الداعى ءۇش جىلدا ەلىمىز كۇنباعىس مايىن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ۇزدىك ۇشتىگىنە كىرەدى دەگەن بولجام بار.
مىسالى, 2024 جىلى وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنى (اوك) ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 5,1 ملرد دوللارعا جەتسە, ونىڭ 52%-ى – وڭدەلگەن ونىمدەر. وڭدەلگەن اوك ونىمدەرىنىڭ قۇرىلىمىندا ماي ونىمدەرى ەكسپورتتىڭ تورتتەن ءبىرىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, بۇل سەكتور كەيىنگى جىلدارى ەل كولەمىندە عانا ەمەس, كۇللى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىز ەو-عا كۇنباعىس شروتىن جەتكىزەتىن توپ-3 ەلدىڭ قاتارىنا دا كىرگەن.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ايجان بيجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەكونوميكاداعى ورنى ەرەكشە. ماي داقىلدارىن وڭدەۋ – جوعارى سۇرانىسقا يە جانە كەلەشەگى وتە ۇلكەن ەكسپورتقا باعىتتالعان سالا. مەملەكەت باسشىسى دا ۇكىمەتتىڭ الدىنا ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇل باعىتتا مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ قاۋىمداستىعى ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى.
قاۋىمداستىقتىڭ باسقارما توراعاسى يادىگار يبراگيموۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك قولداۋ مەن جۇيەلى دامۋ ءتاسىلىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر. اسىرەسە كەيىنگى ءۇش جىلدا ەلدەگى وڭدەۋ كاسىپورىندارى ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. اتاپ ايتقاندا, كۇنباعىس مايى ءوندىرىسى 2,5 ەسە, ەكسپورت 4,8 ەسە ۇلعايىپ, بوتەلكەدەگى ماي يمپورتى 11 پايىزعا ازايدى. سونداي-اق ىشكى نارىققا ارنالعان ماي باعالارى تۇراقتاندىرىلدى.
بۇل جاعداي الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى. ويتكەنى كۇنباعىس مايىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە وتاندىق بيزنەس ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ايقىن سەزىنىپ وتىر. سوندىقتان ۇلتتىق قاۋىمداستىقتىڭ قازىرگى جوسپارى – وندىرىسشىلەردىڭ الداعى ءۇش جىلداعى قۋاتىن 3,5 ەسە ۇلعايتۋ ارقىلى ەكسپورت بويىنشا العاشقى ۇشتىككە ەنۋ. سول ارقىلى شەتەلدىك ۆاليۋتا ءتۇسىمىن 2 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ. مۇنداي دەرەكتى ماماندار مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ ۇلتتىق قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرعان «FOC 2025: Fats and Oils Conference» IV حالىقارالىق ماي ونىمدەرى كونفەرەنتسياسىندا ايتتى.
«بۇل ورىندالۋى قيىن ماقسات ەمەس. وعان كەيىنگى 3 جىلدا بيلىكتىڭ دە, بيزنەستىڭ دە كوزى ايقىن جەتىپ وتىر. سول ءۇشىن ەندى الداعى باس قوسۋلارىمىزعا ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ, وڭدەۋدى تەرەڭدەتۋ, لوگيستيكانى جەتىلدىرۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, ەكسپورتتىق ارنالاردى دامىتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ سىندى تاقىرىپتار وزەك بولادى. ويتكەنى ايماقتاعى وزگە رەسپۋبليكالار ءوزىن-ءوزى ماي ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارسىز. كۇنباعىس مايىن ەكسپورتاۋشىلار اراسىندا 2023 جىلى الەم بويىنشا وندىققا كىرىپ, 2024 جىلى 8-ورىنعا كوتەرىلگەن قازاقستاننىڭ الداعى ءۇش جىلدا ۇشتىككە كىرۋگە مۇمكىندىگى بار. سەبەبى ايماقتاعى وزگە رەسپۋبليكالار ماي ونىمدەرىمەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارسىز. بيىل بىزدە كۇنباعىس ەگىستىگىنىڭ كولەمى 1,4 ملن گەكتاردان اسادى. بۇل 2021 جىلى 950 مىڭ گەكتار بولاتىن. ياعني مۇنداعى ءوسىم 85 پايىزدان استى. ول قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ اراسىندا ءابسوليۋتتى كوشباسشىعا اينالىپ وتىر. بۇعان ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارى اراسىنداعى جوعارى رەنتابەلدىگى مەن جوعارى سۇرانىسى تۇرتكى بولۋدا. مايلى داقىلدار ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋى ونى تەرەڭ وڭدەۋگە كوشۋگە جول اشىپ وتىر. بۇل – مايلار, مارگارين, مايونەز, سپرەدتەر مەن كونديتەرلىك ونىمدەر شىعارۋ. ول يمپورتتىق پالما ونىمدەرىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, قۇندىلىعى جوعارى ءونىم ەكسپورتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى يادىگار يبراگيموۆ.
«ماسلو-دەل» ماي زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ناتاليا سولوحينانىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەك وندىرىسشىلەردىڭ جەڭىسى عانا ەمەس, وعان بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەن عالىمداردىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور.
«ەگىستىك القابىن, ەكسپورتتى ۇلعايتقانىمىزبەن اتتەگەن-اي دەيتىن تۇستارىمىز دا جەتكىلىكتى. ماسەلەن, 2023 جىلى عانا قاتتى كۇنجارا يمپورتىنان بيۋدجەت 167 ملرد تەڭگەدەن قاعىلدى. ءبىز ەۋرازيالىق وداقتىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتىن قابىلداۋ ارقىلى, مايلى داقىلداردى تەرەڭ وڭدەۋدى تۇرالاتىپ تاستادىق. ال 6,5 جىلدىڭ ىشىندە بيۋدجەتكە قوماقتى قارجى تۇسپەي قالدى. سول سياقتى يمپورتتىق پالما مايىنىڭ وزىنەن وتاندىق ونىمدەردىڭ باعاسى ەكى ەسەدەن استام ۇلعايىپ وتىر. بۇل ەكونوميكا ءۇشىن دە, تۇتىنۋشى ءۇشىن دە ۇلكەن شىعىن. سوندىقتان بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساپ وتىرعان تەحنيكالىق رەگلامەنت قايتا قارالۋى كەرەك. مەملەكەتتىڭ دە, ءبىزدىڭ دە باستى قۇندىلىعىمىز – ادامنىڭ دەنساۋلىعى. سوندىقتان ساپاسى كۇماندى ماي ونىمدەرى سىرتتان اكەلىنبەۋ كەرەك», دەيدى ن.سولوحينا.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ايجان بيجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق زىعىر مەن راپس مايى شەتەلدە وتە جوعارى سۇرانىسقا يە. اسىرەسە جاپونيا مەن كورەيادا. جاپوندىقتار راپس مايىن كىشكەنە شىنى ىدىستارعا قۇيىپ, پايداسى مول دەپ شيكىلەي قولدانادى. سول سەبەپتى, جاپونيادا شىنى ىدىستارداعى راپستىڭ 70 پايىزى – وتاندىق ماي.
«BIRGE» سالالىق كلاستەرلەردى دامىتۋ قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى ارمان ەۆنيەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, مايلى داقىلداردىڭ ەگىستىك القابىن ۇلعايتۋ فەرمەرلەردىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي جۇزەگە اسۋدا. بيىل ول 3,3 ملن گەكتاردى قۇراماق. 2030 جىلعا دەيىن بۇل سان 4 ملن گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلماق. بۇل باعىتتا ءتۇرلى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, مونومادەني داقىلدان ارىلۋ مەن سۋ ۇنەمدەيتىن داقىلدارعا اۋىسۋ. ناقتىلاي تۇسسەك, سۋدى كوپ تۇتىناتىن ماقتا, كۇرىش سياقتى داقىلداردىڭ القابى ازايتىلىپ, مايلى داقىلدار ۇلعايتىلماق.
ەلىمىزدىڭ ماي ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتتىق نىسانالى نارىقتارىنىڭ (قىتاي, ورتالىق ازيا, ەو, يران, اۋعانستان) جيىنتىق سىيىمدىلىعى 43 ملن توننا دەپ باعالانادى. بۇل قازىرگى ەكسپورت كولەمىنەن 42 ەسە ارتىق. ياعني ول ءتيىمدى ستراتەگيا جۇرگىزۋ جانە بيزنەستىڭ مەملەكەتپەن كۇش بىرىكتىرۋى جاعدايىندا جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن زور ەكسپورتتىق الەۋەتتى كورسەتەدى.
قازاقستان تۇقىم وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى فاريد ابيتاەۆتىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىز ەكسپورتتىق ماي ونىمدەرىنىڭ كولەمى بويىنشا ءوز ۇلەسىن بىلتىر تاجىكستاندا – 74%, وزبەكستاندا – 65%, تۇرىكمەنستاندا – 25%, قىرعىزستاندا 23%-عا جەتكىزدى. بۇعان دەيىن ماي ونىمدەرىنىڭ ايماقتاعى باستى ەكسپورتاۋشىسى بولىپ كەلگەن رەسەيدىڭ ۇلەسى 2017–2024 جىلدارى وزبەكستاندا 84%-دان 35%-عا كەمىسە, قازاقستاننىڭ ۇلەسى 13%-دان 65%-عا دەيىن ۇلعايدى. تاجىكستاندا رەسەيدىڭ ۇلەسى 73%-دان 18%-عا دەيىن كەمىپ, ەلىمىزدىڭ ۇلەسى 15%-دان 74%-عا دەيىن ءوستى.
قازاقستان ورتالىق ازيا نارىعىنان رەسەيدى ىعىستىرىپ, وڭىردەگى ءوز ىقپالىن سەنىمدى تۇردە نىعايتىپ جاتىر دەۋگە نەگىز بار. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامىنشا, 2030–2050 جىلدارى وزبەكستان حالقى – 40,2-دەن 52,2 ملن-عا, تاجىكستان حالقى – 11,7-دەن 15,6 ملن-عا, قىرعىزستان حالقى – 7,8-دەن 9,6 ملن-عا, تۇرىكمەنستان حالقى 8,1-دەن 9,6 ملن-عا كوبەيەدى. وڭىردەگى بۇل 4 ەلدىڭ تۇرعىندارى 2024–2050 جىلدارى 62,9-دان 87,1 ملن-عا ارتپاق. دەمەك, ماي ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس تا جىل وتكەن سايىن وسپەسە كەمىمەيدى. سوندىقتان يادىگار يبراگيموۆ الداعى 3 جىلدا مايلى داقىلدار القابى قازاقستاندا 2 ملن گەكتارعا دەيىن وسەدى دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
قازىر وتاندىق ماي ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ 38%-ى – وزبەكستان, 27%-ى – قىتاي, 14%-ى – تاجىكستان, 7,6%-ى – لاتۆيا, 6,8%-ى – يران, 1,9%-ى – اۋعانستان, 1,5%-ى – قىرعىزستان, 1,4%-ى – گەرمانيا, 0,8%-ى ششۆەتسيا ەلدەرىنىڭ ۇلەسىندە. ەگەر ەكسپورتتىق ءتۇسىمدى دوللارمەن ەسەپتەيتىن بولساق 35%-ى – قىتايدان, 34%-ى – وزبەكستاننان, 15%-ى تاجىكستاننان بولىپ وتىر. بۇدان بولەك, بۇگىندە قىتايدىڭ يمپورتتىق ماي ونىمدەرى نارىعىنىڭ جىلدىق سۇرانىسى 18 ملن توننادان اسادى. ونداعى قازاقستاننىڭ قىتايداعى ۇلەسى 2 پايىزدان اسپايدى.
بىلتىر رەسپۋبليكا بويىنشا كۇنباعىس داقىلىنىڭ جالپى القابى 1,3 ملن گەكتاردى عانا قۇرادى. ەگەر بيىل مايلى داقىلداردى وڭدەۋدە ەكى ءىرى جوبا جۇزەگە اسىرىلعالى وتىرعانىن ەسكەرسەك, ەگىس القابىن ۇلعايتۋدىڭ ماڭىزىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرا تۇسەتىنى انىق.