«ورنيتولوگيالىق تۋريزم» دەگەن تەرميننىڭ ءوزى توسىنداۋ ەستىلسە دە, بۇگىندە ساياحاتتىڭ وسى تۇرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندار قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. قۇس پاتشاسىن قولعا ۇيرەتىپ, سۇڭقاردىڭ وزىنە توماعا كيگىزگەن قازاق جۇرتىنا ءتۋريزمنىڭ وسى باعىتىنىڭ دا قاتىسى مول.
الدىمەن ورنيتولوگيالىق تۋريزم دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – قۇستاردى تابيعي مەكەنىندە باقىلاپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, زەرتتەۋ ماقساتىندا ارنايى ۇيىمداستىرىلاتىن ساياحات ءتۇرى ەكەندىگىن ايتا كەتەلىك. قوس قاناتتىلاردىڭ «جىبەك جولى» ىسپەتتى, ەلىمىز دە – جىلى جاققا ۇشاتىن قۇستاردىڭ ەۋرازياداعى ماڭىزدى مارشرۋتى. وتاندىق عالىمداردىڭ كەيىنگى زەرتتەۋلەرى ەلىمىزدە 526 قۇستىڭ ءتۇرى كەزدەسەتىنىن دايەكتەيدى. كولدەردەن, تاۋ-تاسىمىز بەن يەن دالادان تابىلاتىن قۇستاردىڭ 405 ءتۇرى ەلىمىزدە ۇيا سالىپ, بالاپان باسسا, 28 ءتۇرى قىستاپ شىعادى. جىل قۇستارىنىڭ 43 ءتۇرى ميگراتسيا كەزىندە عانا ايالداپ, قورەكتەنەدى. كەزدەيسوق 45 ءتۇرىن – ميگراتسيا كەزىندەگى قولايسىز اۋا رايى سالدارىنان, ياكي باعىتتارىنان جاڭىلعاندا كورىپ قالۋعا بولادى. قالعان 5 ءتۇرى جازدا ەلىمىزدى مەكەندەگەنىمەن, بالاپان شىعارمايدى. دەگەنمەن, كەيىنگى جىلدارى ماماندار جابايى قۇستاردىڭ سانى كۇرت ازايىپ بارا جاتقانىن العا تارتىپ, الاڭداپ وتىر.
ورنيتولوگتەر مەن ەكولوگيالىق ۇيىمدار ءبىرىنشى كەزەكتە قۇستاردىڭ ازايۋىنا براكونەرلەر ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, جەر جىرتۋ, قۇرىلىس پەن ونەركاسىپتىڭ وركەندەۋى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ايتادى. سول سياقتى كليماتتىق وزگەرىستەر دە قۇستاردىڭ ميگراتسيالىق جولدارى مەن ۇيا سالۋىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىر. وعان قوسا قۇستاردىڭ قالىپتى تىرشىلىگىنە سۋ قويمالارى مەن توپىراقتىڭ لاستانۋى – پەستيتسيدتەر مەن باسقا حيميكاتتاردى قولدانۋ كەسىرىن تيگىزىپ كەلەدى. براكونەرلىك پەن قۇستاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرىن اۋلاۋ, اتۋدان كەلەتىن كەدەرگى سوڭعى كەزەكتە تۇر.
ەلىمىزدە قۇستاردى قورعاۋ مەن كوبەيتۋگە قاتىستى قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر دەگەن ساۋال جەتەگىندە ءبىر توپ باق وكىلى جىرتقىش قۇستاردى ءوسىرىپ, قايتا تابيعاتقا جىبەرۋمەن اينالىساتىن «سۇڭقار» ورتالىعىنا ساپارلاعان ەدىك. ورتالىق 1989 جىلى قۇرىلعان كەزدە مۇندا بار بولعانى الماتى مەن ماسكەۋ حايۋاناتتار باعىنان اكەلىنگەن 12 جىرتقىش قۇس بولعان. باستاپقىدا سۇڭقار تۇرلەرىن كوبەيتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ورتالىق وسى ارالىقتا 3 مىڭنان استام قۇس ءوسىرىپ, 800-دەن استامىن ەركىندىككە جىبەرگەن.
بۇرىن «سۇڭقار» ورتالىعىنا كەز كەلگەن ادام تۇمسىعىن تىعا المايتىن ەدى. كەيىنگى جىلدارى جۇرت قۇلاعدار بولا باستاعان سوڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنا, شەتەلدىكتەرگە ەكسكۋرسيا وتكىزۋدى سۇرايتىندار كوبەيگەن. ەندى, مىنە, بۇگىندە ورتالىق ورنيتولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ ءبىر باعىتىنا اينالىپ وتىر.
وسى ارادا قۇستاردى قورعاۋ وداعى مەن قازاقستانداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىم- داستىعى (قبسق) كوپ جىلدان بەرى «جىل قۇسى» اكتسياسىن وتكىزىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مىسالى, بيىل بۇل مارتەبەگە جىرتقىش قۇستاردىڭ ىشىندە جۇرتشى يە بولدى.
«قۇستاردىڭ الاڭداتارلىق احۋالىنا قوعام نازارىن اۋدارۋ ماقساتىندا جىل سايىن «جىل قۇسى» اكتسياسى وتكىزىلىپ كەلەدى. بيىل تاڭداۋ جۇرتشىعا ءتۇستى. بۇل تيىسىنشە باعالانباي جۇرگەن, ولەكسە جەيتىن قۇستاردىڭ ەڭ كىشكەنتاي توبىنىڭ وكىلى. باسقا دا قۇستار سياقتى, جۇرتشىنىڭ دا ورتاسى تارىلدى, براكونەرلىكتەن بولەك, ەلەكتر جەلىلەرى مەن جەل ەنەرگەتيكاسى نىساندارىنا سوعىلىپ ءولىپ جاتادى. بارلىق ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق, جەل ەنەرگەتيكاسى جوبالارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ەكولوگيالىق باعالاۋ پروتسەدۋراسىنان وتۋگە ءتيىس. وكىنىشكە قاراي ەلىمىزدە مۇنداي ستاندارتتار ءالى جوق, ولاردى قولدانۋ قۇستاردىڭ جولىنداعى قاۋىپ-قاتەرلەردى ايتارلىقتاي ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى», دەيدى قبسق-نىڭ عىلىم جونىندەگى ديرەكتورى سەرگەي سكليارەنكو.
2025 جىلى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەكى قۇستىڭ ءتۇرى – اقباس قۇماي مەن كۇشىگەن ەنگەن. جىرتقىش قۇستاردى كوبەيتىپ, باپتاپ, تابيعات اياسىنا جىبەرۋدە اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «سۇڭقار» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اشوت انزوروۆ: «بۇرىن بىزگە كوبىنەسە كولىك قاعىپ كەتكەن قۇستاردى اكەلەتىن. قازىر مۇنداي جاعداي ازايدى. ارينە, ءبىز جارالى قۇستاردى ەمدەپ, تابيعاتقا قايتا جىبەرەمىز, بىراق وڭالتۋ ماسەلەسى كۇردەلى, ول قۇر قيالمەن شەشىلمەيدى. ادامدار كوبىنەسە قۇستارعا ويىنشىق سياقتى قارايدى. مىسالى, بىزگە كەلىپ ءبىر قۇستى اتتاي قالاپ ساتىپ الىپ, جاقىندارىنا ەرەكشە سىيلىق رەتىندە تارتۋ جاسايتىن كەزدەر بولادى. ول ادام جىرتقىش قۇستى قالاي كۇتىپ, اسىرايتىنىن بىلمەي, سىيلىعىن قايتا اكەلىپ تاپسىراتىن وقيعالار بار», دەيدى.
ماماندار كوپ ەلدە جارالانعان قۇستارعا كومەك كورسەتەتىن ارنايى باعدارلامالارى جوق بولعاندىقتان, ەرىكتىلەر قۇستاردى وزدەرى ەمدەيتىنىن ايتادى. قۇستاردى ەمدەۋ كىسىنى ەمدەۋدەن ارزان ەمەس, قۇنى دياگنوزىنا بايلانىستى 20, 50, ءتىپتى 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتۋى مۇمكىن.
«دالا قاناتتارى – 2025» ورنيتولوگيالىق بايقاۋىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى پاۆەل ادجيگيلدياەۆ: «سوناۋ 70-جىلدارى الماتىدا سەرۋەندەپ ءجۇرىپ, 60 شاقتى قۇس ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولاتىن, قازىر شامامەن 20 ءتۇرى تابىلادى. قۇستار ەكوجۇيەلەردە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىندىقتان, ولاردىڭ ازايۋى دابىل قاعارلىق ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك», دەيدى.
13 جىلدان بەرى الاكولدىڭ جاعاسىندا قۇستاردى باقىلاپ, تاماشالايتىن «الاكول قاناتتارى» فەستيۆالى وتكىزىلىپ ءجۇر. قازىر الاكولدە شامامەن 200 قۇس ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە, ونىڭ ىشىندە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار, سيرەك كەزدەسەتىن رەليكتى شاعالانى كورۋگە بولادى. «الاكول قاناتتارى» فەستيۆالىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ناتاليا بوروۆايا باستاپقىدا فەستيۆال كوڭىل كوتەرەتىن شارا بولسا, ۋاقىت وتە كەلە ول مادەني, ءبىلىم بەرۋ, ەكولوگيالىق باعدارلامالاردى قامتيتىن كوپفورماتتى ورىنعا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
ەلىمىزدەگى ورنيتولوگيالىق تۋريزم دەگەندە, ەڭ تانىمال ورىن رەتىندە يۋنەسكو-نىڭ بيوقورىقتار جەلىسىنە كىرەتىن قىزىل دۋاداقتى كورۋگە بولاتىن قورعالجىن قورىعى بار. كولساي, قايىڭدى كولدەرى ماڭىنان ورمان قۇستارى مەن سۋ قۇستارىن, التىنەمەل ۇلتتىق پاركىنەن شولەيت قۇستارىن, الاكول قورىعىنان سيرەك كەزدەسەتىن سۋ قۇستارىن, اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنان بيىك تاۋلى ايماقتاردى مەكەندەيتىن قۇستاردى تاماشالاۋعا بولادى.
ورنيتولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ قىزاتىن شاعى – كوكتەم مەن كۇز مەزگىلىندە. ويتكەنى ميگراتسيا ءجۇرىپ جاتقاندا جولاي دامىلداعان, ازىق ىزدەگەن قۇستاردىڭ نەشە اتاسىن كورىپ قالۋعا مۇمكىندىك بار. قۇستاردىڭ كەلەتىن, قايتاتىن ماۋسىمى قاناتتىلاردىڭ تىرشىلىگىن باقىلاۋشىلار, ورنيتولوگ ماماندار, تابيعاتتى تۇسىرۋمەن اينالىساتىن فوتوگرافتار, ءدۇربى ارقالاعان تۋريستەرگە تاپتىرمايتىن كەزەڭ.
ەلىمىزدە ورنيتولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ الەۋەتى مىقتى بولسا دا, ونى ۇيىمداستىراتىن ارنايى اگەنتتىكتەر ءالى دە از. ويتكەنى ءتۋريزمنىڭ بۇل باعىتىنا جەرگىلىكتى ساياحاتشىلاردان سۇرانىس جوقتىڭ قاسى. سۇرانىس بولعان كۇننىڭ وزىندە كوپ جەردە باقىلاۋ مۇنارالارى, ارنايى سوقپاقتار جەتىسپەيدى.
الماتى