قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى, ەكونوميكا سالالارىنىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن كۇشەيتۋ, عىلىمنىڭ كۇش-قۋاتىن ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءتيىمدى پايدالانۋ سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەردى قوزعادى.
مەملەكەت باسشىسى قازىر دۇنيەجۇزىندە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قارقىندى دامۋىنا بايلانىستى سيپاتى مۇلدە جاڭا تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر بولىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سوعان وراي, ۇكىمەتكە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاپپاي جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن تاپسىردى.
«الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالۋىن باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك. بۇل – ايقىن ءارى وزگەرمەيتىن ماقسات. ءبىز جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن بارىنشا ەنگىزۋ ارقىلى ەكونوميكانى جاڭعىرتۋىمىز قاجەت. سوندىقتان قازىرگى قۇزىرلى مينيسترلىكتىڭ نەگىزىندە جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىن قۇرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. جاڭا مينيسترلىكتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىندەگى مامان باسقارۋى كەرەك. ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاپپاي جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋى قاجەت. قازاقستاندى باسەكەگە قابىلەتتى ەل رەتىندە دامىتامىز دەسەك, جۇمىسىمىزدى جاڭاشا تاسىلمەن جۇرگىزۋىمىز كەرەك», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى بۇل باستاما نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن جاڭالىقتار – ەلدىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن وتە ءتيىمدى جول. قازىر ونسىز جاھاندىق باسەكەگە توتەپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. وزىق تەحنولوگيالار ۇلت دەربەستىگىنىڭ كەپىلىنە, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ كەلەدى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ بۇل باستاماسىن قولدايمىز جانە قازاقستاندى باسەكەگە قابىلەتتى ەل رەتىندە تانىتۋعا, ەۋرازياداعى تسيفرلىق حابقا اينالۋىن جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي اتسالىسامىز.
تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى مەن جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا جاساندى ينتەللەكت (جي) اۆتوماتتاندىرۋ قۇرالى عانا ەمەس, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتىڭ, ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيانىڭ جانە زياتكەرلىك كوشباسشىلىقتىڭ فاكتورى بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىن قۇرۋ جونىندەگى باستاماسى – ەلىمىز ءۇشىن جاڭا كوكجيەكتەردى اشاتىن ۋاقتىلى جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان دۇرىس قادام.
الايدا بۇل سالاداعى تابىس ينستيتۋتسيونالدىق شەشىمدەرگە عانا ەمەس, مەملەكەت, عىلىم, بيزنەس پەن قوعام اراسىنداعى تەرەڭ سينەرگياعا دا بايلانىستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى (ۇعا) جاڭا مينيسترلىك, اكادەميالىق قاۋىمداستىق, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ينتەللەكتۋالدىق جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتى (ISSAI) جانە وزگە دە زەرتتەۋ ورتالىقتارى اراسىنداعى ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتەدى. عالىمدار, ينجەنەرلەر, كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ عانا ورنىقتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى جي-ەكوجۇيەنى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
نەگىزگى سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى – ەتيكالىق جانە قۇقىقتىق شەڭبەرلەردى قالىپتاستىرۋ. جي مۇمكىندىكتەرمەن قاتار, قاۋىپ-قاتەرلەردى دە الىپ كەلەدى: الگوريتمدەردىڭ بىرجاقتىلىعى, دەرەكتەردىڭ تارالىپ كەتۋى, اشىقتىقتىڭ بولماۋى. وسىعان بايلانىستى جاساندى ينتەللەكت ەتيكاسى جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرۋ ۇسىنىلادى. ونىڭ باستى مىندەتى – نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى ازىرلەۋ, الگوريتمدەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋ. كەڭەس قۇرامىنا عىلىم, ازاماتتىق قوعام, بيزنەس جانە مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى ەنۋگە ءتيىس, ال ونىڭ شەشىمدەرى ستراتەگيالىق قۇجاتتار مەن ستاندارتتارعا ەنگىزىلۋى قاجەت.
ۇزاقمەرزىمدى تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن DeepTech جانە ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. قازاق تىلىنە, ەتنومادەني ەرەكشەلىكتەرگە, اگرارلىق سەكتور مەن ەكولوگيالىق مونيتورينگكە باعىتتالعان قولدانبالى جانە تەوريالىق ازىرلەمەلەردى قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ ءداستۇرلى ەكونوميكالىق سالالارعا ارنالعان بىرەگەي شەشىمدەر جاساۋعا جول اشادى. بۇل – سىرتقى تسيفرلىق پلاتفورمالار مەن الگوريتمدەرگە تاۋەلدىلىك ارتىپ وتىرعان جاعدايدا ەرەكشە ماڭىزدى.
وسى تۇرعىدا ۇعا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ وزىق باعىتتارىن دامىتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار باستامانى ىسكە اسىرىپ وتىر. قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميكتەرىمەن, چجەتسزيان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە قحر-دىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكت جانە تۇراقتى دامۋ جونىندەگى حالىقارالىق بىرلەسكەن زەرتحاناسى كليماتتىق ستسەناريلەردەن باستاپ, ۋربانيستيكالىق جانە بيومەديتسينالىق مودەلدەۋلەرگە دەيىنگى كۇردەلى پروتسەستەردى مودەلدەۋمەن اينالىسادى. گەواناليتيكا ادىستەرى, گرافولىق نەيروجەلىلەر جانە مۋلتياگەنتتىك مودەلدەر پايدالانىلادى, ولاردىڭ كومەگىمەن ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە پروتسەستەردى بولجاۋ مەن وڭتايلاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل جۇمىستى «DeepBas» پلاتفورماسى تولىقتىرادى — ۇلتتىق كونتەكسكە بەيىمدەلگەن تەرەڭ ءبىلىم بازاسى مەن وقىتۋ مودەلدەرىن قۇرۋعا باعىتتالعان قازاقستاندىق باستاما. بۇل تەحنولوگيالار توتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋ, تابيعي رەسۋرستاردى مونيتورينگتەۋ, سۋ جانە ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەردى باسقارۋ, سونداي-اق جالپى تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل جوباعا قىتاي تاراپىنان سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 1 ملرد يۋان نەمەسە 70 مرلد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
وسىلايشا, قازاقستان جاڭا كەزەڭنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر — تسيفرلىق تۇتىنۋدان تەحنولوگيالىق كوشباسشىلىققا ءوتۋ. جاساندى ينتەللەكت جەكە سالا عانا ەمەس, عىلىمدى, مادەنيەتتى, ەكونوميكانى جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدى بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق ستراتەگيانىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس. ءدال قازىر ينستيتۋتسيونالدىق قايتا پىشىندەۋ كەزەڭىندە قازاقستاندىق جي-ەكوجۇيەنىڭ ورنىقتىلىعىن, اشىقتىعىن جانە جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ىرگەتاستى قالاۋ ايرىقشا ماڭىزدى.
سونىمەن بىرگە مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ ادام كاپيتالىن دامىتۋعا قاتىستى جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيتىنىنە ايرىقشا ءمان بەردى. «ۇكىمەت دارىندى زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. بىلىكتى ماماندارىمىزدى ەلگە قايتارۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن ويلاستىرىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋ كەرەك. كادر تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن كوشى-قون ساياساتىن دا قايتا قاراعان ءجون. شەتەلدەن ەلىمىزدى دامىتۋعا ۇلەس قوسا الاتىن مىقتى مامانداردى ۇلتىنا قاراماي تارتۋ – وتە ماڭىزدى مىندەت. ولاردىڭ قازاقستاندا قالۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك. سەبەبى بىزگە بىلىكتى ماماندار وتە قاجەت. اسىرەسە تەحنيكالىق ماماندىقتاردى مەڭگەرگەن ءوز ءىسىنىڭ ناعىز شەبەرلەرى كەرەك. قازىرگى تىلمەن ايتساق, «ساپاسى جوعارى ادام رەسۋرسى» قاجەت. ويتكەنى بىلىكتى, سانالى ادامدار – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ارقاۋى, ەل بولاشاعىنىڭ كەپىلى», دەپ اتاپ ءوتتى.
دارىندى زەرتتەۋشىلەر, بىلىكتى عالىمدار مەن مامانداردى ەلگە قايتارۋ باعىتىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى شەتەلدىك تاجىريبەنى زەردەلەپ, وكىلەتتى ورگانعا ناقتى ۇسىنىستار بەرگەن, بۇل رەتتە تالانتتى جاس وتانداستاردىڭ ەلدە قالۋى ءۇشىن لايىقتى جاعداي, ەڭ باستىسى ءتيىستى اتموسفەرا جاسالۋى قاجەت. ول دەگەنىمىز – مامانداردىڭ الەمدىك دەڭگەيدە زەرتتەۋلەر جاساۋىنا زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن قامتىلعان ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, ينفراقۇرىلىم قاجەت, سودان كەيىن باسەكەگە قابىلەتتى جالاقى مەن الەۋمەتتىك قولداۋلار.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇعا پرەزيدەنتى