شەجىرە سويلەپ, قوڭىر ءۇن كۇمبىرلەيدى

– «Dombyra» ۇلتتىق تەلەارناسى قاشان, قانداي ماقساتتا قۇرىلدى؟

– تەلەارنا 2019 جىلى قۇرىلدى. التى جىلدان بەرى ەفيردەمىز. نەگىزگى ماقسات – ەل ىشىندەگى ءداستۇرلى ءان مەن كۇيلەردى جيناپ الۋ. وسى ماقساتتاعى « ۇلى دالا سازى» دەگەن جوبا­مىز بار. ولكە-ولكەنى ارالاپ, ەل ىشىندەگى ءانشى-كۇيشى, جىرشى-تەرمەشىلەردى ناسيحاتتايمىز. بۇل جوبانىڭ نەگىزىن قالاۋشى – ۇلت قايراتكەرى ساكەن سەيفۋللين. ءوز زامانىندا ارنايى قاراجات بولگىزىپ, ماسكەۋدەن ەتنوگراف الەكساندر زاتاەۆيچتى ارنايى شاقىرىپ, بۇكىل قازاق دالاسىن ارالاتىپ, ۇلى دالانىڭ اۋەنىن جازدىرعان. قازاقتىڭ ءان-كۇيىن نوتاعا تۇسىرگەن. مۇنىڭ ءوزى قايراتكەر ساكەننىڭ كورەگەندىلىگى دەپ بىلەمىز. ءتۇسىرىلىم توبى بۇكىل رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, تالانتتى ورىنداۋشىلاردى ىزدەستىرەدى. قازاق ءوزى قاي جەردە دە ءوز ونەرىمەن, سالت-داستۇرىمەن ماقتاناتىن حالىق قوي. وڭىرلەرگە شىققاندا دا ءار جەردىڭ وزدەرىنە ءتان حالىقتىق ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىسىپ قايتامىز.

– تەلەارنانىڭ كورىلىم رەيتينگى قالاي؟

– ءبىزدىڭ ارنانى نەگىزىنەن ۇلكەن كىسىلەر كورەدى. حابارلاسىپ, ءوز پىكىرىمەن, قۇندى مالى­مە­تىمەن بولىسەتىن دە سول قارت-قاريا­لارىمىز.

– قانداي باعدارلامالار بار؟

– جيىرما ءتورت ساعات ۇلتتىق ءان-كۇي, جىر-تەرمەمىز بەرىلىپ جاتىر. 24 ساعات حابار تاراتاتىن تەلەارنادا كورەرمەننىڭ ءتۇرلى جاس ساناتتارىنا ارنالعان كوپتەگەن باعدارلاما بار, حالىق اسپاپتارى مەن كۇيلەرىنىڭ تاريحى باياندالادى. مىسالى, بۇرىن «سىر ساندىق» – بالالارعا دومبىرا شەرتۋدى ۇيرەتەتىن, ء«ىنجۋ-مارجان» دارىندى ونەرپازداردىڭ تالانتىن اشاتىن باعدارلامالار بولدى. قازىر ەل مەن ەل تانىساتىن, ءبىر-ءبىرىنىڭ مادەني تاريحىنا قانىق بولاتىن باعدارلامالار بار. ماسەلەن, ءار وبلىستاعى قانشاما اۋداننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى باياندالادى. اۋىلدىڭ التى اۋىزى ايتىلادى. «ادەت-عۇرىپ», «عاسىرلار ءۇنى» سىندى باعدارلامالار بار-تىن. قازىر قارجىلىق جاعدايعا بايلانىستى ولاردى ءتۇسىرىپ جاتقان جوقپىز.

– قورداعى باعدارلامالاردى تسيفرلاندىرىلۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر ما؟ ارحيۆتە ساقتاۋلى ما؟

– بىزدە ەسكى قور جوق. ال جينالعان دەرەكتەر مەن ماتەريالداردى ءوزىمىز تسيفرلىق فورماتقا ءتۇسىرىپ, يۋتۋب كانالىمىزعا جۇكتەپ جاتىرمىز. وسى ارقىلى بارلىق باعدارلامالىق ءۇزىندى ءوزىمىزدىڭ سەرۆەردە ساقتالادى. تەلەارنا العاش اشىلعان ۋاقىتتا الماتى, قاراعاندى وبلىستارى مەن استانا قالالارىندا ءتۇسىرىلىم جاسادىق. ويتكەنى قوردا ماتەريال بولعان جوق. شىعىس قازاقستان وڭىرىندە بولىپ, ءان-كۇي, جىر-تەرمەلەردى جازىپ الدىق. ولاردىڭ بارلىعى قورىمىزدا ساقتالادى. قىرىق كۇندىك ەكسپەديتسيادا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جەتى اۋدانىن, اقتوبە, ورال, اتىراۋ, ماڭعىستاۋدى تۇگەل ارا­لادىق. بايقايتىنىمىز, كوپ جەردە جاتتالىپ قالعان اندەر ورىندالادى. جەرگىلىكتى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارى ۇمىت قالىپ ­جاتادى.

– سيرەك قورلار بار ما؟

– ءيا, بار. ءار وڭىرگە بارعاندا ەش جەردە ايتىلماعان ءان-كۇيلەردى تاۋىپ, جازىپ الىپ جاتساق قۋانامىز. ويتكەنى نەگىزىنەن وبلىستارداعى رەپەرتۋار بارىنە بەلگىلى دۇنيەلەر عوي. وسى كۇنگە دەيىنگى بەيمالىم ءبىر ءاننىڭ تاريحى, ءبىر كۇيگە قاتىستى بەلگىسىز دەرەكتەردى ساپار بارىسىندا ۇشىراتتىق.

– الداعى جوسپارلارىڭىز قانداي؟

– بۇل تەلەارنا جەكە بولعاننان كەيىن ءبىراز قاراجات سالىندى. قازىر دە شاما-شارقى­مىز­شا العا جىلجىپ جاتىرمىز. ەلىمىزدە ­17 وبلىس بولسا, سوندا 167 اۋدان بار. وسىنىڭ 108-ىندە بولىپپىز. ەندىگى ماقسات – قالعان اۋدان­داردى دا ارالاۋ. ۇلتتىق تاريحىمىزدان, ۇلتتىق ونەرىمىزدەن حاباردار قاريالار دا ازايىپ كەلەدى. ءبىز سول اقساقالدارىمىزدان حالىق اۋزىنداعى اڭگىمەلەردى, ەل بىلمەيتىن شەجىرەلەردى جازىپ الىپ ۇلگەرۋىمىز كەرەك. اكىمدىكتەر ارنايى قارجى بولمەسە دە, مادەنيەت ۇيلەرىندە ۇلتتىق ناقىشتا كيىز ءۇي قۇرىپ, ەل ىشىندەگى اقساقالدار مەن ونەرپازداردى جيناپ بەرىپ جاتىر. وعان العىس ايتامىز. ءبىزدىڭ يگى ماقساتىمىزدى قولداي­تىن اكىمدەر, ونەرگە جاقىن ازاماتتار بولسا, قۇلاققاعىس ايتامىز. بيىلعى شىعارماشىلىق جوسپاردا موڭعولياعا ساپارىمىز تۇر. جالپى, دومبىرا كۇنى – ءبىر كۇندىك مەرەكە بولعانىمەن, دومبىرا – قازاقتىڭ بارى. تەلەارنانىڭ اتاۋى­ دا تەك دومبىرانى ناسيحاتتاۋ ەمەس, ۇلتتىق دۇنيەگە, حالىق قازىناسىنا باعىتتالعان.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

مارجان ءابىش,

«Egemen Qazaqstan»