ءبىز تابيعي بولمىسى تۋرالى سىر تارقاتىپ, كىسىلىك كەلبەتى جونىندە بايانداۋعا نيەت ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن شىعارماشىلىق شەبەرحاناسىنا ۇڭىلگەندە, ۇلت زيالىلارىنا ءتان قاسيەتى ونىڭ ابىرويىن كوتەرىپ, باق سالاسىندا, اتقارۋشى بيلىك پەن قوعام اراسىندا تانىمال ەتكەنىن بايقادىق.
عيبراتتى عۇمىرى جاستارعا ونەگە, ىزدەنىسكە تولى جۋرناليستىك قىزمەتى مەديا ماماندارىنا ۇلگى اياعان وتەن ۇلى تۋرالى قىسقاشا ايتقاندا, بىلاي ورىلەدى. قاراپايىم قۇرىلىسشىدان باستاۋ الاتىن ەڭبەك جولى وردا بۇزار وتىز جاسىندا اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردىڭ ءتىلشىسى قىزمەتىنە اۋىسادى, ودان وداققا بەلگىلى قازتاگ اگەنتتىگىنىڭ رەداكتورى, اعا رەداكتورى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, فوتوحرونيكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى لاۋازىمدارىنا ۇلاسادى. قامال الار قىرىق جاسىندا جۋرناليستىك باي تاجىريبەسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە شاقىرىلۋىنا نەگىز بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىندە بىرنەشە ساتىدان ءوتىپ, ءباسپاسوز سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە دەيىن كوتەرىلۋى, ارينە, تىنىمسىز اتقارعان ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىستى جەڭىسى. ال كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى التىنبەك سارسەنباەۆ اقپارات ءمينيسترى بولعان كەزدە جاۋاپتى ۆيتسە-مينيسترلىك لاۋازىمعا تاعايىندالۋى – ومىرلىك ءبىر بيىك بەلەسى. قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن اكەلگەن «قازاقستان تەلەراديو» كورپوراتسياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى – «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىندەگى جەتىستىكتەرى – ءوز الدىنا ءبىر توبە. «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قوعاممەن بايلانىس دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, «استانا اقشامى» گازەتى مەن «مىسل» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويلى اتقارۋى – ەلىمىزدە اقپارات سالاسىنىڭ ءىرى مەنەدجەرى ەكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
ال وسىناۋ ولجالى تاجىريبەسىن بولاشاق جۋرناليستەردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ماقساتىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتى ستۋدەنتتەرىنە بىرنەشە جىل ءدارىس وقىپ, مەملەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولۋى – ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق يندۋسترياسىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەنىنىڭ بۇلتارتپاس ايعاعى.
اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز – ارداگەر جۋرناليست, كورنەكتى كوسەمسوزشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان جۋرناليستەرى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اياعان ساندىباي بۇل جاعىنان كەلگەندە جولى بولعان جان دەر ەدىك. «چەم پورادوۆات سەردتسە», «يدۋ پو ليني سۆەتا», «ونەگەلى ءومىر» اتتى جيناقتارىنا ەنگەن پۋبليتسيستيكالىق مۇرالارىن ءبىر دەممەن باسىنان اياعىنا دەيىن وقىپ شىققاندا تۇيگەن ويىمىز وسى بولدى.
ۇلت مۇددەسىن, سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ مۇڭ-زارى مەن تاعدىر تاۋقىمەتىن رەسمي تىلدە جازۋ – اياعان وتەن ۇلى پۋبليتسيستيكاسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى. ارتىقشىلىعى دا سول. قالامگەردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ قاعاجۋ كورگەن ءحالىن جانى سىزداي وتىرىپ جازعان كوسەمسوزدەرىن تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. «اپولوگيا گوسۋدارستۆەننوگو يازىكا» اتتى تاقىرىبىنىڭ ءوزى ايقايلاپ تۇرعان پروبلەمالىق ماقالاسى – سونىڭ ءبىر ايعاعى. وزەكتى تاقىرىپتا جازىلعان وتكىر تۋىندىسىندا ايەكەڭ: «قازاقستاندا قازاق ءتىلى ءالى دە وگەيدىڭ كەيپىن كەشىپ تۇر», دەپ شىرىلداعان شىندىقتى جالپاق ەلگە جاريا ەتەدى دە, ورىس ساتيريگى ميحايل جۆانەتسكيدىڭ: «مەن قازاقتار ءتىرى تۇرعاندا ورىس ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭدامايمىن!» دەگەن اششى دا بولسا اقيقاتتى ايتقان مىسقىل ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, وقىرمان نامىسىن قايرايدى. سويتەدى دە, انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىنىڭ تار بولىپ وتىرۋى قازاق ءتىلى بايلىعىنىڭ جەتىسپەۋىنەن ەمەس, ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزدىڭ ۇيىقتاپ جاتۋىنان ەكەنىن ءدوپ باسىپ مەڭزەيدى. تىلدىك قورىمىزدىڭ قانشالىقتى باي ەكەنىن ۇلتى نەمىس بولعانمەن, جانى قازاق, ەلىمىزدىڭ ناعىز جاناشىرى گەرولد بەلگەردىڭ بىلاي دەپ جازعانىمەن دالەلدەپ بەرەدى: «ورىس ادەبي ءتىلىنىڭ 17 تومدىق اكادەميالىق سوزدىگىندە 120 488 ءسوز تىركەلسە, ون تومدىق قازاق تۇسىندىرمە سوزدىگىنە 2 ميلليون 550 مىڭ ءسوز ەنگەن». ماقالانى وقىپ شىققاننان كەيىن, قايران, بابا ءتىلىمىز-اي دەيسىڭ باس شايقاپ.
سوزگە ساراڭ, ويعا باي, نە جازسا دا, ايتپاعىن سىعىمداپ, قىسقا دا نۇسقا بەرۋدىڭ حاس شەبەرى اياعان وتەن ۇلى اتالعان ماقالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى قايتسەك كوگەرتەمىز دەگەن ناقتى ساۋالعا, ادەبىنەن اينىماي, ەكى اۋىز سوزبەن ناقتى جاۋاپ بەرەدى: «مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرىن مەملەكەتتىك تىلدەن نەگە ەمتيحان تاپسىرتپاسقا؟ ونىڭ سەبەبى كوپ جاعدايدا ءتىل تاعدىرى سولاردىڭ قولىندا. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەيتىن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى قالايشا مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولىپ ءجۇر؟ بۇل تاڭعالاتىن جاعداي». بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى؟
پۋبليتسيست اياعان ساندىباي شىعارمالارىنىڭ تاقىرىپ اۋقىمى وتە كەڭ. ۇلتىمىزدىڭ وركەنيەتتى ەلدەرمەن يىق تەڭەستىرە ءومىر سۇرۋىنە قاتىستى شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى قاي ماسەلە دە قالامگەردىڭ سىن ساداعىنا ىلىكپەي قالمايدى.
اياعان ساندىبايدىڭ ءجيى قالام تەربەيتىن تاقىرىبىنىڭ ءبىرى – باق ماسەلەلەرىنە بايلانىستى وي-تولعامدارى. جۋرناليستيكانىڭ قوعامدىق قۋاتتى كۇش ەكەنىن دالەلدەۋگە ارنالعان ماقالالارى – شىعارماشىلىق جولىنداعى ەڭ ءبىر كاسىبي دەڭگەيى جوعارى تۋىندىلار. «گود نادەجدى ناشەي», «كوگدا سلوۆا تەريايۋت سمىسل...», «و ناشەي پرەسسە ي ۆلاستي», «پرەسسا تەرياەت ۆليانيە», «سۆوبودا ۆسياكوگو ۆرانيا گورازدو حۋجە ليۋبوي تسەنزۋرى» سەكىلدى تاقىرىبىنىڭ ءوزى مەنمۇندالاپ وقۋعا ەرىكسىز جەتەلەيتىن ماقالالارى سالماقتى دا تەرەڭ ويعا قۇرىلۋىمەن قۇندى.
«كوگدا سلوۆا تەريايۋت سمىسل...» دەگەن ماقالاسى قازىرگى وتاندىق جۋرناليستيكانىڭ وزەكتى ماسەلەسىن كوتەرۋىمەن قۇندى. اششى شىندىق جانىمىزدى اۋىرتقانمەن, شەشىمىن تابۋعا تۇرتكى بولار دەگەن ءۇمىت ۇشقىنى كوڭىلىمىزدى جۇباتادى: «قازاقستاننىڭ دامۋى مەن نىعايۋىن شىنايى قالايتىن ناعىز جۋرناليستەر ءۇشىن جازعانى مەن ايتقانى بويىنشا جەدەل ءۇن قاتىلىپ, تەزدەتىپ شارا قولدانىپ, شەشىم شىعارىلۋى ميلليونداعان تابىس اكەلەتىن «تەندەر» ۇتىسىنان دا قىمبات ەكەنىنە ءباس تىگەمىن. ەڭ باستىسى, ولاردىڭ باسپاسوزدەگى جازعاندارى مەن ەفيردەگى سوزىنەن ناتيجە شىققانى ماڭىزدى. ەگەر سوزدەن قادىر كەتسە, ادامدار ەركىندىكتەن ايىرىلادى... كەيىنگى كەزدەرى باق-تا جاريالانعان سىن بويىنشا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالار مەن بانكتەردىڭ جاۋاپ بەرگەنىن كورگەنىمىز جوق». وتاندىق جۋرناليستيكا پارمەندىلىگىنىڭ السىرەۋى مەن باق قىزمەتكەرلەرى بەدەلىنىڭ اياقاستى بولۋىنىڭ سەبەپ-سالدارىن بۇدان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى؟
اياعان وتەن ۇلى پۋبليتسيستيكاسىنداعى تاعى ءبىر تۇششىمدى تاقىرىپ – ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەلەرىن تارقاتا تالداۋعا باعىتتالعان كەسەك ساراپتامالارى. بۇل تاقىرىپتا تەرەڭ بويلاپ جازاتىن دا ءجونى بار. كەزىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەندە بۇل سالانى كاسىبي ماماندار دەڭگەيىندە مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك العانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ونىڭ ۇستىنە, ءبىراز جىل ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس وقىعانى تاعى بار. سول ۋاقىتتا جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىمەن ىشتەي تانىسۋعا مۇمكىندىك العاننان بولار, كوسەمسوز شەبەرىنىڭ بۇل تاقىرىپتا جازعان ماقالالارى تەرەڭ تالداۋ مەن تۇششىمدى تۇجىرىم جاساۋىمەن قۇندى.
اياعان وتەن ۇلى «و مولودەجي ەلەكتروننىي ەرى» دەگەن ماقالاسىندا ەلىمىزدەگى ورتا جانە جوعارى ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن كوتەرەدى. اسىرەسە وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ تۇرعان كەمشىلىكتى ءدوپ باسىپ كورسەتۋى ماقالانىڭ ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسەدى.
وسى تۇستا مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى اياعاڭ ەكەۋمىزدىڭ ارىپتەستىك تۇرعىدان باۋىرلاسىپ كەتۋىمىزگە تۇرتكى بولعان مىنا وقيعا ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. 2009 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, ماسكەۋدەن ارنايى شاقىرىلعان قوناعىمىزدى استاناداعى «ديپلومات» قوناقۇيىنە ورنالاستىرىپ, ءبىر توپ زيالى قاۋىم پىكىرلەسىپ قالدىق. كىلەڭ وقىعان-توقىعان ازاماتتار جينالعاندىقتان اڭگىمە قوعامدىق ديسكۋسسياعا ۇلاسىپ كەتتى. انا ءتىلى ماسەلەسى ايتىس تۋعىزىپ, وتىرعانداردىڭ پىكىرى قاق جارىلدى. «بىرىڭعاي مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋگە ءالى ەرتە, ۋاقىتى جەتكەن جوق» دەپ وڭ وزگەرىستى قالاماعانداردىڭ پىكىرى باسىمداۋ بولىپ بارا جاتقان تۇستا ايەكەڭ ارالاستى اڭگىمەگە: «ايۋدىڭ دا قازاق ءتىلىن ۇيرەنەتىن مەزگىلى جەتتى. قازاقتار ءتىل شۇبارلاماي, تازا انا تىلىمىزدە سويلەسەيىك», دەپ ءازىل-شىنى ارالاس ءۇن قاتىپ ەدى, ءبىز جاق باسىمدىققا يە بولىپ شىعا كەلدىك. وسى ءسوز ارادا ون بەس جىلدان اسا ۋاقىت وتسە دە, قۇلاعىمدا جاڭعىرىپ تۇر. مەكتەپتە, ودان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە ورىسشا وقىعان ازاماتتان مۇنداي قاعيداتتى وي كۇتپەگەن قارسىلاستارىمىز جاۋاپ بەرۋگە ءۋاج تاپپاي, اڭتارىلىپ بارىپ, كەلىسكەن سىڭاي تانىتقانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى. سول ساتتەن باستاپ اياعان ساندىبايدى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز پاتريوتى دەپ سىيلايتىن بولدىق. ءسوزى مەن ءىسى ۇيلەسىم تاۋىپ جاتاتىنىن كورگەن سايىن قۇرمەتىمىز ارتقان ۇستىنە ارتىپ كەلەدى. قازاقشا سويلەگەندە ورىس ءسوزىن قوسپاۋعا تىرىساتىندىعى, بىرەۋلەردىڭ ءتىل شۇبارلاپ تۇرعانىن كورسە, مادەنيەتتى تۇردە سىپايى ەسكەرتۋ جاسايتىندىعى ءتانتى ەتۋمەن بىرگە زيالىلىق اياسىن كەڭەيتە تۇسەدى.
جۋرناليستيكا مەن كوسەمسوز شەبەرلەرىنىڭ ءومىربايانى شىعارماشىلىعى ارقىلى ورىلەتىنى الىمساقتان بەلگىلى. باسقاشا ايتقاندا, ولاردىڭ ءار كۇنگى جازعان-سىزعاندارى ءومىرباياندارى بولىپ حاتتالىپ-مورلەنىپ, كەيىنگى ۇرپاققا امانات بولىپ قالاتىنى انىق. باق-تا جاريالانعان تۋىندى اتىلعان وقپەن تەڭ. جۇرتقا تارالىپ كەتكەننەن كەيىن ونى وزگەرتە دە, وشىرە دە المايسىڭ. اۆتوردىڭ ار-وجدان بارومەترى بولىپ مۇراعاتتاردا ماڭگىلىك ساقتالىپ تۇرادى. كەيىنگىلەر سول شىعارمالارى ارقىلى يەسىن تاۋىپ, ءتيىستى باعاسىن بەرۋ ارقىلى ءومىر داستانىن جىرلايتىن بولادى.
زيالىلىق – اۋقىمى كەڭ قۇبىلىس. تۋعان جەر, تۋعان ەل مەن تۋعان ءتىل تاعدىرىنا الاڭداۋ, كوز الدىڭداعى قوعامدىق كەمشىلىكتەرگە نەمقۇرايلى قاراماي, سىن تەزىنە الىپ, تۇزەتۋگە جان سالۋ – اياعان ساندىبايدىڭ قايراتكەرلىك ءبىر سيپاتى. وسى قاسيەت جاستارعا جۇعىستى بولعاي.
قايرات ساق,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, الاشتانۋشى-عالىم