ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى ۇستانىمدارى مەن ساياساتىندا وزىندىك باعدار قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. ولاي بولاتىنى, ەلدىڭ ىشىندەگى كونفەسسيالىق ەرەكشەلىكتەر, قازىرگى زامانعى كىرىپ جاتقان ءتۇرلى كوزقاراستار, قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تالاپتارى سياقتى كوپتەگەن سەبەپكە بايلانىستى وسى باعىتتاعى زاڭنامالار مەن تالاپتاردى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سونىمەن قاتار الەمدە ۇلكەن ماسەلە تۋدىرىپ وتىرعان راديكالدى ءدىني ۇيىمدار مەن ولاردىڭ قاۋپى دە كەيبىر ماسەلەلەردى دەر كەزىندە شەشۋدى قاجەت ەتەدى.
وسى ورايدا ەلىمىزدەگى ءدىني احۋال تۇراقتى سانالعانىمەن, ءتۇرلى اعىمدار مەن توپتاردىڭ ءىس-ارەكەتى توقتادى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ءدىني سەنىم بوستاندىعىن جەلەۋ ەتىپ وزدەرىنىڭ راديكالدى ۇستانىمدارىن «دىندارلىق» سانايتىن توپ وكىلدەرىنىڭ دە قاراسى بايقالىپ وتىرادى. بۇل ءدىني سەنىم بوستاندىعى رەتىندە عانا ەمەس, ءداستۇرلى كوزقاراستارمەن قايشىلىق رەتىندە, ساياسي ۇستانىمدارعا نارازىلىق رەتىندە دە وقتىن-وقتىن كورىنىس تاۋىپ, ءدىننىڭ اتىنان جاسالاتىن تالاس-تارتىستار دا قازىرگى الەۋمەتتىك ومىرىمىزدە ءجيى بايقالاتىنىن جاسىرۋعا بولمايدى.
اسىرەسە ءدىني كيىمگە بايلانىستى مەكتەپ فورماسى ماسەلەسى ءاربىر وقۋ جىلى باستالار ۋاقىتتا الەۋمەت اراسىندا داۋ بولىپ جاتادى. تەك ءدىني كيىم ۇلگىسى ەمەس, بەت الپەتىن تۇمشالاپ, قارا جامىلىپ, ونىسىن دىندارلىقپەن, يماندىلىقپەن, ەر ازاماتتىڭ ايەلىن ءدىني ۇكىمدەر شەڭبەرىندەگى قىزعانۋىمەن بايلانىستىراتىن كوزقاراستار دا بەلەڭ الىپ كەلەدى. ءتۇرلى اراب ەلدەرىندە ءبىلىم العان, ولاردىڭ سالت-ساناسىن, تۇرمىس-سالتىن ءدىننىڭ شىنايى كورىنىسى سانايتىن توپتار بۇل ءۇردىستى ەلىمىزدە دە كەڭىنەن دارىپتەپ, كوپشىلىكتىڭ ۇرەيىن تۋدىرا باستادى.
مەملەكەت باسشىسى دا بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارا وتىرىپ, بيىلعى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا «ۇلتتىق كيىم كيۋ بىرتىندەپ قالىپتى كورىنىسكە اينالىپ كەلەدى. بۇل – وتە جاقسى ءۇردىس. بەت-ءجۇزدى تۇمشالايتىن قارا كيىمنەن گورى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىمىز الدەقايدا ارتىق» دەگەن پىكىر ايتقان ەدى. ەندى مىنە, كوپ ۋاقىت وتپەي ەلىمىزدە بەت-ءجۇزدى تۇمشالايتىن كيىمدەرگە زاڭدىق تۇرعىدان تىيىم سالىنىپ وتىر.
وسى تۇرعىدا قوعامدا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ, سۇراقتار قويىلىپ جاتىر. كورشى ەلدەردىڭ دە تاجىريبەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ قابىلدانعان شەشىمنىڭ ورىندى ەكەنىن ايتۋشىلاردىڭ قاراسى كوپ بولعانىمەن, ء«دىني كيىمگە» تىيىم سالۋ سەنىم بوستاندىعىنا سەلكەۋ تۇسىرمەي مە دەيتىندەر دە تابىلىپ جاتىر. مۇنى تىپتەن اسىرەلەپ, مەملەكەتتىك ساياسي ۇستانىمىنىڭ دىندارلىققا قايشى ەكەنىن ايتاتىندار دا تابىلادى.
جالپى, يسلامداعى «اۋرەت» تۇسىنىگى تۇرعىسىنان قاراي وتىرىپ نيقاب, پارانجا, چادرا سياقتى كيىم تۇرلەرىن كيۋدى مىندەت كورەتىندەر قانشالىقتى مۇنى دىندارلىقتىڭ كورسەتكىشى ساناعانىمەن, بۇل ءدىننىڭ نەگىزگى تالاپتارىنا جاتپايدى. ورامال تۋرالى ۇنەمى ايتىلاتىن قۇراننىڭ «نۇر» سۇرەسىنىڭ 31-اياتىندا دا بەت-ءجۇزدى جابۋ تۋرالى ناقتى مىندەت ايتىلمايدى. ەلىمىزدە عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان حانافي ءمازھابىندا دا ايەل ادامداردىڭ اۋرەت جەرلەرى رەتىندە بەت-ءجۇزى, ەكى قولى, ەكى اياعىنان باسقا جەرلەرى رەتىندە قارالادى. اياتتاعى «وزدىگىنەن اشىق تۇراتىن جەرلەرىنەن باسقاسىن» دەگەندە بەت-الپەتى مەن قولدارىن مەڭزەيدى. ءاز. ايشادان جەتكەن ءبىر حاديستە: ء«ابۋ باكىردىڭ (ر.ا.) قىزى ءاسما پايعامباردىڭ قاسىنا كەلدى. پايعامبار سول كەزدە وعان قاراماي: ء«اي, ءاسما! ايەلدەر باليعات جاسقا تولعان سوڭ مىنا جەرلەرىنەن باسقا جەرلەرى كورىنبەۋى كەرەك» دەپ بەت-الپەتى مەن قولدارىن كورسەتتى» دەلىنگەن ء(ابۋ ءداۋىت, ليباس 31). ءتىپتى ايەلدەر ناماز وقىعان كەزدە دە بەت-ءجۇزىنىڭ اشىق بولۋىنا رۇقسات ەتكەن كوزقاراس باسىم.
سونىمەن قاتار ايەل ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن تۇمشالاۋى حالقىمىزدىڭ داستۇرىندە دە ورىن الماعان. تىرشىلىك قامىندا بەت-الپەتتى تۇمشالاۋ ايەلگە قيىندىق تۋدىرادى. اينالاسىنا قاراۋ, تىنىس الۋ, تاماقتانۋ سياقتى ماسەلەلەر تۇرعىسىنان دا بەتتى بۇركەۋ ىڭعايسىزدىققا تاپ قىلادى. سونداي-اق كۋاگەرلىك جاساۋ ءۇشىن, نەكە قيىلعان كەزدە دە ايەلدىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋ قاجەتتىلىگى بار. ءارى حانافي ءمازھابىن ۇستانۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى قالالىق جەرلەردە تۇرعاندىقتان, ءمازھاب عالىمدارى مۇنداي تالاپتاردى قاراستىرماعانىن بايقايمىز. كوبىنە بۇل سالت شافيعي, حانبالي ءمازھابىن ۇستاناتىن وڭىرلەردە تارالعان.
ءاربiر ۇلت پeن حaلىقتىڭ ءجۇرiپ وتكeن جولى مeن ۇزىن-cونaر تaريحى بولaتىنى سەكىلدى قازاق حالقىنىڭ دا دiنمeن, يمaنمeن, ceنiممeن, دالا وركەنيەتىمەن بiتe-قaينacىپ جaتقaن ءوز تaريحى بaر. ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ يسلاممەن تانىسۋى سوناۋ ءVىىى عاسىرداعى اتلاح شايقاسىنا تىرەلەدى (751 ج.) دەگەن كوزقاراسقا قاراساق, بۇل كەم دەگەندە ءحىىى عاسىرعا جۋىق يسلاممەن بىرگە كەلە جاتقانىمىزدى بىلدىرەدى. بازبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەنىندەي, يسلام بىزگە تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن كەلگەن جوق.
ونىڭ ۇستىنە قازىرگىدەي جاھاندا داۋاسى جوق ەكسترەميزم, تەرروريزم دەگەن دەرتتىڭ ۋشىعىپ تۇرعان زامانىندا بۇل ىندەتتەن از عانا شىعىنمەن قالاي قۇتىلۋعا بولادى دەگەن ساۋال ساۋ قوعامنىڭ ساناسىندا بولۋى – زاڭدى قۇبىلىس. ال وسى ورايدا ءبىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاريحىمىز بەن رۋحاني جولىمىزدا ەشبىر كەلەڭسىزدىكتىڭ بولماعاندىعىن ەسكەرسەك, قازىر دە وسى قۇندىلىقتى جاڭعىرتۋدىڭ زيانى بولماسى حاق.
سوندىقتان قازاقتىڭ ءدىني-رۋحاني بىرەگەيلىگى وزەكتى تاقىرىپقا اينالدى. قازىرگى قوعامداعى كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋدە وتكەنگە كوز سالۋ, قۇندىلىقتىق باعداردان اداسپاۋ ماڭىزدى. سەبەبى قوعامدىق دامۋ, ءوندىرىس, ەكونوميكا قارىشتاپ العا جىلجىعانىمەن, ادامگەرشىلىك قاعيدالار, ار-وجدان نورمالارى ەشبىر زاماندا وزگەرمەك ەمەس. سوندىقتان دا رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ەسكىرمەيتىنى بەلگىلى. ال ءوز كەزەگىندە وتكەننىڭ وسيەتى قازىرگىگە باعدار بولارى ءسوزسىز.
قازىردە تالاي زاماننان حالىق ىشىندە داستۇرگە اينالعان قۇندىلىقتارىمىزدى مانسۇقتاۋعا تالپىناتىن توپتار بار. ولاردىڭ پىكىرىنشە شاريعاتتا كورسەتىلمەگەن دۇنيەنىڭ بارلىعىن ۇستانۋ – اداسۋشىلىق. الايدا ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز بەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز ءدىننىڭ ەشبىر تالابىنا قايشى كەلمەيدى. ءتىپتى دىندەگى رۋحاني قۇندىلىقتاردى قاراپايىم تۇردە تاماشا ۇيلەستىرە بىلگەن دەۋگە بولادى. ماسەلەن, كەلىننىڭ سالەم سالۋى, ولگەن ادامعا قوناقاسىن بەرۋى, تۇساۋ كەسۋى, ت.ب. كوپتەگەن سالت-ءداستۇرىمىز يسلامداعى تۋىسقاندار اراسىنداعى سىيلاستىقتىڭ بەرىك قازىعىنا اينالعان.
يسلام كەلگەننەن كەيىن اراب قوعامىنداعى بارلىق سالت-ءداستۇردى جويىپ جىبەرگەن جوق. سول زامانداعى كيىم, داستارقان سالتىن ءالى دەپ ۇستانىپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ ەلدىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ارابتىڭ كيىنۋ فورماسىن ۇستانامىز دەۋ اقىماقتىق بولادى جانە اراب قوعامىنداعى اس ءمازىرىن اكەلىپ, قازاق قوعامىنا ەنگىزۋ دە سولاي. سوندىقتان اتا-بابالارىمىز ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزگە بايلانىستى يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارىمەن قابىسقان سالت-سانامىزدى جالعاستىرىپ كەلدى. سول سەبەپتەن ۇلتتىق بوياۋ, ۇلتتىق قۇندىلىق, سالت-ءداستۇر – ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس قازىنامىز.
قورىتا ايتساق, ەلدىكتى ساقتاۋ – باستى مىندەت. قازىرگى زاڭدا قابىلدانىپ وتىرعان بەت-اۋىزدى تۇمشالاۋعا تىيىم سالۋ ەشقانداي دا ادامداردىڭ سەنىم بوستاندىعىن شەكتەمەيدى. ءدىن مەن ءداستۇر – تاربيە جولى, رۋحاني ازىعىمىز. رۋحاني قۇندىلىقتار نەگىزى رۋحاني سانادا قالىپتاسادى, ول تاريحتا ساقتالىپ, ساباقتاسىپ وتىرادى. اتا-بابامىزدان, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان ءدىن مەن ءداستۇر ساباقتاستىعىن قادىرلەپ, قۇرمەتپەن قاراۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ءارى ازاماتتىق بورىشىمىز. قازاق حالقىنىڭ ءدىن عۇلامالارىنىڭ شىعارمالارىنداعى ءدىني بىرەگەيلىك عاسىرلار بويى حالىقتى ءدىني-سەنىمدىك الاۋىزدىقتان ساقتاپ كەلگەنىنە داۋ جوق. ولاي بولسا, بولاشاقتا دا حالقىمىز ءۇشىن, ءدىن ءۇشىن, ەڭ باستى قۇندىلىق – ءدىني بىرەگەيلىك, بابالار ۇستانعان ءدىني جولدى جاڭعىرتۋ جانە وسكەلەڭ ۇرپاق اراسىندا مولىنان دارىپتەۋدە ەكەنىن ءاربىر رۋحانيات سالاسىنىڭ وكىلدەرى بىلگەنى يگى.
كەڭشىلىك تيىشحان,
ءدىنتانۋشى