اباي تويى – ەل مەرەيى

اباي – حالقى ەسكى مەن جاڭا­نىڭ وتكەلىندە تۇرعان الماعايىپ داۋىردە تۋعان, ۇزاق زامانالار بويى ۇلى دالانى ەن جايلاعان ەلدىڭ ەركى وزىنەن كەتىپ, «بولۋ مەن بورداي توزۋ» سۇراعىن وزىنە شاراسىز قويۋعا ءماجبۇر بولعان شاقتا ومىرگە كەلگەن كەمەڭگەر. حالىقتى قاسىرەتتەن اراشالايتىن ەرەن تۇلعالار وسىنداي قيىن شاقتا ءومىر ەسىگىن اشاتىنىن الەمدىك تاريحتان جاقسى بىلەمىز. اباي ارقىلى قازاق حالقى جاڭا وي كوكجيەگىنە كوتەرىلدى ءارى الەمگە قوسار ۇلەسىمىز, فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىمىز مول ەكەنىن كورسەتتى. اباي ءبىز ءۇشىن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ايتقانداي, «تاعدىردىڭ ءوزى سىيلاعان سوم التىن». ۇلتتىڭ الەۋەتى وسىنداي تۇعىرلى تۇلعالارىمەن كورىنەدى. سەبەبى الەمنىڭ وزگە حالىقتاردى دانىشپاندارى ارقىلى تانىپ, سولاردىڭ كۇللى الەمگە شۋاق شاشقان ساۋلەلى ويلارى مەن ساپالى تۋىندىلارى ارقىلى قابىلدايتىنى ەجەلدەن ورنىققان, داستۇرگە اينالعان اكسيوما. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, حاكىم ابايدى ۇلتتىڭ پاس­پورتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

دانا مۇراسىنىڭ كەمەلدى سالا­لارىنىڭ ءبىرى, ۇلتتىق تانىمنىڭ ۇستىنىنا اينالۋعا ءتيىس تۇعىرلى دۇنيە – تولىق ادام ءىلىمى. بۇل ادامنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىن ءۇش نەگىزدە, اتاپ ايتساق, ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك سىندى ءۇش اينىماس تەمىرقازىققا بايلايدى. حاكىم ايتاتىن «قاشىق بولۋعا ءتيىستى بەس نارسە, بويعا سىڭىرەرلىك «بەس اسىل ءىس», «اتانىڭ ەمەس, ادامنىڭ بالاسى بولۋ», «ادامزاتتىڭ ءبارىن باۋىرىم دەپ ءسۇيۋ» وسىنىڭ ءبارى دە وسى ىزگى ءىلىمنىڭ تاراۋلى جولى, تانىمدىق نەگىزى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل تۇجىرىمدار قازاق دۇنيەتانىمىن جۇيەلەپ, تۇركى عۇلامالارىنىڭ «جۇرەك ىلىمىمەن» تامىرى ۇشتاسىپ جاتقان ۇلتتىق كودتى بەكىتەتىن جاڭا ءىلىم, ۇلتتىق ويدى وزگەشە اعىنعا باستاعان جاڭا ارنا بولاتىن.

بۇل – بۇگىنگى زاماناۋي تاربيەنىڭ, سايا­سات­تىڭ, ەكونوميكانىڭ, ءدىن مەن عىلىمنىڭ ءمانىن تەرەڭنەن قوزعاپ, قىرى مەن سىرىن جۇرەك قۇپيالارىنان ىزدەيتىن تۇرپاتى بولەك تانىم, شىندىعىندا, ادامزاتتىق تۇتاستىققا نەگىزدەلگەن ۇلى يدەيا. وسى ءىلىم ارقىلى حاكىم ادام مەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستى, مەملەكەتتىڭ تىرەگى – ادىلەتكە جانى قۇشتار ازامات, پايىمى پاراساتقا تابان تىرەيتىن سانالى تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىن, ءتىپتى, ۇلت­تىق وركەنيەتتىڭ بولمىسىن جاڭاشا سيپاتتايدى.

ول ءداۋىردىڭ بەتبۇرىس كەزەڭىنىڭ باسىندا تۇر. حاكىم سۇيىكتى ۇلى ءابىشتى جوقتاۋىندا:

«جاڭا جىلدىڭ باسشىسى – ول,  

مەن ەسكىنىڭ ارتى ەدىم.

ارمان دەگەن اششى سول,

سۇيەككە ءتيدى, قارت ەدىم» دەپ تولعانادى. اقىن الدا جاڭا كەزەڭ كەلە جاتقانىن يشارالايدى. بۇل تۇرعىدان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ء«بىز ابايدى ءحىح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, ءححى عاسىردىڭ ءسوزىن سويلەگەن دانىشپان رەتىندە الەمگە تانىتۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار ونى ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋعا زور ىقپال ەتكەن رۋحاني رەفورماتور رەتىندە دارىپتەۋگە مىندەتتىمىز» دەگەن تولعامدى تۇجىرىمىنىڭ ابايدىڭ ءوز تانىمىمەن تامىرلاس, پايىمىمەن ۇندەس شىققانىن ايتۋىمىز كەرەك.

سونداي-اق قازاق ويىن جاڭا ارناعا تۇسىرگەن اباي ءوزىن «ەسكىنىڭ ارتى ەدىم» دەيدى. جاڭانىڭ باسىن وزىنەن كەيىنگى بۋىننان, ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىنۇلدارىنىڭ زامانداسى ءابدىراحماننان كورىپ وتىر. بۇل دا حاكىمنىڭ ءبىر دانالىعى, كەلەر زاماندى ويمەن بولجاپ وتىرعان كورەگەندىگى بولسا كەرەك. الدا قازاق رەنەسانسىنىڭ كوشباسشىلارى الاش قوزعالىسىنىڭ سويى بولەك, سوم التىن تۇلعالارى كەلە جاتىر ەدى. اباي ءۇمىت ارتقان, اباي سەنگەن وسى بۋىن قازاقتىڭ ەڭ العاش­قى ءبىلىم جۇيەسىن, عىلىمىن, تەر­مينولوگياسىن, ءتىل عىلىمى مەن ادەبيەت تەورياسىن قالىپتاستىردى. مەم­لەكەتشىلدىكتىڭ نەگىزىن قالادى. بۇل اباي ارناعا تۇسىرگەن قازاق رەنە­سان­سىنىڭ شارىقتاۋ شەگى بولاتىن.

اباي قازاققا, ءوزى تۋعان, ءوزى ەرجەت­كەن ورتاعا جاڭا سۇراق قويدى. وعان دەيىنگى سۇراقتاردىڭ دەنى ديداكتي­كالىق تانىمعا نەگىزدەلىپ كەلسە, حاكىم سۇراقتى وزگەرتتى: ادام دەگەن نە, ادام نە ءۇشىن ءومىر سۇرەدى, بي­لىك پەن بايلىقتىڭ ءمانى قانداي, ادام بولىپ ءومىر ءسۇرۋ مەن ادامزات بو­لىپ تىرلىك ەتۋدىڭ ەرەكشەلىگى قان­داي دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەدى. زاماندى جاڭا سۇراق وزگەرتەدى. سۇراعى جاڭارماعان قوعام جاڭارمايدى. اباي قازاق قوعامىنا عانا ەمەس, ادام­زاتقا ورتاق سۇراقتاردى كوپ قوي­دى. وزىنە سۇراق قويا العان ادام – جاڭا­شىل ادام. ونىڭ كەز كەلگەن قارا­سوزدەرى مەن جىرلارىنان ءبىز وتە وزەكتى سۇراقتارعا جولىعامىز. اسىرەسە وتىز سەگىزىنشى سوزىندەگى سۇراقتار تالاي وقىمىستىلاردىڭ جاۋاپ ىزدەپ, ابايمەن سۇحباتتاسۋىنا سەبەپ بولىپ كەلەدى. دانامەن رۋحاني ديدارلاسقان ادامنىڭ اداسقانى جوق. ال ابايمەن مۇڭداسقان, ابايمەن سىرلاسقان, ويىمەن دوس, نيەتتەس بولعان ادام – باقىتتى ادام. اباي – قايتالانباس مۇرانىڭ اۆتورى عانا ەمەس, ول – ءتىرى ادام. ونىڭ ويى سەنىڭ جانىڭدا, رۋحىڭدا, بولمىسىڭدا كۇندەلىكتى ءومىر سۇرسە, عۇمىرىڭنىڭ تەككە وتپەگەنى, زايا كەتپەگەنى. ەلىنە قىزمەت ەتەم دەگەن ادام ابايدان الىستاسا, ونىڭ ۇرپاققا ارناعان سۇراعىنا ءمان بەرمەسە, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە وپىق جەۋى بەك مۇمكىن. ابايدى تىڭداۋ, ونى كيە تۇتۋ – كەمەل ويلارىنان دايەكسوز الۋ عانا ەمەس, دانا يدەياسىمەن ءومىر ءسۇرۋ دەپ ويلايمىز. ابايدى وقىماي, ارمان-مۇراتىن سىڭىرمەي, قاعيدالارىن ەسكەرمەي كۇن كەشۋ – ۇلتتى ويلاعان ازاماتقا جات تىرلىك.

حاكىمنىڭ تۋعانىنا 180 جىل تو­لۋىن مەرەكەلەۋ – اباي رۋحىنا تاعىزىم عانا ەمەس, ۇلى ويشىلدى جاڭا قىرىنان تانىپ, ونىڭ مول رۋحاني بايلىعىنان تاعىلىم الاتىن ەلدىك مەيرام, ۇلت­تىق تولعام بولۋعا ءتيىس. سەبەبى نەمىس جۇرتى ءۇشىن گەتە, قىتاي حالقى ءۇشىن كونفۋتسي قانداي قۇرمەتتى بولسا, ءبىز ءۇشىن اباي سونداي. ول «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي» دەگەن دەگدار گۋمانيزمدى, ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى وسيەت ەتكەن دانىشپان. ءۇندىنىڭ ۇلى دەگدارى رابيندرانات تاگور: «ادامزات مادەنيەتىنىڭ تاريحىنا جالعىز دا بولسا دارا دانىشپان تۋدىرۋ ارقىلى ۇلەس قوسپاعان ۇلتتىڭ – وركەنيەتتى زاماندا ءومىر سۇرۋگە قاقسى جوق»,  دەگەن. بۇل تۇرعىدان حالقىمىز الەم اقىل-ويىنا ابايداي بىرەگەي تۇلعا سىيلاعانى ءۇشىن ءار قازاق كەۋدە كەرىپ ماقتانۋعا قاقىلى دەپ ويلايمىز.

اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ بيىلعى مەرەيلى مەرەكەسىن ەل بولىپ اتقارۋ بارشامىزدىڭ پەرزەنت­تىك پارىزىمىز. سەبەبى اباي تويى – ۇلتتىڭ رۋحاني تۇلەۋىنىڭ وزەگى, قازاقتىڭ جوعالتقانىن قايتا تاپقان, ۇمىت­قانىن قايتا ەسكە سالعان تاريحي بەلەس. «توي تويلاماق نە كەرەك؟» دەيتىن ءاتۇستى پىكىردى ءوربىتىپ وتىراتىن دا ادامدار جەتەرلىك. مۇندايدا ورىس تاريحشىسى ۆ.و.كليۋچەۆسكيدىڭ: «دانىشپان ادام ءاربىر ۇلتقا قاجەت! ونىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋ – ۇلتتىق قاجەتتىلىك. ۇلىنىڭ جۇرەگىنە ۇڭىلە وتىرىپ, ءبىز ۇلتىمىزدىڭ وتكەنىن تال­دايمىز, بۇگىنگى كۇنىنە باعا بەرە­مىز, سونداي-اق كۇنى ەرتەڭگى دامۋ بولاشا­عىمىزدىڭ باعدارىن انىقتاپ, شەشىم قابىلدايمىز», دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى.

اباي تويى ەلدىڭ رۋحاني ءومىرىن سەرپىلتىپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا وڭىرگە پايداسىن تيگىزىپ, جۇرت ەسىندە قالار ونەگەلى شارا بولۋعا ءتيىس. حاكىم تويىنا دايىندىق بارىسىندا وسى ءتۇيىندى باستى نازارعا العانىمىز ءجون.

مەرەيتوي جىلىنىڭ وڭىرىمىزگە ەڭ باستى سىي­لىعى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ قول­داۋىمەن باستالعان «ابايعا قۇر­مەت» اكتسياسى. حاكىمنىڭ تويىندا ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرى جاڭادان قۇرىلعان وبلىسىمىزعا ءبىر نىساننان سالىپ بەرەتىن بولدى. قازىر كەيبىر وڭىرلەر قۇرىلىستى باس­تاپ جاتسا, جالپى بارلىق ايماق بۇگىندە قانداي سىيلىق جاسايتىنىن جاريالاپ ۇلگەردى. اتاپ ايتساق, ماڭعىستاۋ – دوستىق ءۇيىن, شىمكەنت – شىعارماشىلىق ورتالىق, تۇركىستان – كورمە ورتالىعىن, استانا – جايلى مەكتەپ, اقتوبە – جەكپە-جەك ورتالىعى, پاۆلودار وبلىسى – ۇستەل تەننيس ورتالىعى, شىعىس قازاقستان – ەرتىس جاعاجايىن جاساپ بەرۋگە نيەتتەنىپ وتىر. وزگە وڭىرلەر دە حابارلاسىپ, ىقىلاس-پەيىلىن ءبىلدىرىپ جاتىر.

بۇل جولى اباي تويى 10 كۇندىك رەتىندە ءوتىپ جاتىر. وبلىس ورتالىعى سەمەي قالاسىندا باستالعان ءدۇبىر­لى تويدىڭ ءتۇيىنى 9-10 تامىزدا كىندىك جۇرت جيدەباي-قاراۋىلدا تۇيىندەلەدى. اباي تويى, ەڭ الدىمەن, توي تويلايتىن ەمەس, وي ويلايتىن باسقوسۋ بولماعى لازىم ەكەنىن بارشا جۇرت ايتادى. مەرەيتوي تەك ساحنالىق مەرەكە عانا ەمەس, ۇلتقا پايدالى مۇرا قالدىراتىن ناقتى جوبالار كەزەڭى دە بولۋعا ءتيىس. بۇل تويدىڭ بەدەرىندە ەلگە يگىلىكتى ءبىراز شارۋا اتقارىلدى. توي تاراپ, ابىگەر باسىلعان سوڭ دا ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتە بەرەتىن دۇنيەلەر جاساۋدى مۇرات ەتتىك.

180 جىلدىق قۇرمەتىنە «اباي-شا­كا­رىم» كەسەنەسى اۋماعىندا «ەتنو اۋىل جيدەباي» كەشەنى بوي كوتەرەدى. اباي اۋدانىنىڭ تۋماسى, مەتسەنات بەكتاس مەدعاتوۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اساتىن, 60 گەكتار اۋماقتى قامتيتىن كەشەن وڭىردەگى ءتۋريزمدى دامىتىپ, رۋحاني-مادەني مۇرانى دارىپتەپ, جيدەبايدى حالىقارالىق تۋريستىك باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋعا قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز. جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن كەشەندە كيىزۇيلەر مەن بۋنگالو ۇلگىسىندەگى قوناقۇيلەر, ەتنو-SPA ورتالىعى, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى بار. سونداي-اق يپپادروم, حايۋاناتتار باعى, كونفەرەنتس-زال, تيمبيلدينگكە ارنالعان ارنايى ايماقتار, ەلەكتروموبيلدەردى قۋاتتاۋ ستانسالارى مەن قىمىز قۇيۋ جەلىسى قىزمەت ەتپەك. بۇل – ءدۇبىرلى تويدان كەيىن دە ەل يگىلىگىنە قالاتىن دۇنيە.

سونىمەن قاتار جيدەباي مەن بورىلىدە انتەننا-دىڭگەكتى قۇرىلعى ورناتىلىپ, ينتەرنەت قوسىلادى. دەمەك, اباي تويى قارساڭىندا اباي اۋدانى 100 پايىز ينتەرنەتپەن قامتىلادى. وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىن بۇل جۇمىس تۋريستەر ەڭ كوپ كەلەتىن قاسيەتتى ورىننىڭ عانا ەمەس, اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن بولادى.

سونداي-اق اباي مۇراسىن تولىق ءبىر ينتەرنەت پلاتفورماعا جيناقتاپ, وسى كەزگە دەيىنگى ابايتانۋدىڭ بارلىق قازىنالارى مەن اباي توڭىرەگىندەگى بارلىق مالىمەتتەردى توپتاستىرعان «اباي اكادەمياسى» پورتالى ىسكە قوسىلادى. بۇل ىزدەنۋشىلەر ءۇشىن ەڭ اۋقىمدى اكادەميالىق الاڭ بولماق. بۇلار كوپتەگەن مادەني ءىس-شارالار مەن سالتاناتتى كەشتەردەن, حاكىم قۇرمەتىنە شىعىپ جاتقان كىتاپتار مەن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردان بولەك اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردىڭ ءبىر پاراسى عانا.

قىسقاسى, ابايدىڭ مۇراسى – ۇلتتىق وركەنيەتىمىزدىڭ ەڭ بيىك شىڭى. ادەبيەت, تەاتر, كينو, مۋزىكا, بەينەلەۋ ونەرى ءبارى دە اباي رۋحىندا جاڭا بيىككە كوتەرىلۋگە ءتيىس. اباي يدەيالارىن ۇنەمى زاماناۋي پلاتفورمالاردا ناسيحاتتاۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. بۇگىنگى ۇرپاق حاكىمنىڭ مەرەيلى داتاسىن تويلاپ قانا قويماي, ونىڭ يدەيا­لارىن ىسكە اسىرۋعا, ونى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا اينالدىرۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. سوندا عانا بۇل توي ناعىز ەل مەرەيى بولماق.

بۇگىندە ۇلتتىق يدەولوگيادا اباي يدەيالارى باستى ورىنعا قويىلىپ, اباي اۋدانى مەن سەمەي قالاسىنىڭ رامىزدىك ماڭىزى ارتتى. سەمەي بىرنەشە عاسىردان بەرى ۇلتتىق ويدىڭ باستاۋى, ۇلتتىق وركەنيەتتىڭ ەڭ ءماندى نۇكتەسى بولىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. اباي, الاش ارىستارى – ءبارىنىڭ نەگىزى رۋحاني ورتالىعى وسى ەسكى شاھار بولعا­نى بۇگىندە بارلىق وتانداستارىمىز ءۇشىن ماقتانىش. ابايدىڭ تۋعان ولكەسى – جي­دەباي مەن شىڭعىستاۋ بىرتە-بىرتە الەم­دىك زيارات ورنىنا اينالىپ كەلەدى.

ءسوز سوڭىندا ايگىلى يسپان عالىمى, كەزىندەگى يۋنەسكو باس ديرەكتورى فەدەريكو مايوردىڭ «اباي – زامانالار ەسىمىن وشىرە المايتىن دانا» دەگەن بايلامى ويعا ورالىپ وتىر. ءيا, شىڭعىستاۋدىڭ باۋىرىندا تۋىپ, دانالىقتىڭ شىڭىنا شىققان حاكىم ابايدىڭ ەسىمىن ەشقانداي ۋاقىت داۋى­لى, زامان قۇيىنى وشىرە الماي­دى. دانا رۋحى قازاق حال­قى­نىڭ وركەنيەتىنىڭ وزەگى, ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ قالا بەرمەك.

بەرىك ءۋالي,

اباي وبلىسىنىڭ اكىمى