مانساپتىق ءوسۋ مەن قابىلەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جان-جاقتى مۇمكىندىكتەر شوعىرلانعان ءىرى قالالار ءومىردىڭ ءاربىر جاڭا لەبىن سەزىنۋگە قۇشتار جاستاردى وزىنە قاشاندا باۋراعان. بىراق الىپ ۇشقان كوڭىلدى مەگاپوليستەگى باسپانا قۇنىنىڭ قىمباتتىعى باساتىنى راس. الىپ شاھاردىڭ ارتىقشىلىعىمەن قاتار سىن-تەگەۋرىنى دە بار. سوندىقتان جاس مامانداردىڭ تالپىنىسىن ەرەكشە ەسكەرىپ, مەملەكەت جەڭىلدەتىلگەن شارتتارمەن پاتەر ساتىپ الۋدىڭ بىرەگەي تەتىكتەرىن ىسكە قوسىپ وتىر.
جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى قىمباتتاعان سايىن قارجىلىق مۇمكىندىك شەكتەلە بەرەتىن قازىرگى ۋاقىتتا تۇرعىلىقتى جەردىڭ قولجەتىمدى بولماۋى – كاسىبي جولىن ەندى باستاعان جاس مامانعا ەڭ ءبىرىنشى كەدەرگى. ويتكەنى ءۇيسىز كۇيدىڭ دە بولمايتىنى, باسپانا باس ۋايىمىنا اينالعان جەردە باسقاسىنا زەيىن توقتاتۋ قيىن ەكەنى بەلگىلى. ءتىپتى تۇراقتى قونىستىڭ جوقتىعى جاس كادرلاردىڭ تاڭداعان كاسىبىن, ۇيرەنگەن ورتاسىن تاستاپ, قالادان كەتۋىنە سەبەپشى بولادى. بۇل ورايدا ولارعا قولايلى جاعداي جاساپ, قالادا ورنىعۋىن ىنتالاندىرۋعا, قولجەتىمدى شارتتارمەن ءوز تۇرعىن ۇيلەرىن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرۋگە باعىتتالعان باستامالار بارىنشا دەمەۋ. باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان ءتيىمدى الەۋمەتتىك جوبالار جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ شارتتارى, قارجىلىق قولداۋ, قوسىمشا ىنتالاندىرۋلار ارقىلى جاستاردىڭ تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. قوسىمشا قولداۋ شارالارى مەن رەسۋرستىق ورتالىقتاردىڭ جۇمىسى جاستاردىڭ الەۋەتىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋىنا ۇيىتقى بولادى. الماتى قالاسىندا قولداۋ كورسەتۋدىڭ وسىنداي ماڭىزدى شارالارىنىڭ ءبىرى – جاس ماماندارعا تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە كومەكتەسۋگە ارنالعان «الماتى جاستارى» جوباسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا ىسكە قوسىلعان «الماتى جاستارى» – جاس مامانداردىڭ تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتۋگە ارنالعان ءتۇرلى قۇرالدى قامتيتىن قولداۋ شارالارىنىڭ تۇتاس كەشەنى, جاستار ساياساتىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى قادامى. جاس بۋىندى قولداۋ مەن كاسىبي قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساۋعا, قالانىڭ كادرلىق الەۋەتىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋعا ارنالعان باعدارلاما جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا جەڭىلدىكتى شارتتارمەن تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋعا مۇمكىندىك بەردى. ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن قۇنى ارزان باسپاناعا ۋاقىتشا قونىستانا وتىرىپ, جاستار ءوزىنىڭ بولاشاق جەكە پاتەرىنە قور جيناي الادى. يپوتەكا ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت, باق, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيتىن جاستار, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, الەۋمەتتىك سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن 35 جاسقا دەيىنگى جاستاردى قامتيدى.
باعدارلاما ومىرگە جولداما العان ساتتەن باستاپ (2017 جىلى) 6 مىڭعا جۋىق ادام جەڭىلدىكپەن ءوز پاتەرىنە قول جەتكىزدى. 5% جىلدىق مولشەرلەمەمەن, 10% باستاپقى جارنامەن قولايلى شارتتاردى ۇسىناتىن جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇيدى نەسيەلەندىرۋ حالىق اراسىندا ەڭ تانىمال, سۇرانىسقا يە قۇرالعا اينالدى. پاتەردى باستاپقى, قايتالاما تۇرعىن ءۇي نارىعىندا ساتىپ الۋعا بولادى. وتاندىق تۇرعىن ءۇي كومپانياسىنىڭ كەپىلدىگى بولعان جاعدايدا, سالىنىپ جاتقان عيماراتتان پاتەر ساتىپ الۋعا رۇقسات ەتىلەدى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, قارىز سوماسى جىلدىق 5% مولشەرلەمەسىمەن 18 ميلليون تەڭگە بولعاندا, اي سايىنعى تولەم شامامەن 140 مىڭ تەڭگەنى, ياعني نارىقتىق جالداۋ اقىسىنان تومەن باعانى قۇرايدى.
باعدارلامانى پايدالانعانداردىڭ قاتارىندا جامبىل وبلىسى قۇلان اۋىلىنىڭ تۋماسى, 30 جاستاعى ينجەنەر-تەحنولوگ جادىرا قايسارباەۆا دا بار. ول الدىمەن شۇعىلا شاعىن اۋدانىنداعى «الما سيتي 5» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندەگى الاڭى 34 شارشى مەتردى قۇرايتىن ءبىر بولمەلى جالعا بەرىلەتىن پاتەردە تۇرىپ, ايىنا 10 000 تەڭگە تولەگەن. كەيىن كونكۋرستان ءوتىپ, يپوتەكا راسىمدەپ, قازىر «شۇعىلا سيتي» تك-دە اۋدانى 40 شارشى مەتر ءبىر بولمەلى پاتەردىڭ يەسى بولدى. يپوتەكا مەرزىمى – 8 جىل, اي سايىنعى تولەم – 157 000 تەڭگە. ء«وزىمدى ناقتى ماقسات پەن تەمىردەي تارتىپكە باعدارلاي وتىرىپ, باستاپقى جارناعا قاجەتتى سومانى جيناي الدىم. جاڭا تۇرعىن ءۇيىم, ونىڭ ورنالاسقان جەرى كوڭىلىمنەن شىقتى. بولاشاقتا بۇل اۋداندا مەترو ستانساسى اشىلماق. سونىڭ ارقاسىندا ماعان قالانىڭ ءار تۇكپىرىنە جەتۋ ىڭعايلى بولادى», دەيدى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ قاتىسۋشىسى.
مەملەكەتتىك باعدارلامانى پايدالانىپ, باسپانالى بولعان تاعى ءبىر جاس مامان ايگەرىم بەرىكقىزى – ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى. ول 2023 جىلى ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيدە تۇردى. «مۇنداي تۇرعىن ءۇيدىڭ ارتىقشىلىعى – قاراجاتتى ۇنەمدەپ, پاتەر الۋعا قارجى جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىندە. «الماتى جاستارىنىڭ» جىلدىق 5% عانا مولشەرلەمەسى مەن ءۇشىن وتە ءتيىمدى شەشىم بولدى. ءسويتىپ, 47 شارشى مەترلىك پاتەردى تاڭداپ, جاڭا جىلدى ءوز شاڭىراعىمدا قارسى الدىم», دەيدى الماتى تۇرعىنى.
نارىقتاعى وزگەرىستەر مەن جاستاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, باعدارلاما ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. بيىل وسى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋعا قالا بيۋدجەتىنەن قوسىمشا 1,4 ملرد تەڭگە بولىنەدى. سونىمەن بىرگە بيىل باعدارلامانىڭ شارتتارى جاڭارتىلىپ, قارىزدىڭ ەڭ جوعارى سوماسى 18 ملن تەڭگەدەن 20 ملن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى. باعدارلامانى قامتۋ جۇمىس ىستەيتىن جاستاردىڭ 1050 جالعا الۋشىسىن قوسا العاندا, كەمىندە 2550 ادامدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار جۇمىس ىستەيتىن جاستار قاتارىنداعى قاتىسۋشىلارعا الماتىدا نەمەسە الماتى وبلىسىندا جەكە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى.
جۋىردا وتىنىمدەردى قابىلداۋ قورىتىندىسىن شىعارعان قالانىڭ كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بارلىعى 6626 ءوتىنىم بەرىلدى. وتىنىمدەردىڭ ەڭ كوپ سانى (2191) ءبىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرىنەن ءتۇستى. ودان كەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ (1381), جۇمىس ىستەيتىن جاستار (881), جوو, عزي (635), كوممۋنالدىق قىزمەتتەر (428), مادەنيەت (360), قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى (343), الەۋمەتتىك (245), سپورت (86), جۋرناليستيكا (76) سالالارى تۇر.
بيىل باعدارلاما اياسىندا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا كەمىندە 2550 زاەم بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 1050 زاەم «جۇمىس ىستەيتىن جاستار» باعدارلاماسىنىڭ جالعا الۋشىلارىنا ارنالعان. سونداي-اق بىرقاتار باعىتتا كۆوتالار انىقتالدى: ءبىلىم – كەمىندە 350 زاەم; دەنساۋلىق ساقتاۋ كەمىندە 350 زاەم. رەسپۋبليكالىق كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى جالپى كولەمنىڭ 5%-ىنان, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى 5%-ىنان اسپايدى. بەرىلگەن وتىنىمدەردى قاراۋ قورىتىندىسىمەن 3412 قاتىسۋشىعا قاتىستى وڭ شەشىم شىعارىلدى. ءبىلىم سالاسىندا – 994; دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا – 630; جۇمىس ىستەيتىن جاستار اراسىندا – 759; رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن – 249; قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان – 167; قالعان سالالاردان 61 ءوتىنىم ماقۇلداندى.
«جۇمىس ىستەيتىن جاستار» باعدارلاماسىنىڭ 759 جالعا الۋشىسىنا «وتباسى بانك» اق-عا جولدامالار بەرىلگەن. ءۇش كەزەڭدە 1500 قاتىسۋشى تولەم قابىلەتتىلىگىن راستاۋ ءۇشىن بانككە جولداما الادى. ولار 15 جۇمىس كۇنى ىشىندە بانكتىڭ قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا حابارلاسۋى كەرەك. تولەم قابىلەتتىلىگى راستالعان جاعدايدا قاتىسۋشىلار 45 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە باستاپقى نەمەسە قايتالاما نارىقتاعى تۇرعىن ءۇيدى تاڭداي الادى. قوسىمشا رەزەرۆتىك تىزىمگە 1153 ادام كىرەدى. ولار نەگىزگى قۇرامداعى ورىندار بوساتىلعان جاعدايدا ماقۇلداۋ الا الادى. سونىمەن قاتار 3214 ادامنىڭ ءوتىنىمى جارامادى. ويتكەنى جاستاردىڭ كوبى ءوتىنىش بەرۋگە دايىن بولماعان. مىسالى, جۇمىس ورنىنىڭ باعدارلاما شارتتارىنا سايكەس كەلمەۋى, مەنشىگىندە جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ بولۋى, راستايتىن قۇجاتتاردىڭ نەمەسە كەيىنگى جارتى جىلداعى زەينەتاقى اۋدارىمدارىنىڭ بولماۋى انىقتالدى. كەيبىر وتىنىمدەر انىقتامالىق پاكەتتىڭ تولىق ەمەستىگىنە نەمەسە مالىمەتتەردىڭ دۇرىس بولماۋىنا بايلانىستى قابىلدانباعان.