولىمنەن الىپ قالعانعا دەيىنگى ۋاقىتتارى قويان-قولتىق بىرگە ءوربيدى.
الايدا, بۇل ولاردىڭ اسكەر قاتارىندا ءبىر-بىرىمەن ءبىرىنشى رەت جولىعىسىپ تۇرعاندارى ەمەس ەدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ ادەبي قىزمەتكەرى بولىپ جۇرگەن مۇحامەتقۇل 1941 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا فاشيستىك گەرمانيا سوعىس اشقان بويدا اسكەري كوميسسارياتقا بارىپ, مايدانعا سۇرانادى. ال شىلدە ايىندا ول الماتىدا گەنەرال يۆان پانفيلوۆ جاساقتاپ جاتقان 316-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنا الىنادى. وسى جەردە باتالون كومانديرى بولىپ بەكىتىلىپ, كەلگەندەردى قابىلداپ جۇرگەن باۋىرجانعا ءبىرازدان بەرى بىلەتىن مۇحامەتقۇل قارسى كەزدەسە قالادى. مۇنى كورگەن بويدا قۋانىپ كەتكەن ول: «باۋكە, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا, قاراماعىڭىزعا كەلىپ قالدىم», – دەيدى ەمەن-جارقىن كوڭىلمەن. بىراق كوماندير وعان ءسال قاتقىلداۋ قارايدى دا: «ءسىزدى مەنىڭ قاراماعىما بەرە مە, جوق پا, ونى ۇلكەندەر بىلەدى», – دەپ بۇرىلىپ كەتەدى. شىنىندا دا مۇحامەتقۇل وسىدان كەيىن باسقا كومانديردىڭ قاراۋىنا تۇسەدى. ول جاسى قىرىققا كەلىپ قالعان نيكولاي پولياكوۆ دەگەن مايور باسقاراتىن ءۇشىنشى باتالوننىڭ ساپىنا جازىلادى. ول ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدى شتاب باستىعى ەتىپ تاعايىندايدى.
ديۆيزيا وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي, باتىسقا قاراي جول تارتىپ, تامىزدىڭ 18-ءى كۇنى نوۆگورود تۇبىندە قۇرىلىپ جاتقان رەزەرۆتەگى 52-ءشى ارميانىڭ قۇرامىن تولىقتىرادى. ال 8 قىركۇيەككە قاراي ديۆيزيا ۋست-ۆولما وزەنىن كوكتەي ءوتىپ, كرەستتسى تۇبىنە كەلىپ, ارميانىڭ ەكىنشى ەشالونىن تۇزەدى. مۇندا جاۋىنگەرلەر ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت قورعانىس بەلدەۋىن تۇرعىزۋمەن بولادى. وسىندا جاۋدىڭ العاشقى شابۋىلى 15 قازاندا باستالىپ, ديۆيزيا بىردەن قيان-كەسكى ايقاسقا بەل شەشە كىرىسىپ كەتەدى. وسى كۇندەرى پانفيلوۆشىلار ۆولوكولامسك تاس جولى باعىتىنداعى لۆوۆو ەلدى مەكەنىنەن بولىچەۆو سوۆحوزىنا دەيىنگى 41 شاقىرىمدىق بەلدەۋدى ۇستاپ تۇرادى. بىراق 18 قازاندا نەمىس اسكەرلەرى سول قاناتتى اينالىپ ءوتىپ, وستاشەۆ دەرەۆنياسىن باسىپ الادى. قازاننىڭ 23-ىندە باسقىنشىلار سۇراپىل شابۋىلعا كوشەدى. ولار اۋەدەن دە, جەردەن دە توقتاۋسىز وق جاۋدىرىپ, ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردى قاتتى ساستىرادى. سول تۇستا ءبىرىنشى بولىپ دۇشپاننىڭ قاتتى سوققىسى استىندا قالعان پولياكوۆتىڭ باتالونى ەدى. ءبىرازدان كەيىن فاشيستەر بىت-شىتى شىققان باتالوندى قورشاۋعا الىپ ۇلگەرەدى. بۇعان توزبەگەن شتاب باستىعى يسلامقۇلوۆ ءبىر روتانى سوڭىنان ەرتىپ, قارسى شابۋىلعا باستاماقشى بولادى. بىراق تاپانشاسىن قولىنا ۇستاپ: «وتان ءۇشىن, العا!» دەپ اقىرا ىلگەرى ۇمتىلعان ونىڭ سوڭىنان ەشكىم كوتەرىلە قويمايدى. نەمىستەر دە وزدەرىنە قاراي جالعىز شاپقان ەرجۇرەك جاۋىنگەرگە قاتتى تاڭدانسا كەرەك, بۇعان وق اتپاي, قاراپ وتىرىپ قالادى. سودان كەيىن عانا ءبىر ءوزىنىڭ جۇگىرىپ كەلە جاتقانىن اڭعارعان مۇحامەتقۇل ترانشەياعا قايتىپ كەلەدى. مانالى بەرى ءبارىن كورىپ تۇرعان مايور پولياكوۆ سول ءسات ونى قۇشاقتاپ: «وي, ەرىم-اي, ەرىم-اي!» دەپ جىلاپ جىبەرىپتى. وكىنىشكە قاراي, وسىنىڭ ارتىنشا قاڭعىعان ءبىر وق باتالون كومانديرىنىڭ قاق ماڭدايىنان ءتيىپتى. وسىدان كەيىن جاۋىنگەرلەردى سوڭىنان ەكىنشى رەت كوتەرۋگە ارەكەت جاساعان قازاق سولداتى اقىرى باتالوننىڭ قورشاۋدى جارىپ شىعۋىنا جول اشىپ بەرەدى. بۇدان كەيىن ول ۆزۆود باسقارۋعا كىرىسەدى.
كوپ ۇزاماي مۇحامەتقۇل باستاعان ۆزۆود باۋىرجان باتالونىنا كەلىپ قوسىلادى. مۇنداعى ەڭ ءبىر سۇراپىل ۇرىس قيمىلدارىنىڭ ءبىرى قاراشانىڭ 16-سى كۇنى باستالادى. نەمىس اسكەرلەرى وسى كۇنى ديۆيزيانىڭ ورتاڭعى شەبىنەن سوققى بەرىپ, 316-شى ديۆيزيا مەن گەنەرال دوۆاتوردىڭ توبىنا بۇيىدەي تيىسەدى. تاپ سول كۇنى دۋبوسەكوۆو رازەزىندە كەيىن اتى اڭىزعا اينالاتىن 28 پانفيلوۆشى-باتىرلار ۇرىسقا كىرىسەدى. مۇنداعى ۇرىس قيمىلدارى كەلەسى كۇنى ءوزىنىڭ ناعىز شارىقتاۋ شەگىنە جەتەدى. فاشيستەردىڭ ماسكەۋگە شابۋىل جاساۋىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى بولىپ تابىلاتىن بۇل ارالىقتا جالعىز ۆاسيلي كلوچكوۆ باستاعان ۇلاندار عانا ەمەس, ديۆيزيانىڭ قالعان بولىكتەردەگى سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرى دە جاپپاي ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى. سول, 17 قاراشا كۇنى 1077-شى اتقىشتار پولكىنىڭ 11 ساپەرى ستروكوۆو دەرەۆنياسى تۇبىندە جاۋدىڭ 20 تانكىسىنە قارسى سوعىسىپ, بارلىعى دا ەرلىكپەن قازا تابادى. ال ەكىنشى باتالوننىڭ تىلىندا سوعىسقان كىشى لەيتەنانت يسلامقۇلوۆ پەن لەيتەنانت وگۋرەەۆتىڭ 20 اتقىشى يادروۆو سەلوسى اۋدانىندا نەمىس باتالونىنىڭ كەزدەيسوق كەزدەسىپ قالعان اۆتوماتشىلارىنا بارىنشا باتىل تويتارىس بەرەدى. بۇل شىنىندا دا پولك ساربازدارىنىڭ جاپپاي ەرلىك كورسەتكەن كۇنى بولدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇرىنعى 316-شى ديۆيزيا «گۆارديالىق» دەگەن اتاق الىپ, وعان 8-ءشى ءنومىر بەرىلەدى. سوندىقتان باۋىرجان مومىش ۇلى ءوز باتالونى قۇرامىندا سوعىسقان ءبىر توپ جاۋىنگەردى ءارتۇرلى ناگرادالارعا ۇسىنۋعا ارەكەت جاساپ باقتى. بىراق دارەجەلەرى جوعارى كومانديرلەر تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ الا المادى. بۇعان تاپ وسى كۇنى ديۆيزيا كومانديرى, گەنەرال يۆان پانفيلوۆتىڭ كۇتپەگەن جەردەن وققا ۇشىپ كەتۋىنىڭ دە از اسەرى بولماسا كەرەك.
ارادا 8 كۇن وتكەندە, 26 قاراشادا اعا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلى ديۆيزيا شتابىنا شۇعىل شاقىرتىلىپ, ارميا قولباسشىسى كونستانتين روكوسسوۆسكيدىڭ الدىنا بارادى. سول جەردە ول پولك كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. جولدا قايتىپ كەلە جاتقاندا باۋكەڭ وت پەن سۋدان بىرگە شىعىپ كەلە جاتقان, 27 رەت ۇرىسقا سالىپ, 5 مارتە قورشاۋدى بۇزىپ شىققان باتالونىن كىمگە تاپسىرۋى كەرەك ەكەنىن ويلانۋمەن بولادى. ول كوپ ويلانۋ مەن تولعانۋدىڭ سوڭىندا تاڭداۋدى اعا لەيتەنانت راحيموۆ پەن كىشى لەيتەنانت يسلامقۇلوۆتىڭ اراسىنان شىعارماق بولادى. «باتالونعا باسشى مايور نە پودپولكوۆنيك شەنىندەگى ادام بولۋى كەرەك. ال مەنىڭ قاراماعىمدا ءبىر مايور مەن جالعىز عانا كاپيتان بار», – دەپ جازدى باۋكەڭ كەيىن كوپ جىلدار وتكەسىن. بىراق اقىرىندا ءبارىبىر باتالونعا باسشىلىق جاساۋدى 6-شى روتانىڭ ۆزۆود كومانديرى, پارتيادا جوق مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆقا تاپسىرادى.
پولككە كەلگەننەن كەيىن باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزىنىڭ شەشىمىن جاريالايدى. بۇعان باتالوننىڭ جاڭا كومانديرى: «سەنىمدى اقتايمىن. تەك قانا جەڭۋ ءۇشىن سوعىسامىز», – دەپ قىسقا عانا جاۋاپ قايتارادى. بىراق كومانديردىڭ بۇل ۇيعارىمىنا كەلىسكىسى كەلمەگەندەر تەز تابىلا كەتتى. سولاردىڭ ءبىرى – پولك كوميسسارى لوگۆينەنكو كوماندير تاڭداعان كانديداتۋراعا بىردەن قارسى شىقتى. ول بۇدان: «ءوزىڭىزدىڭ ورنىڭىزعا ءبىرىنشى باتالوننىڭ كومانديرى ەتىپ كىمدى تاعايىندايسىز؟», – دەپ سۇرايدى. «مەن لەيتەنانت يسلامقۇلوۆتى تاعايىنداپ تا قويدىم» – «بۇل قالاي؟» – «ول جاقسى كوماندير. ەندى باتالون كومانديرى قىزمەتىن الىپ كەتەدى دەپ ويلايمىن» – «بىراق ول پارتيادا جوق قوي. بۇعان قوسا, الەۋمەتتىك جاعدايى دا ونشالىقتى دۇرىس ەمەس. ونىڭ اكەسى جيىرما بەس جىل بولىس بولعان» – «مەن دە پارتيادا ەمەسپىن... سوسىن بولىس بولعان يسلامقۇلوۆ ەمەس, ونىڭ اكەسى» – «مەن ءبارىبىر يسلامقۇلوۆتىڭ كانديداتۋراسىنا قارسىمىن» – «ءسىز ماعان دا قارسى بولعانسىز» – «مەن كوميسسارمىن» – «ال مەن كومانديرمىن». وسىنداي ءسوز قاعىسۋلاردان كەيىن دە باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانىنان قايتپاي, ءوزىنىڭ دەگەنىندە قالادى.
ءبىر سۇيسىنەرلىگى, مۇحامەتقۇل وزىنە كورسەتىلىپ وتىرعان زور سەنىمدى ەكى كۇننەن كەيىن-اق اقتاي ءبىلدى. سول كەزدە بارلاۋشىلار دۇشپاننىڭ لوپوتوۆو اۋدانىنا كوپتەگەن قارۋ-جاراق جەتكىزىپ, ءتۇسىرىپ جاتقانىن ايتىپ كەلەدى. وسىعان وراي نەمىستەرگە قارۋ-جاراقتان بوسقا اتىپ, شىعىنداتۋ كەرەكتىگى جايلى وي كەلەدى. بۇلار سول ماقساتتا جاۋدىڭ موتوتسيكلىن قولعا ءتۇسىرىپ, ونىڭ ىشىندە راكەتنيتسا مەن 70 راكەتا بار ەكەنىن انىقتايدى. جاۋ بولسا, ەكى كۇن بويى شابۋىلعا شىقپاي, تىم-تىرىس جاتىپ الادى. ال 28 قاراشا كۇنى مومىش ۇلى ءوزىنىڭ يسلامقۇلوۆ, كراەۆ, راحيموۆ, بوزجانوۆ جانە جۋكوۆ سىندى كومانديرلەرىن شاقىرىپ الىپ, ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ قولىنا ءبىر-بىردەن قول پۋلەمەتى مەن 82 ميلليمەترلىك كاليبرلى مينومەت ۇستاتادى. مۇنداعى ماقسات: بەس توپتىڭ جاۋىنگەرلەرى وزدەرىنە بەرىلگەن پوزيتسيالارعا بارىپ ورنالاسىپ, دۇشپانعا بەلگى بويىنشا ءبىر مەزگىلدە جان-جاقتان وق جاۋدىرۋلارى كەرەك. ولار ءار مينۋت سايىن ءبىر مينادان اتادى. اتىپ بولعاننان كەيىن جارتى ساعات دەمالىپ, ءبارىن قايتادان باستايدى. ءسويتىپ, تۇنگى ساعات 12-دە ولار نەمىستەردى جان-جاعىنان قىزىلدى-جاسىلدى راكەتالارمەن ءۇستى-ۇستىنە اتقىلاي باستايدى. سول-اق ەكەن, قاننەن-قاپەرسىز جاتقان گيتلەرشىلەر اياق استىنان قاتتى دۇرلىگىپ, ابىگەرگە تۇسە قالادى. شاماسى, وسى ۋاقىتقا دەيىن وزدەرىنە قاراي راكەتا ۇشىرىپ كورمەگەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ مىنا توسىن ارەكەتى ولاردى ەستەرىنەن تاندىرىپ جىبەرسە كەرەك.
سول كۇنى ءبىزدىڭ سولداتتار جاۋدىڭ شەبىن وسىلايشا تاڭ اتقانشا اتقىلاۋمەن بولادى. بۇلاردىڭ ەسەپتەرى بويىنشا, قارسى جاق وسىنىڭ سالدارىنان كەم دەگەندە, ءۇش مىڭعا جۋىق سناريادتارىنان ايىرىلىپ قالادى. قازاقستاندىقتار وسىدان كەيىن دە تاعى ءۇش كۇن نەمىستەردى تۇرعان جەرلەرىندە تىپىر ەتكىزبەي ۇستاپ تۇرادى. ال 30 قاراشا كۇنى مۇحامەتقۇل باستاعان جاۋىنگەرلەر جاۋ تۇرعان سوكولوۆو دەرەۆنياسىنداعى ماقتا قويماسىنا بارىپ جاسىرىنادى. سول كۇنى تاڭعى 10-نان باستاپ نەمىستەردىڭ اۋەدەن شۇيلىككەن 30 بومبارديروۆششيگى جەر-كوكتىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارىپ, ارتىنان دەرەۆنياعا قاراي ەكى تانك باتالونى مەن ءبىر جاياۋ اسكەر پولكىن جىبەرەدى. ولارمەن بىرنەشە كۇن تەكەتىرەسە شايقاسقاننان كەيىن عانا ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر دەرەۆنيانى تاستاپ شىعادى. وسى ۇرىستا كىشى لەيتەنانت يسلامقۇلوۆ تاعى دا جانقيارلىق ەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى.
بۇدان كەيىنگى تاريحتا ەرەكشە قالاتىن ءدال وسىنداي قيان-كەسكى شايقاس 1 جەلتوقسان كۇنى كريۋكوۆو دەرەۆنياسىنىڭ باتىس جاق شەتىندە ءجۇردى. اۋەلى جاۋ جاعى تاڭ اتقاننان اسپاننان زىكىر سالدى. ولار ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىزدى ۇزدىكسىز بومبانىڭ استىنا الدى. بۇل ارقىلى دۇشپان كريۋكوۆو ستانساسىن باسىپ الىپ, وراعىتىپ ءوتۋ مانەۆرىن قولدانىپ, الابۋشەۆو ارقىلى رجاۆكي-ماتۋشكينوعا, ياعني لەنينگراد تاس جولىنا شىعۋدى ماقسات ەتتى. ۇرىستىڭ ءبىرىنشى كۇنى كەڭەس سولداتتارى نەمىستەردىڭ جولىن بوگەپ, ىلگەرى جۇرگىزبەي تاستايدى. كەلەسى كۇنى دەرەۆنيا كوشەلەرى بويىندا التى ساعاتقا سوزىلعان اۋىر شايقاستار جۇرەدى. ال ءۇشىنشى كۇنى ەلدى مەكەننىڭ ورتالىعىندا ون ەكى ساعاتقا ۇلاسقان جان الىپ, جان بەرىسكەن ايقاستار اسپان استىن اپتىققان الامان-تاسىرعا اينالدىردى. ال ءتورتىنشى كۇنگى دەرەۆنيانىڭ شىعىس جاق شەتىنە كوشكەن ۇستاسۋدىڭ ۇستىنى بۇدان دا اسىپ ءتۇسىپ, ون سەگىز ساعات ۋاقىتتى شارپىدى. وسىلايشا بىرنەشە كۇن قاتارىنان توقتاۋسىز ۇرىس جۇرگىزۋ ءبىزدىڭ ساربازداردى ابدەن تيتىقتاتتى. بۇعان قوسا, ولار شىن مانىندە دارىگەرلىك كومەكسىز قالدى. سولداتتار اراسىنداعى جارالانىپ قالعاندارىن ەمدەۋشىلەر قاتارىندا اسكەري فەلدشەر كيرەەۆ دەگەن شال مەن سانيتار قىز ۆەرا عانا بار ەدى. ولار ساعاتتاپ ءجۇرىپ, جارالىلارعا جاردەم جاسادى. قىرسىققاندا, ۇرىستىڭ بەسىنشى كۇنى پولك كومانديرى باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرا بەلىنەن جاراقات الىپ, ورنىنان تۇرا الماي قالادى. ول ومىرتقاسىنا بارىپ, قادالىپ قالعان وقتى دارىگەرلەر سۋىرىپ الىپ شىققاننان كەيىن, بۇيرىقتى توسەكتە جاتىپ بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. ءوزىن ەۆاكۋاتسياعا الىپ كەتۋگە كونبەگەن باۋكەڭ ەندى بارلىق باسشىلىقتى كومەكشىلەرى ارقىلى جۇرگىزە باستايدى. بۇدان ءارى شەگىنۋدىڭ قاجەت ەمەس ەكەنىن بىلدىرگەن ول قولىنداعى كارتانىڭ كريۋكوۆو دەرەۆنياسىنان شىعىسقا قاراي كەتەتىن بولىگىن كۇرت كەسىپ الىپ, وتقا جاعىپ جىبەرەدى. «بىزگە مۇنىڭ ارعى جاعىنىڭ جەر جاعدايىن ءبىلۋدىڭ قاجەتى جوق», دەپ تۇسىندىرەدى سوسىن جانىپ جاتقان كارتاعا قاراپ جاتىپ.
وسى تۇستا ءوزى سەنگەن مۇحامەتقۇل تاعى دا ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. ول ءوزىنىڭ ءبىرىنشى باتالونىمەن ءبىر پوزيتسيانى ۇستاپ تۇرسا, ەكىنشى باتالوندى كاپيتان ۆەحوۆ, ءۇشىنشى باتالوندى كاپيتان جۋكوۆ ۇرىسقا سالىپ جاتادى. ال شتابتى مايور دەميدەنكو باسقارىپ تۇرادى. ءبىر كەزدە جۋكوۆ قوڭىراۋ شالىپ, جاۋدىڭ تىقسىرىپ كەلە جاتقانىن, ەندى نە ىستەۋگە بولاتىنىن سۇرايدى. ونىڭ ارتىنان يسلامقۇلوۆ تا وسىنداي ساۋالمەن شىعادى. «جاعدايدىڭ اۋىر ەكەنىن ءوزىم دە بىلەمىن. بىراق ءبىر ادىم دا شەگىنبەۋگە بۇيىرامىن. پوزيتسيا بۇرىنعى كۇيىنشە قالادى», – دەپ جاۋاپ بەرەدى وعان پولك كومانديرى. ءبىرازدان كەيىن ماناعى كاپيتان قايتا دۇرلىگەدى. «جولداس پولك كومانديرى, باتالوننان جالعىز ءوزىم قالدىم. نە ىستەۋگە بۇيىراسىز؟» – «ءبىرىنشى باتالوننىڭ كومانديرى يسلامقۇلوۆتىڭ قاراۋىنا قاتارداعى سولدات بولىپ بارىڭىز. مۇنى ءوز باتالونىڭىزدى ساقتاپ قالا الماۋىڭىزدان كورىڭىز». بەس مينۋت وتەر-وتپەستە ۆەحوۆ تەلەفون ارقىلى حابارلاسادى. ونىڭ دا ايتاتىنى وسىنداي. «جولداس پولك كومانديرى, جەتى-اق ادامىم قالدى. نە ىستەمەكپىن؟». بۇعان دا بەرىلەتىن جاۋاپ الگىندەي بولدى: «ءبىرىنشى باتالوننىڭ كومانديرى يسلامقۇلوۆتىڭ قاراماعىنا بارىڭىز». ۇرىس دالاسىنان قوڭىراۋ بەزىلدەۋى مۇنىمەن دە تىنعان جوق. ەندى مۇحامەتقۇلدىڭ وزىنە كەزەك كەلەدى. باۋكەڭ وعان جۋكوۆتى قاراۋىنا الىپ, قاتارداعى جاۋىنگەر رەتىندە سوعىستىرۋدى, ال ۆەحوۆتى جەتى ادامىمەن بىرگە الىپ, بولىمشە كومانديرى ەتىپ قويۋدى تاپسىرادى. الدەن ۋاقىتتان كەيىن انا ەكەۋى ازعىرسا كەرەك, يسلامقۇلوۆ تاعى شىعىپ, جاعدايدىڭ اۋىر ەكەنىن بايانداي باستايدى. سول كەزدە پولك كومانديرى ءسوزىن كىلت ءۇزىپ: «ەي, مۇحامەتقۇل! «ەردى نامىس, قوياندى قامىس ولتىرەدى» دەگەن. «ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن تاعى بار. مەنىڭ بۇيرىعىم وسى!», – دەپ ترۋبكانى قويا سالادى. ال جارتى ساعاتتان كەيىن مۇحامەتقۇل قايتا حابارلاسىپ, «شابۋىلعا شىعىپ بارامىز» دەگەندى جەتكىزەدى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ 45 ساربازىمەن جاۋعا اقىرىپ قارسى ۇمتىلعان. ەكى كاپيتان ونى توقتاتپاق بولعان ەكەن, بۇل كونبەپتى. سول بويدا بارىپ, كۇتپەگەن جەردەن نەمىستەردىڭ ءدال ۇستىنەن ءتۇسىپ, تاس-تالقانىن شىعارعان. «جاعداي قالپىنا كەلتىرىلدى. يسلامقۇلوۆتىڭ ءساتتى جاساعان شابۋىلىنان كەيىن ءوزىمىزدى ايتارلىقتاي قولايلى سەزىنىپ قالدىق», دەپ جازدى باۋىرجان مومىش ۇلى كەيىن وسى شايقاس تۋرالى.
وسىلايشا, ماسكەۋدەن جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋعا ەسەپسىز ۇلەس قوسقان ەسىل ەر بۇدان كەيىن 1942 جىلدىڭ 7 اقپانىنا دەيىن وسى ماڭدا بولعان ۇرىستارعا ۇزدىكسىز قاتىسادى. ونىڭ قول استىنداعى باتالون جاۋىنگەرلەرى سول كۇنى وجەدوۆو سەلوسىن جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسادى. كوپ ۇزاماي ەلدى مەكەن باسقىنشىلار شەڭگەلىنەن الىنادى. بىراق باتالون كومانديرى مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆ سول شايقاستا وپات بولادى. ونىڭ قازاسىنا قاتتى قايعىرعان باۋىرجان مومىش ۇلى كەيىن ءوز جانىنان ۇزاق تولعاۋ شىعارادى. شىن مانىندە مۇحامەتقۇل سول جەردە ءوز كومانديرى مومىش ۇلىن تۋرالاپ كەلگەن اجال وعىنان امان الىپ قالىپ ەدى. ونىڭ ارقاسىن توسەي قالۋىنىڭ ارقاسىندا حالقىمىزدىڭ داڭقتى پەرزەنتى اتاناتىن اتاقتى باۋكەڭ ءبىر ولىمنەن قالادى. ال بۇلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن سونشالىقتى قاتتى قۇرمەتتەپ, جاقسى كورۋلەرىنىڭ قۇپيا سىرى بۇدان گورى ەرتەرەكتە باستالعان ەكەن. باۋكەڭ ءوزىنىڭ بولاشاق قارۋلاس جولداسىن شىمكەنتتەگى №7 ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ جاتقان كەزىندە كەزدەستىرەدى. بۇل كەزدە مۇحاڭ گۋبەرنيالىق بيلىكتە جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ جۇرسە كەرەك. بىراق ساگۋ-ءدى العاش بىتىرگەندەر قاتارىنداعى ءبىلىمدار مۇحامەتقۇلدىڭ بۇدان ءارى بۇل جاقتا قىزمەتتەن ءوسۋىنىڭ رەتى كەلە قويمايدى. سەبەبى, ونىڭ الدىنان قاشاندا تەكتى تۇقىمنان وربىگەنى شىعا بەرەدى.
ال مۇحامەتقۇل شىن مانىندە تەكتى اۋلەتتىڭ ۇرپاعى-تىن. ونىڭ ارعى اتاسى بۇكىل وڭتۇستىك ولكەسىنە ىقپالى جۇرگەن اتاقتى ساپاق داتقا ەدى. سول ساپاقتىڭ جولداسبەك دەگەن ۇلىنان تۋاتىن يسلامقۇل زامانىندا رەسەيدىڭ ءتورى – سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ءبىلىم العان ساناۋلى قازاقتىڭ ءبىرى اتانادى. ەلگە كەلگەسىن 25 جىل بولىس بولىپ, جۇرتقا ءسوزى جۇرەدى. ونىڭ ۇلى – بادام-ارىس بويىندا 1906 جىلى تۋعان مۇحامەتقۇل تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ شىعادى. وسىدان كەيىن ەڭبەك جولىن اۋىلدا مۇعالىم بولۋدان باستاعان ول كەيىنىرەك اۋداندىق, سوسىن قازىرگى «وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ» ارعى نەگىزى سانالاتىن وبلىستىق گازەتتە ءتىلشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. بۇدان كەيىن, 1940 جىلعى 20 قاراشادا رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە قىزمەتكە تۇرادى. «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ارداگەرى قابي مىڭجانوۆ 1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىن بىلاي ەسكە الادى. «سۋىق حاباردى راديودان ەستىگەسىن رەداكتسيانىڭ كىتاپحاناسىنا جينالدىق. ءۇنسىز قالدىق. ۇنسىزدىكتى رەداكتسيانىڭ مال شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆ بۇزدى: – وسى مينۋتتا-اق سىزدەرمەن قوشتاسامىن, – دەدى مۇحامەتقۇل. قازىر ۇيگە دە سوقپاستان تۋرا اسكەري بولىمگە تارتامىن. جەڭىسپەن جولىعىسايىق, جولداستار!».
ول قىزىل ارميانىڭ زاپاستاعى كومانديرى ەدى...
قازىر قاراپ تۇرساق, ءومىرى اققان جۇلدىزداي ارقىراپ وتە شىققان ول سوعىستىڭ سوقپاعىندا بار-جوعى ەكى جارىم ايداي عانا ۋاقىت قار جاستانىپ, مۇز توسەنىپ ۇلگەرگەن ەكەن. بىراق سول ەكى جارىم ايدىڭ ىشىندە-اق كەيىن قاتار شايقاسقان تالاي قارۋلاسى عۇمىر بويى جىر عىپ تامسانا ايتا جۇرەتىندەي كوزسىز ەرلىكتەر جاساپتى. وسى ەكى جارىم ايلىق مەرزىمدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپتى. ايتكەنمەن, كەشەگى پاتشا زامانىندا بولىستىق قىزمەت اتقارعان بەلگىلى كىسىنىڭ بالاسى بولعانى قايتا-قايتا الدىنان شىعىپ, ۇسىنىلىپ تۇرعان اتاقتى الۋىنا كەدەرگى كەلتىرە بەرەدى.
سودان بەرى دە, مىنە, 73 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. قازاق جۇرتى ەگەمەن ەلگە اينالعالى بەرى دە شيرەك عاسىر بولدى. ال الدا ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەيرامى كەلە جاتىر. ەندەشە, كەزىندە باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى مەن مالىك عابدۋللين, مايدان دالاسىنداعى كوپتەگەن قاندىكويلەك قارۋلاستارى ناعىز قاھارمان دەپ تانىعان مۇحامەتقۇل يسلامقۇلوۆتىڭ شىن باعاسىن بەرەتىن كەز كەلگەن سياقتى. ويتكەنى, ەرلىكتىڭ ەرتەلى-كەشى بولمايدى. حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جانىن قيعان جاۋىنگەردىڭ رۋحىن قاستەرلەۋىمىز سول حالىقتىڭ ءوزىن قۇرمەتتەي تۇسكەنىمىزبەن تەڭ بولسا كەرەك.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».