الەم كارتاسىنداعى ساۋدا جولدارى قايتا سىزىلىپ جاتىر. ەندىگى جىبەك جولى تاريح پاراعىندا عانا ەمەس, گەوساياسي ويىندى وزگەرتەتىن جاڭا دالىزگە اينالدى. قازىرگى اتاۋى – ورتا ءدالىز.
ورتا دالىزدە ورنىعا الامىز با؟
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل باعىت ەندى جاي عانا بالاما مارشرۋت ەمەس, بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ەكونوميكالىق كەلەشەگىن انىقتايتىن فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ورتا ءدالىز – قىتايدان باستالىپ, قازاقستان, كاسپي تەڭىزى, ازەربايجان, گرۋزيا ارقىلى ءوتىپ, ءارى قاراي تۇركيا مەن ەۋروپاعا باعىت الاتىن ترانسكونتينەنتالدى ساۋدا جولى. باعىت «ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى» دەپ تە اتالادى. ول رەسەي مەن يران ارقىلى وتەتىن ءداستۇرلى مارشرۋتتارعا بالاما رەتىندە دامىپ جاتىر. گەوساياسي تۇراقسىزدىق پەن سانكتسيالىق كەدەرگىلەر جاعدايىندا ورتا ءدالىزدىڭ ءرولى ەسەلەپ ارتتى.
دالىزدەگى اعىنى 3 جىل بۇرىنعى 800 مىڭ توننادان قازىر 4,5 ملن تونناعا دەيىن وسكەن. سونىمەن قاتار قازاقستان ورتا ءدالىز ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ مۇمكىندىگىن دە زەرتتەپ جاتىر. الداعى ءۇش جىلدا بۇل باعىت بويىنشا جالپى جۇك اعىنىن 10 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
– ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتۋ ەۋروپانىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىنە ساي كەلەدى. ءبىز تەك ساۋدا ەمەس, ەنەرگەتيكا, تسيفرلاندىرۋ جانە كولىك سالاسىندا دا ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە مۇددەلىمىز. كاسپي ماڭىنداعى سەرىكتەستىك بىزگە وسى ينفراقۇرىلىمداردى قولداۋ ارقىلى ناقتى ناتيجەگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانكتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كيرياكوس كاكۋريس استانا حالىقارالىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە.
ينۆەستورلاردىڭ ەمەس, جۇيەنىڭ كىناسى
سەسسيادا وسى ەلدەردەگى كومىرتەگى نارىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ الەۋەتى مەن كەلەشەگى كەڭىنەن ءسوز بولدى. ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, بۇگىندە ايماقتاعى ەنەرگەتيكاعا سالىناتىن ينۆەستيتسيانىڭ 56-93%-ى قازبا وتىن سەكتورىنا باعىتتالىپ وتىر. دەمەك ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكالىق بولاشاعى ءالى دە كومىر, مۇناي, گاز سياقتى رەسۋرسقا تاۋەلدى. بۇل ءۇردىس وزگەرمەسە, تازا ەنەرگەتيكاعا كوشۋ جوسپارى قاعاز جۇزىندە قالۋى مۇمكىن.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) جاھاندىق بايلانىستار جانە ىنتىماقتاستىق ديرەكتسياسىنىڭ باسشىسى ۋيليام تومپسون سەسسيا بارىسىندا ءۇردىستىڭ تەرەڭ سەبەپتەرىن تارقاتا كەلە, قازىرگى جۇيە ينۆەستورلار ءۇشىن جاسىل ەكونوميكاعا ءوتۋدىڭ ناقتى ەكونوميكالىق ءمانىن كورسەتە الماي وتىرعانىن ايتتى. ء«بىز ۇنەمى «ينۆەستورلار جاسىل ەنەرگەتيكاعا قىزىقپايدى» دەپ ايتامىز. بىراق شىن مانىندە, بۇل ينۆەستورلاردىڭ ەمەس, جۇيەنىڭ كىناسى. ەكونوميكالىق جۇيە تازا ەنەرگيانى تارتىمدى ەتە الماي وتىر. ويتكەنى كومىرتەك باعاسى تىم تومەن. نارىقتا كومىرتەكتىڭ ناقتى قۇنى جوق. ال بۇل – ينۆەستور ءۇشىن باستى سيگنال» دەيدى.
تومپسون كومىرتەگى نارىعىن دامىتۋدىڭ تەك كليماتتىق سەبەپتەرىمەن شەكتەلمەيتىنىن ايتتى. تەحنولوگيالىق پروگرەسكە باستايتىن, جاڭا وندىرىستەردى جانە يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ومىرگە اكەلەتىن پلاتفورما كەرەك. بىراق مۇنداي پلاتفورما وزدىگىنەن قالىپتاسپايدى. ول ءۇشىن ەلدەر ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق قادامدارعا بارۋعا ءتيىس. «كومىرتەگى نارىعى – يننوۆاتسيانى ىنتالاندىراتىن ورتا. ەگەر مەملەكەت كومىرتەككە لايىقتى باعا قويسا, بيزنەس اۆتوماتتى تۇردە ءتيىمدى شەشىم ىزدەي باستايدى. جاڭا تەحنولوگيالار پايدا بولادى, عىلىمي-زەرتتەۋ قارقىندايدى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى سۇرانىسقا بەيىمدەلەدى», دەدى ساراپشى.
بيۋروكراتيانى قىسقارتۋ – نەگىزگى فاكتور
قازاقستان بۇگىنگى كۇنى ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى جاڭعىرتۋعا ءارى پارنيكتىك گازدار شىعارىندىسىن ازايتۋعا باعىتتالعان بىرنەشە ستراتەگيالىق باعدارلاما قابىلدادى. بۇل باعىتتا ەلىمىزدىڭ باستى ماقساتى – 2060 جىلعا قاراي پارنيكتىك شىعارىندىلار بويىنشا «تازا نولگە» جەتۋ. قازىر ەلدەگى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 6%-دان ءسال اسادى. 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 15%-عا, ال 2050 جىلعا قاراي 50%-عا جەتكىزىلۋگە ءتيىس.
– ءبىز جىل سايىنعى تاريفتەردى يندەكستەۋ, 20 جىلعا كەپىلدەندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋ, اۋكتسيون ارقىلى باعا بەلگىلەۋ سەكىلدى تۇراقتى تەتىكتەر ارقىلى ينۆەستورلار ءۇشىن سەنىمدى ورتا قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز. «Total», «Mazda», «China Power» جانە «Energy China» سەكىلدى ءىرى سەرىكتەستەرمەن گيگاۆاتتىق جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. COP-29 سامميتىندە 3,7 ملن دوللاردى قۇرايتىن ينۆەستيتسيا تارتىلدى, – دەدى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى الىبەك جاماۋوۆ.
«Power International Holding» كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى امەر ماحاسەن شەتەلدىك ينۆەستور كوزىمەن قازاقستانداعى مۇمكىندىكتەر مەن شەكتەۋلەرگە توقتالدى.
– رەتتەۋشى ورگان ينۆەستور ءۇشىن تەك باقىلاۋشى ەمەس, ارىپتەس بولۋى كەرەك. ولار بيزنەسمەننىڭ ورنىنا ءوزىن قويىپ, ونىڭ قانداي تاۋەكەلگە بارىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋى قاجەت. وسىعان بايلانىستى شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتەتىن, ۇدەرىستەردى قىسقارتاتىن كوميتەتتەر نەمەسە پالاتالار قۇرىلۋعا ءتيىس. بيۋروكراتيانى قىسقارتۋ – نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەيتىن جەرگىلىكتى كومپانيالاردى سالىقتان بوساتسا نەمەسە جەڭىلدىكتەر جاساسا, بۇل بۇكىل ەكونوميكانى قوزعار ەدى. جەرگىلىكتى جۇمىس كۇشىن, وندىرۋشىلەردى, زاۋىتتاردى سالىقتان بوساتىپ نەمەسە سۋبسيديالاۋ ارقىلى ءبىز ەكونوميكاعا دەم بەرەمىز. ول قازاقستاندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي, ساپالى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەردىڭ شىعۋىنا جول اشادى. ينۆەستورلار جەرگىلىكتى سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋعا ۇمتىلادى, – دەدى.