اباي – ۇلتتىق جانە الەمدىك مادەنيەتتىڭ ۇستىنى, قوعامنىڭ مورالدىق-ەتيكالىق كودەكسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. سوندىقتان بيىلعى مەرەيتويدىڭ ماڭىزى – وي تولعاۋ مەن تاعىلىم الۋ, عىلىمي ىزدەنىس, تاجىريبە قورىتۋ. اباي شىعارماشىلىعىن, ونىڭ ادامگەرشىلىك يدەياسىن جاستار مەن الەمدىك اۋديتورياعا تانىستىرۋ – ستراتەگيالىق مىندەتىمىز بولۋى كەرەك.
ۇلتتىڭ بولاشاعى ونىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىنە بايلانىستى. بۇل – ۋاقىت سىنىنان وتكەن اكسيوما. قاي حالىق ءوز ۇرپاعىن پاراساتتى, ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, ادىلەتشىل ەتىپ تاربيەلەسە, سول ۇلت جاھاندىق ۇدەرىستەن ورنىن ويىپ تۇرىپ الا الادى. بۇل باعىتتاعى ستراتەگيالىق مىندەتىمىز ابايدىڭ فيلوسوفياسىنا ءبىز تەك رۋحاني مۇرا رەتىندە عانا قاراماي, ۇلى ويشىلدىڭ ۇستانىمدارىن ۇلتتىڭ تىرەگى دەپ قابىلداعانىمىز دۇرىس. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» جانە «اباي – رۋحاني رەفورماتور» ماقالالارىندا اباي – ۇلتتىق ساناعا باعىت بەرۋشى, قوعامدىق جاڭعىرۋدىڭ كومپاسى رەتىندە ۇسىنىلا كەلە, ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ابايدىڭ وي-ورەسىن, عىلىمي كوزقاراسىن قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا ءتيىمدى پايدالانعانىمىز ءلازىم. اباي – زياتكەر ۇلتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. ابايدىڭ تۋىندىلارى – ادامزات بالاسىنا ورتاق رۋحاني بايلىق. اقىن شىعارمالارىندا تەرەڭ ومىرلىك فيلوسوفيا عانا ەمەس, جەكە تۇلعانى تاربيەلەۋدىڭ ۇلگىسى جاتىر. اقىننىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا», «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر», «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم» سىندى ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ەڭ وزەكتى تاربيە قۇرالىنا اينالىپ وتىر. اباي زياتكەرلىك دامۋدىڭ نەگىزى رەتىندە عىلىم مەن بىلىمگە قۇشتارلىقتى, اقىل مەن ەڭبەككە ادالدىقتى, ار-وجدان مەن ۇياتتى, وزىڭە دە, وزگەگە دە ءادىل بولۋدى تالاپ ەتەدى. ويشىلدىڭ «ادام بولام دەسەڭىز...» دەپ باستالاتىن ولەڭ جولدارى – بۇل كۇندە ءاربىر جاس قازاقستاندىقتىڭ ومىرلىك ۇرانى بولۋى ءتيىس. اباي مۇراسىن وقۋ, ءبىلۋ – بۇل تەك ەسكە الۋ, ماداقتاۋ ەمەس, ونى ناقتى ومىردە ىسكە اسىرۋ ماقساتى كوزدەلۋى كەرەك. 2025 جىلى قازاق حالقى ءۇشىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 180 جىل تولۋىن اتاپ ءوتۋ – ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ماڭىزدى كەزەڭ. اباي – ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ تەمىرقازىعى, قوعامنىڭ مورالدىق-ەتيكالىق كودەكسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ول الەمدىك مادەنيەتكە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇسىندى. سوندىقتان دا مەرەيتويدى وتكىزۋ كەزىندە تويدىڭ ماڭىزى – مەرەكەلەۋ ەمەس, وي تولعاۋ مەن تاعىلىم الۋ, عىلىمي ءارى تاربيەلىك دەڭگەيدە بولعانى ماڭىزدى. اباي شىعارماشىلىعىن, ونىڭ ادامگەرشىلىك يدەياسىن جاستار مەن حالىقارالىق اۋديتورياعا تانىستىرۋ – ستراتەگيالىق مىندەت بولماق. پرەزيدەنت ابايدى زاماناۋي مەملەكەتتىڭ رۋحاني تىرەگى رەتىندە ۇسىنۋمەن قاتار, ونى ۇلتتىق ستراتەگيا دەڭگەيىنە كوتەرۋ قاجەتتىگىن دە العا تارتتى. اباي تەك ادەبي نەمەسە فيلوسوفيالىق تۇلعا ەمەس, ۇلتتىڭ مورالدىق كودەكسىن جاساعان رەفورماتور. وسى ورايدا, اباي شىعارمالارىندا ايتىلعان تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويلار, اسىرەسە «تولىق ادام» ءىلىمى بۇگىنگى زاماندا دا وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. جاھاندانۋ داۋىرىندە ادامزات قۇندىلىقتارى جاڭاشا پايىمدالىپ جاتقان كەزدە ابايدىڭ ادام بولۋ, ادال ەڭبەك ەتۋ, عىلىم ۇيرەنۋ, ادىلەت پەن شىندىقتى تۋ ەتۋ سەكىلدى يدەيالارى – جاڭعىرۋ جولىنىڭ تەمىرقازىعى بولۋعا ابدەن لايىق. اقىننىڭ وتىز سەگىزىنشى قاراسوزىندە «ادامنىڭ ادامشىلىعى – اقىل, عىلىم, جاقسى اتا, جاقسى انا, جاقسى قۇربى, جاقسى ۇستازدان بولادى» دەگەن تۇجىرىمى – ۇلتتىق پەداگوگيكانىڭ, ادام تاربيەسىنىڭ ىرگەتاسى. زياتكەر ۇلت – تاريحي جادىنى ساقتاعان, رۋحاني تامىرىنان ءنار العان, سونىمەن بىرگە جاھاندىق دامۋ ۇدەرىسىنە بەيىمدەلە الاتىن ۇلت. مۇنداي ۇلتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بىزگە اباي ءىلىمى اۋاداي قاجەت. وسى جولدا جوعارىدا اتالعان «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالا بىزگە باعىت-باعدار بەرىپ وتىر. ەندىگى مىندەت سول باعىتتى بەرىك ۇستانىپ, ابايدى ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازىنا اينالدىرا ءبىلۋ. اباي ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدى تانيمىز, الەمدى تۇسىنەمىز, بولاشاققا جول سالامىز. زياتكەر ۇلتتى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى شارتى – ۇلتتىق بولمىسىمىزدان اجىراماي, جاھاندىق مادەني جانە تەحنولوگيالىق دامۋمەن ۇندەستىكتە بولۋ. اباي وسى قوس باعىتتىڭ دا التىن كوپىرى.
وسى رەتتە, اباي مۇراسىن تەرەڭ تانىپ, ونى زاماناۋي ساناعا بەيىمدەۋ – ۇلتتىق جاڭعىرۋ باعىتىنىڭ وزەگى: «ابايدىڭ يدەيالارى – ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن تەمىرقازىق», ويشىلدىڭ ەڭبەكتەرىن ۇلتتىقدامۋ ستراتەگياسىمەن ساباقتاستىرۋ قاجەت. بۇل باعىتتا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان قۇرىلعان «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بىرنەشە جىلدان بەرى عىلىمي-پراكتيكالىق جوبالارمەن اينالىسىپ كەلەدى. ونداعى ماقسات اباي مۇراسىن جۇيەلى زەرتتەۋ, ۇلتتىڭ رۋحاني-عىلىمي كەڭىستىگىنە ينتەگراتسيالاۋ مەن زاماناۋي عىلىممەن ۇشتاستىرۋ. سول ارقىلى ابايدىڭ يدەيالارىن بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىنا قازىرگى زاماننىڭ تىلىمەن جەتكىزۋ. بۇگىندە اباي اكادەمياسى اباي شىعارمالارىن عىلىمي-اكادەميالىق نەگىزدە زەرتتەۋ; ويشىلدىڭ مۇراسىن قازىرگى قوعامدىق-گۋمانيتارلىق باعىتتارعا بەيىمدەۋ; قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, تاريح, فيلوسوفيا سالالارى بويىنشا ابايتانۋ مەكتەپتەرىن قالىپتاستىرۋ; شەتەلدىك اۋديتورياعا اباي مۇراسىن ناسيحاتتاۋ; ابايدى باسقا دا عىلىم سالالارى توعىسىندا تسيفرلىق گۋمانيتاريزم مەن پسيحواناليتيكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقارىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, اكادەميا اياسىندا كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ, جوبالار, عىلىمي ەڭبەكتەر جارىق كوردى. ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە باعىتتالعان ىرگەلى جوبالار قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, 2020–2024 جىلدار ارالىعىندا وتاندىق عالىمدار مەن ابايتانۋشىلاردىڭ جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتتارى مەن تىڭ ىزدەنىستەرى ناتيجەسىندە 15 سەريالى باعىت بويىنشا 90 عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەك جارىق كوردى. اكادەميا جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ ابايتانۋشىلارى – پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي, اكادەميك عاريفوللا ەسىم, انار سالقىنباي, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى, جاندوس اۋباكىر, تاعى دا باسقا بەلگىلى عالىمدار جۇمىلدىرىلدى. ۇلى ويشىلدىڭ ەڭبەكتەرىن عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, سونداي-اق قولدانبالى گۋمانيتارلىق عىلىم اياسىندا زەردەلەۋگە دەن قويىلدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى وي: «اباي – شىنايى گۋمانيست. ول – رۋحاني رەفورماتور. ءبىز ونىڭ ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن, ادىلەتكە نەگىزدەلگەن كوزقاراسىن كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ءسىڭىرۋىمىز كەرەك».
ماسەلەن, قازىرگى اقپارات تاسقىنى مەن مورالدىق قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرىسكە تۇسكەن كەزەڭىندە بىزگە اباي ۇسىنعان رۋحاني يممۋنيتەت اۋاداي قاجەت. اسىرەسە جاس بۋىننىڭ ىشكى الەمىن, تانىمىن, جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ابايدىڭ دۇنيەتانىمى – ەڭ سەنىمدى تىرەك. بۇگىندە جاستار ابايدى تەك وتكەننىڭ كلاسسيگى ەمەس, ءوز زامانىنىڭ ادامى رەتىندە تانىپ كەلەدى. بۇل – ءبىزدىڭ عىلىمي قىزمەتىمىزدىڭ ناتيجەسى دەۋگە تولىق نەگىز بار. جاستارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا فورمالارى, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلى مەن تسيفرلىق كونتەنت ارقىلى اباي يدەيالارىن جەتكىزۋ – زامان تالابىنا ساي ءادىس. سونىمەن قاتار بۇگىنگى عىلىمدا «مورالدىق ينتەللەكت», «جەكە تۇلعالىق كەمەلدىك» دەپ اتالاتىن تۇسىنىكتەردى اباي سول زاماننىڭ وزىندە ناقتىلاپ كەتكەن. اقىننىڭ ايتۋىنشا, ادام بولۋ ءۇشىن تەك اقىل جەتكىلىكسىز. ادامدى تولىق ەتەتىن – ار, نامىس, ۇيات, ادىلەت, ەڭبەك. مىنە, وسى ماسەلەلەر دە قازىرگى كۇنگى وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسى باعىتتا دا اقىن ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىن زامان تالابىنا ساي قايتا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى دا اتقارىلىپ جاتىر. ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسى, ادال ەڭبەك, تەرەڭ ءبىلىم, ادىلەتكە سۇيەنگەن ادامدىق پاراسات تۋرالى يدەيالارى – بۇگىنگى زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرۋعا ارنالعان باعدار. اباي – ۇلت رۋحىنىڭ تىرەگى, سانانىڭ جاڭعىرتۋشىسى. وسى ۇستانىم نەگىزىندە الداعى ۋاقىتتا اباي مۇراسىن جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ ادىستەرى نەگىزىندە سارالاۋ, زياتكەر ۇرپاق ساناسىنا اقىن تاعىلىمىن ءسىڭىرۋ جولىندا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلا بەرمەك. اتالعان باعىتتا ابايدىڭ تۇلعالىق اينالاسىن كەڭىرەك زەرتتەۋ, جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەردى ەنگىزۋ (تسيفرلىق گۋمانيتاريزم, مۋلتيمەديا); اباي ىلىمىنە نەگىزدەلگەن كۋرستار, مۇعالىمدەرگە ارنالعان سەمينارلار, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان ونلاين وقىتۋ باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ; ابايتانۋدىڭ اعىلشىن جانە باسقا شەت تىلدەرىندەگى جۋرنالدارىن اشىپ, حالىقارالىق ديسكۋرستا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ; ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ مەن باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا ابايتانۋ بويىنشا عىلىمي سەرىكتەستىك پلاتفورمالارىن قۇرۋ جۇمىستارى جوسپارلانىپ وتىر.
قورىتا ايتقاندا, اباي شىعارمالارى – ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ تەمىرقازىعى. ونى بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ, تاربيە, عىلىم جۇيەسىنىڭ وزەگىنە اينالدىرۋ – ۋاقىت تالابى. ءبىز سول باعىتتا ناقتى عىلىمي جۇمىستار اتقارىپ كەلەمىز. ۇلتتى وسىرەتىن دە, وركەندەتەتىن دە – اقىل مەن ادامگەرشىلىككە سۇيەنگەن ۇرپاق. اباي بىزگە سونى وسيەت ەتتى. ەندەشە, ابايدى وقۋ – ءوزىمىزدى تاربيەلەۋ. ياعني ابايدى تانۋ – ءوزىڭدى تانۋ. ابايدى ۇعىنۋ – ۇلتتى ۇلىقتاۋ. ءبىزدىڭ ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى اباي اكادەمياسى اتقارىپ وتىرعان جۇمىس – بۇل جەكە عىلىمي جوبادان الدەقايدا ۇلكەن, بۇل – ۇلتتىق يدەيانىڭ عىلىمي نەگىزى.
ۇلى اقىننىڭ «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا بار قالان» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى – بۇگىنگى ءار قازاقتىڭ, ءار جاستىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالۋعا ءتيىس. ءبىز ارقاشان ۇلى تۇلعانى عىلىمي بيىكتەن تانىپ, ونىڭ مۇراسىن ۇلت يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءىسىن جالعاستىرا بەرەمىز.
ەرلان سىدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى, اكادەميك