تابيعاتتىڭ ءىنجۋ-مارجانى ىلە الاتاۋىنىڭ ەڭ كورىكتى ايماعى الماتى مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنا تيەسىلى. قورىق 1931 جىلى مامىردا كىشى الماتى وزەنى ايماعىندا ۇيىمداستىرىلعان. سودان بەرى جان پەندەنىڭ ەش سەبەپسىز توپىراعىن باسىپ, گ ۇلىن ۇزۋگە تىيىم سالىنعان تابيعي قورىق اۋماعى سولتۇستىك تيان-شاننىڭ ورتالىق بولىگىندە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 1200–5017 مەتر بيىكتىكتە, جالپى القابى 71700 گەكتاردى قۇرايتىن تالعار, ەسىك اۋداندارىن الىپ جاتىر.
قورىقتىڭ شىعىسى مەن باتىسىن, سولتۇستىگىن «ىلە الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعى جارتى اي ءتارىزدى قورشاپ تۇرسا, وڭتۇستىگى «كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىمەن شەكارالاس. اۋماعى بويىنشا الەمدە 9-ورىندا تۇرعان قورىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى – سولتۇستىك تيان-شان تاۋىنىڭ ورتالىق بولىگىندەگى تابيعي بىرلەستىكتەردى, وسىمدىكتەر الەمى مەن جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ مەن ساقتاۋ, تابيعي دامۋ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەۋ. بۇگىندە الماتى قورىعىنداعى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسى تولىق ەسەپكە الىنعان.
2020 جىلى 28 قازان كۇنى يۋنەسكو باعدارلاماسىنىڭ «ادام جانە بيوسفەرا» حالىقارالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ 32-سەسسياسىنىڭ وتىرىسىندا الماتى مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى ءوزىنىڭ بىرەگەي رەلەفى, اسەم تابيعاتى مەن باي بيوارتۇرلىلىگىنىڭ ارقاسىندا يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك بيوسفەرالىق قورىقتار تىزىمىنە ەندى.
«عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن مونيتورينگ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن عىلىم بولىمىندە بەس ادام, ءبولىم باسشىسى مەن ءۇش عىلىمي قىزمەتكەر, ءبىر زەرتحاناشى قىزمەت ەتەدى. عىلىمي قىزمەتكەرلەر زەرتتەۋدى نەگىزىنەن ورنيتولوگيا, تەريولوگيا, بوتانيكا سىندى ءۇش باعىتتا جۇرگىزەدى. قورىق اۋماعىندا سيرەك كەزدەسەتىن نەمەسە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردى قورعاپ, ساقتاۋ, ولاردى زەرتتەۋ – قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى. قورىق تابيعاتى وتە باي, وسىمدىكتەر əلەمى مەن جانۋارلار دۇنيەسى الۋان ءتۇرلى. ۋاقىت وتكەن سايىن تابيعي قورىقتاعى وسىمدىكتەر əلەمى مەن جانۋارلار دۇنيەسى وزگەرەدى, جاڭارادى. مىنە, وسى بيوəرتۇرلىلىكتى زەرتتەۋ عىلىم بولىمىنە جۇكتەلگەن», دەيدى قورىقتىڭ عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تەريولوگ امانبول سايلاۋحان ۇلى.
قورىق اۋماعىنداعى جوعارى ساتىداعى وسىمدىكتەرگە, مۇكتەرگە, قىنالارعا, ساڭىراۋقۇلاقتارعا تۇگەندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قوسمەكەندىلەر مەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ, قۇستاردىڭ, سۇتقورەكتىلەردىڭ, ومىرتقاسىزداردىڭ جەكەلەگەن توپتارىنىڭ ءتىزىمى جاسالعان. قورىق قۇرىلعالى بەرى «تابيعات جىلناماسى» جۇرگىزىلەدى.
قورىق اۋماعىنا 2012 جىلدان باستاپ شەتەلدىك عالىمدار فوتوتۇزاقتار ورناتتى. بۇل تۇرعىدا عىلىمي قىزمەتكەرلەر وتە اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. فوتوتۇزاققا قار بارىسى تۇڭعىش رەت ءتۇسىپ, تىڭ دەرەكتەر جينالدى. ماماننىڭ پىكىرىنشە, بارلىق اڭ ءبىر سوقپاقپەن جۇرەدى ەكەن. سول سەبەپتى, قار بارىسى, سىلەۋسىن, ايۋ, قاسقىردىڭ دا فوتوتۇزاققا ىلىنگەن ساتتەرى بار.
«2019 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى وكىلى دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتارعا 25 فوتوتۇزاق بەرگەن. وسى 6 جىل ارالىعىندا 20-سى جۇمىس ىستەپ تۇر. بەسەۋى ىستەن شىقتى. قورىق اۋماعىندا ايۋ مەن قار بارىسى فوتوتۇزاقتاردى سىندىرادى. بيىلعى كوكتەمدە قار بارىسى ەكى الانىمەن فوتوتۇزاقتى ءبۇلدىرىپ تاستادى. ولار تۇندە جاناتىن ينفراقىزىل ساۋلەگە جاقىندايدى. مارال, تاۋەشكى سىندى اڭدار يىسكەلەيدى, بىراق تيىسپەيدى. سىلەۋسىن وتە ساق بولادى. كەلىپ قارايدى, جاقىندامايدى. بارىس پەن ايۋ بولسا تىرمالاپ, قيراتادى. باتارەيالارىن ءتۇسىرىپ تاستاعان. جاعالاسىپ جاتقان قوزعالىستارى فوتوتۇزاققا ءتۇسىپ قالعان», دەيدى قورىق قىزمەتكەرى.
قورىقتىڭ الىس جاتقان شاتقالدارىنا فوتوتۇزاقتار قىركۇيەك-قازان ايلارىندا ورناتىلىپ, كەلەسى جىلدىڭ ءسəۋىر-مامىر ايلارىندا جينالادى. وسى كۇنگە دەيىن فوتوتۇزاققا ءىلبىس (قار بارىسى), تيان-شان قوڭىر ايۋى, تۇركىستان سىلەۋسىنى, تاۋ سۋسارى, قاسقىر, تۇلكى, قابان, بورسىق, سۇر سۋىر, ءسىبىر تاۋەشكىسى, مارال, ءسىبىر ەلىگى, بۇركىت, ساقالتاي, قىرعي, كۇيكەنتاي, كوكقۇس, گيمالاي ۇلارى, كەكىلىك تۇسكەن. بۇل قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن الىنعان مəلىمەتتەر عىلىمي ماقالالار مەن ەڭبەكتەر əزىرلەۋدە ۇلكەن ءرول اتقارادى. زەرتتەۋلەر نəتيجەسىندە جانۋارلاردىڭ مەكەن ەتۋ ايماقتارى, مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ەكولوگيالىق جاعدايى تۋرالى قۇندى اقپاراتتار جينالىپ, ولاردى ساقتاۋ, قورعاۋ ءىس-شارالارى كۇشەيتىلەدى.
«قار بارىسىنىڭ ەكولوگيالىق مونيتورينگى» تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان امانبول سايلاۋحان ۇلى قار بارىسى بۇكىل الەمدەگى مىسىق تۇقىمداستار ىشىندەگى تاۋدىڭ بيىك بەلدەۋىن مەكەن ەتەتىن جالعىز ءتۇرى ەكەنىن اتاپ ايتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, قورىق اۋماعىندا 30-دان استام قار بارىسى, 40-قا تاياۋ قوڭىر ايۋ بار.
الماتىدان 25 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان قورىق اۋماعىندا 3 ەكولوگيالىق سوقپاق ىسكە قوسىلعان. ولاردىڭ ارقايسىسىنا شامامەن جىلىنا مامىردان باستاپ قار تۇسكەنگە دەيىن 1200 ادامنىڭ كىرۋىنە عانا رۇقسات ەتىلگەن.
قورىق اۋماعىندا 10 قىزمەتتىك ءۇي ورنالاسقان, 22 ينسپەكتور 71700 گەكتاردى 17 اينالىم بويىنشا كۇزەتىپ, تابيعات بايلىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. تابيعات ساقشىلارى قىزمەتتىك كولىك, ات, فوتواپپارات, درون سىندى قاجەتتى قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
الماتى تابيعي قورىعىنىڭ كەڭسە ۇيىندەگى ەرەكشە مۋزەيدىڭ ىسكە قوسىلعانىنا 60 جىلعا تاياعان. بۇگىندە اۋماعى 120 شارشى مەتر مۋزەيدە 3028 ەكسپونات قورى ساقتاۋلى. ولار 2357 ءتۇردى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە 42 سيرەك ءتۇر ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن. مۋزەيدەگى جانۋارلاردىڭ ت ۇلىپتارىن تاجىريبەلى تاكسيدەرميستەر دايىنداعان. ەكسپوناتتار حيميالىق زاتتارمەن تۇراقتى وڭدەلىپ تۇراتىندىقتان, باستاپقى قالپىندا ساقتالىپ كەلەدى.
مۋزەيدى تاماشالاۋعا كەلەتىندەرگە ەكولوگيالىق اعارتۋ ءبولىمىنىڭ ماماندارى جاراتىلىستانۋ, بيولوگيا, ەكولوگيا, تابيعاتتى قورعاۋ پاندەرى بويىنشا تاقىرىپتىق دارىستەر وقيدى, ەكسپوناتتاردىڭ تاريحىمەن, ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىستىرادى. قار بارىسىنىڭ ەپتىلىگى, قوڭىر ايۋدىڭ قاۋىپتىلىگى, سىلەۋسىننىڭ ساقتىعى, ءتىپتى سالماعى نەبارى 3 گرامدىق قۇرقىلتايدىڭ قولعاپ ءتارىزدى ۇياسىن جىل سايىن جاڭالاپ تۇراتىن ەڭبەكقورلىعى ەستىگەن جاندى تاڭىرقاتپاي قويمايدى. ولاردىڭ تىرشىلىك ەتۋ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى دا وسى مۋزەيدەن جان-جاقتى ماعلۇمات الۋعا بولادى.
الماتى وبلىسى