رەفورما ءھام ينۆەستيتسيا

گەولوگيا سالاسىندا مىناداي تۇسىنىك بار (كەڭەس وداعىنان بەرى كەلە جاتقان تۇسىنىك) – مەملەكەت گەولوگيا باعىتىن باقىلاۋدا ۇستاۋى كەرەك, بۇل سالاعا ينۆەستيتسيانى ءوزى قۇيىپ, ءوزى كەن ورىندارىن اشىپ, سولاي يە بولىپ وتىرۋى كەرەك دەگەن سياقتى. ءبىر قاراعاندا دۇرىس كورىنەدى. قايبىر جىلدارى گەولوگيا مينيسترلىگىن قايتا اشۋ كەرەك دەگەن سياقتى پىكىرلەر ايتىلدى. نەگە بۇلاي ايتادى؟ سەبەبى بۇل – مەملەكەتتەن اقشا الىپ وتىرۋدىڭ مۇمكىندىگى. 30 جىلدا گەولوگيا سالاسىندا ايتارلىقتاي جاڭالىق بولعان جوق. وسى سالاعا قاتىسى بار كوميتەتتەر مەن مەكەمەلەر بيۋدجەتتەن بولىنگەن اقشانى يگەرىپ كەلدى. اسىلىندە, بۇل سالانى جەكە, تاۋەلسىز مەكەمەلەرگە بەرۋ كەرەك. سەبەبى ءار ينۆەستور اقشاسىن مۇقيات ەسەپتەپ, ءوزىنىڭ قىزىعۋشىلىعىمەن, ىنتاسىمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇل ورايداعى مەملەكەتتىڭ فۋنكتسياسى – ينۆەستورلارعا اكىمشىلىك بارەردى ازايتىپ, بيۋروكراتيا باتپاعىنا تۇسىرمەي, قولعابىس ەتۋ, ولاردى ىنتالاندىرۋ. سول كەزدە جاڭا كەن ورىندارى كوبىرەك اشىلادى.

قازىر ينۆەستورلار كەرى قايتىپ جاتىر. 2024 جىل تاريحىمىزداعى ەڭ از ينۆەس­تي­تسيا تارتقان جىل بولدى. وسى جىلدىڭ كور­سەت­كىشتەرى دە ءماز ەمەس. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ «جو­عارىدان تومەنگە قاراي» دەگەن جۇيە اسا ناتيجەلى بولماي تۇر. سەبەبى بىزدەگى اكىمشى­لىك كەدەرگىلەردى جويماي, ينۆەستورلار كەلە قويمايدى. ەگەر ءوزىمىز دايىن بولساق, ينۆەس­تورلار جوعارى جاق ايتپاسا دا, كەلەر ەدى. باس­شىلار ايتىپ جاتىر, ايتىپ جاتىر, بىراق ين­ۆەستيتسيا كەلەتىن ەمەس. دەمەك, استىندا پروبلەما بار. سالىق كودەكسى ءالى كۇنگە شەتەلدەن ينۆەستور تارتاتىن ءتيىمدى قۇرالعا اينالا المادى. كەڭەس وداعىنان قالعان باقىلاۋ جۇيەلەرى – گەولوگيا كوميتەتى, ورتالىق بارلاۋ كوميتەتى سياقتى مەكەمەلەر گەولوگيادا ءتۇرلى قاتاڭ تالاپتار ورناتىپ تاستاعان. بۇل جۇيەلەردىڭ قۇزىرەتى باسىم كەزدە ينۆەس­تورلاردىڭ ەلىمىزگە اياق باسۋى ەكىتالاي. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – بىزگە وڭتايلى اكىم­شىلىك رەفورما كەرەك.

مۇناي ۋچاسكەلەرى ءالى دە بولۋى مۇمكىن. بىراق اۋقىمدى ۋچاسكەلەردىڭ بار ەكەنىنە سەنبەيمىن. مىسالى, قاشاعان سەكىلدى. قاشاعان كەڭەس زامانىندا جەر قاتپارىنان بىلىنگەن بولاتىن. ول كەزدە تاجىريبە مەن تەحنولوگيا بولعان جوق. سول سەبەپتى, تاۋەلسىزدىك العان سوڭ بارىپ شەتەل ينۆەستورلارى كەلىپ, يگەردى. مەنىڭشە, مۇنداي كولەمدەگى مۇناي كەن ورنى بىزدە قالعان جوق. بار بولسا وسى كۇنگە دەيىن انىقتالار ەدى.

بىراق ورتا جانە كىشى كەن ورىندارى تابىلۋى مۇمكىن. اقش-تى وسىنداي كىشىگىرىم, شاعىن كەن ورىندارى الەمدەگى الپاۋىت مۇناي ءوندىرۋشى ەلگە اينالدىرىپ وتىر. ولاردا ۇلتتىق كومپانيا دەگەن تۇسىنىك جوق بولعاندىقتان, ءبارى بىردەي – جەكەمەنشىك كاسىپورىندار. ءسويتىپ, ولار «كوپ تۇكىرسە كول بولار» دەگەن ۇستانىممەن نارىقتى يگەرىپ جاتىر. ال بىزدە مۇنايىمىزدىڭ 70%-ىن 3 كەن ورنى شىعارادى. 90% مۇنايىمىز 10 كومپانيادان عانا شىعادى. بۇل جاقسى ەمەس. نەگە؟ سەبەبى ءبىز 10 كەن ورنىنداعى مۇنايعا تاۋەلدىمىز. ال امەريكا مۇنايىنىڭ 90%-ىن ون مىڭداعان كەن ورنىنان شىعارادى. سايكەسىنشە, ميلليونداعان ادام سول كەن ورىندارىنان جۇمىس تاپقان. ءبىز بولساق ءىرى كەن ورىندارىن ءىرى كومپانيالارعا بەرۋ كەرەك, سولار باسقارۋى كەرەك, حالىق سولارعا جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەيتىن كەڭەس وداعىنان «مۇراعا» قالعان «گيگانتيزم» ۇعىمىنىڭ قۇرىعىنا ءتۇسىپ قالعانبىز.

اراگىدىك «ينۆەستورلارمەن ءتيىمدى كەلىسىم­شارت جاساۋىمىز كەرەك», «مامىلە كەزىن­دە ۇلتتىق مۇددەنى بيىك قويۋ قاجەت» دەپ ايتىپ جاتامىز. الايدا مۇنىڭ ءبارى قاشپاعان سيىر­دىڭ ۋىزىنان دامەتۋمەن تەڭ نارسە. ءبۇيتۋ كەرەك, ءسويتۋ كەرەك دەپ داۋرىعامىز, بىراق كەلىپ «اقشام مىنە, ماعان جەرىڭدى, كەنىڭدى كورسەت» دەپ وتىرعان ينۆەستور جوق. اۋەلى ينۆەس­تور تاۋىپ الايىق, وعان جاقسىلاپ جاعداي جاسايىق, سوسىن بارىپ ورتاق شارتتاردى كەلىسە بەرەمىز.

بىزگە ەڭ الدىمەن ينستيتۋتسيونالدىق, قۇرى­لىم­دىق رەفورما كەرەك ەكەنىن تاعى دا ايت­قىمىز كەلەدى. اۋقىمدى رەفورما جاسال­ما­عان­دىق­تان قازىر ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىندە, جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ ماسەلەسىندە تىعىرىققا تىرەلىپ تۇرمىز.