ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى كەيبىر ورمان شارۋاشىلىقتارىندا ورتكە قارسى تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر ولقى. ءورت ءسوندىرۋ ستانسالارى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ, جانار-جاعارماي قورىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قۇرال-جابدىقتاردىڭ توزۋى بايقالىپ وتىر.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى
جۋىردا ۇكىمەت باسشىسى اباي, پاۆلودار وبلىستارىنداعى ورماندى ورتتەن قورعاۋ ءىسى ءالسىز ەكەنىن سىنعا الدى. وڭىرلىك ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, ورمان ورتتەرىنەن قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ ناتيجەلەرى وبلىستا بىرقاتار پروبلەما مەن سايكەسسىزدىكتى انىقتاعان. ءتىپتى ءۇش كوممۋنالدىق ورمان قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ەكەۋى – «پاۆلودار», «ماكسيم-گوركي» شارۋاشىلىقتارى قاناعاتتانارلىقسىز باعا العان (2,8 جانە 3,5 بالل). باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندەگى جاعداي دا وڭىپ تۇرعان جوق. ءساۋىر ايىندا كەنەتتەن تۇتانعان ءتىلسىز جاۋ «جاسىباي» دەمالىس ايماعىنداعى 20 گەكتاردان استام جەردى جايپاپ كەتتى.
ورمان شارۋاشىلىقتارى مەن ۇلتتىق پاركتە ورمان ورتتەرىنە دايىندىق جۇمىستارىنىڭ ۋاقىتىندا اياقتالماۋى, ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ ستانسالارىنىڭ ء(وسو) بولماۋى نەمەسە ستاندارتتارعا سايكەس كەلمەۋى, شتات بىرلىكتەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى انىقتالىپ وتىر.
– ماسەلەن, «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتىنداعى 16 ورمانشىلىق بولىمشەسىنىڭ 4-ەۋىندە ءوسو مۇلدە جوق. ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارىنىڭ, قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءبىراز بولىگى توزعانىنا قاراماستان, ەسەپتەن شىعارىلماعان. باياناۋىلدا جانار-جاعارماي جەتىسپەيدى. نايزاعايعا قارسى قۇرىلعىلار جوق. كەيبىر ۋچاسكەلەرگە, اسىرەسە ەرتىس وزەنىنىڭ جايىلىمدىق ايماعىنداعى جەرلەرگە جەتۋ قيىن. وتكەن جىلى داۋىل سالدارىنان قۇلاعان اعاشتار مەن سىنعان بۇتاقتار ورمان اۋماعىندا كوپتەپ جينالىپ قالعان. ولار ۋاقتىلى تازارتىلماعان. رەزەرۆات پەن ۇلتتىق پارك تەحنيكامەن تولىق جاراقتاندىرىلعانىنا قاراماستان, بىرقاتار شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار. اتاپ ايتقاندا, رەزەرۆاتتاعى 13 ءوسو قولدانىستاعى «ورمان ءورت ءسوندىرۋ ستانساسى ەرەجەسىنە» سايكەس كەلمەيدى. سونىمەن قاتار ونداعى مايقاراعاي, زاۆودسكوي, چۋشكالين ورمانشىلىقتارىندا, باياناۋىلداعى دالبا بولىمشەسىندە قوسىمشا 4 ءورت ءسوندىرۋ ستانساسىن سالۋ قاجەت, – دەيدى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قايرات مۇساعاليەۆ.
72 مىڭ گەكتار قاراعاي شىعىن بولعان
تاۋەلسىزدىك جىلدارى پاۆلودار وبلىسىنداعى الاپات ورتتەردەن قاراعاي ورماندارىنىڭ 40%-ى جانىپ كەتكەن. بۇل شامامەن 72 مىڭ گەكتاردان اسادى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ءوڭىردىڭ قازىرگى مەملەكەتتىك ورمان قورى – 479 مىڭ گا. ونىڭ ىشىندە ورمانمەن كومكەرىلگەنى – 309 مىڭ گا. بۇل – وبلىس اۋماعىنداعى جەر كولەمىنىڭ نەبارى 2,2%-ىن قۇرايدى. ورمانمەن كومكەرىلۋى بويىنشا رەسپۋبليكادا 7-ورىندا, ورماندىلىعى بويىنشا 8-ورىندا تۇر. جالپى ورمان قورىنىڭ 72%-ى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارعا تيەسىلى («ەرتىس ورمانى» – 278 مىڭ گا, باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركى – 68 مىڭ گا). وزگەسى وبلىس اكىمدىگىنە قاراستى ورمان قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ورمان قورى, سونداي-اق اۆتوكولىك جولدارى, تەمىرجول بويىنداعى ورمان ەكپەلەرى.
ەرتىس-بايان وڭىرىندە نەگىزىنەن قاراعاي («ەرتىس ورمانى» مەن باياناۋىلدا كەڭىنەن تاراعان), قايىڭ, تەرەك, قاراعاش, جاعالاۋ تالدارى, قىزىل كىتاپقا ەنگەن قاندىاعاش, باسقا دا اعاش تۇرلەرى وسەدى. اتالعان اعاش تۇرلەرى ءوڭىردىڭ كليماتتىق, جەر جاعدايلارىنا بەيىمدەلگەن, بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ, توپىراقتى قورعاۋ, ميكروكليماتتى تۇراقتاندىرۋ باعىتىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
وكىنىشكە قاراي, جىل سايىنعى ورمان ورتتەرى تابيعي بايلىعىمىزعا وراسان زور شىعىن كەلتىرىپ تۇر. بىلتىر وبلىستا 46 ورمان ءورتى تىركەلىپ, 5 مىڭ گەكتاردان استام ورماندى جەر وتقا ورانعان.
– بيىل كوكتەم قۇرعاق بولعانى سەبەپتى, ساۋىردەن بەرى بىرنەشە ورمان ءورتى تىركەلىپ ۇلگەردى. جالپى اۋماعى 44,4 گەكتاردى شارپىعان 6 ورمان ورتىنەن مەملەكەتكە 815,4 مىڭ تەڭگە شىعىن كەلگەن. ورماندى جانە تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەلەرى ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن ۇزبەي جۇرگىزىپ, تەك بىلتىر 4131,1 گەكتارعا بارلىعى 19,6 ملن دانا ەكىجىلدىق كادىمگى قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. بيىل جالپى سانى 18 ملن دانادان استام قاراعاي كوشەتتەرى 3654,5 گەكتارعا وتىرعىزىلۋى كەرەك. رەزەرۆات پەن ۇلتتىق پارك قاجەتتى كوشەتتەردى وزدەرىنىڭ پيتومنيكتەرى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتەدى. وزگە مەكەمەلەر كوشەتتەردى ساتىپ الادى. سوندىقتان سوڭعىلارىن كوشەتپەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى بولىپ وتىر, – دەيدى ق.مۇساعاليەۆ.
ءورت مۇنارالارىنىڭ تيىمدىلىگى مول
«ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتى باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قازبەك امەتوۆ قازىرگى ۋاقىتتا ورمان اراسىن قۇلاعان اعاشتاردان تازارتۋ جۇمىستارى قاۋىرت ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بيىل جازدا جالپى ۇزىندىعى 570 شاقىرىم مينەرالدى جولاقتار سالۋ, قولدانىستاعى 9,6 مىڭ شاقىرىم مينەرالدى جولاقتارعا كۇتىم جاساۋ جوسپارلانعان.
– اۋا رايىن بولجاۋشىلار بيىل جازدىڭ اسا ىستىق بولاتىنىن ايتادى. رەزەرۆاتتىڭ ىقتيمال ءورت جاعدايلارىنا دايىندىعى ويداعىداي ءجۇرىپ جاتىر. 3 جاساندى ورتكە قارسى سۋ قويماسى (اۋەدەن سۋ توگەتىن قۇرالدارعا ارنالعان), ورمانشىلىقتار مەن ورمان القاپتارىندا سۋ تولتىرىلعان 35 ۇلكەن ىدىس ورنالاسقان. بايىمبەت, شوشقالى, ستەپنوي, تايباعار, مايقاراعاي ورمانشىلىقتارىندا قوسىمشا 5 سۋ ىدىستارىن ورناتۋ جوسپاردا بار. قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا جەرگىلىكتى حالىقپەن, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, ءتۇسىندىرۋ ءىس-شارالارىن ۇزبەي جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بۇگىندە رەزەرۆاتتا بارلىعى 244 تەحنيكا, ونىڭ ىشىندە 39 ءورت ءسوندىرۋ, 21 پاترۋلدىك كولىكتەر, 93 تراكتور بار. بۇل بەكىتىلگەن نورماتيۆتەردىڭ 100%-ىن قۇرايدى. رەزەرۆات جۇمىسىنا بيىل بيۋدجەتتەن 4 ملرد 649 ملن تەڭگە بولىنگەلى وتىر, – دەيدى رەزەرۆاتتىڭ باس ورمانشىسى.
ليزينگ بويىنشا قوسىمشا 7 متز تراكتورىن, 2 پاترۋلدىك اۆتوكولىك, L200 بازاسىنداعى شاعىن ءورت ءسوندىرۋ كەشەنى, 8 Lovol تراكتورى, ارقايسىسى 300 ليتر سۋ الاتىن 34 دانا JAC T6 اۆتوكولىكتەرى, 136 ارقاعا اسىلاتىن ءورت سوندىرگىشتەرى, باسقا دا قوسىمشا ءورت ءسوندىرۋ قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان شاعىن ءورت ءسوندىرۋ كەشەندەرى ساتىپ الىنعان. ورمانشىلار JAC T6 بازاسىنداعى شاعىن ءورت ءسوندىرۋ كەشەندەرى اسا ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. ولار ارقىلى ءورت پايدا بولعان جەرگە جەدەل دەن قويىپ, ورمانشىلار مەن ارقاعا اسىلاتىن ءورت سوندىرگىشتەردى وقيعا ورنىنا شۇعىل جەتكىزۋگە, توتەنشە جاعداي كەزىندە تۇرعىندار مەن م ۇلىكتەردى ەۆاكۋاتسيالاۋعا بولادى.
تالداۋلارعا دەن قويساق, رەزەرۆات 2003 جىلدان باستاپ ورتەنىپ كەتكەن 46 935 گا ورمان القابىن قالپىنا كەلتىرگەن. ورمان ورتتەرىنىڭ سيرەۋىنە بىلتىر ورناتىلعان 23 مۇنارا (تەپلوۆيزورلارى, جوعارى ساپالى بەينەكامەرالارى بار) سەپ بولعان. 2024 جىلى 38 ءورتتىڭ 20-سى مۇنارالاردىڭ كومەگىمەن انىقتالىپتى. بيىل ۇلتتىق پارك اۋماعىندا تاعى 8 باقىلاۋ مۇناراسىن ورناتۋ جوسپارلانعان.
ورمان ۇرلىعى بويىنشا وتكەن جىلى 4 جاعداي تىركەلگەن. رەزەرۆات قىزمەتكەرلەرى مەن ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا زاڭسىز اعاش كەسۋ 97%-عا ازايعان.
ق.امەتوۆ ءورت قاۋىپتى كەزەڭ بيىل ەرتە باستالعانىن ايتادى. جىل باسىنان ورماندا 4 ءورت وقيعاسى تىركەلىپ, جالپى اۋماعى 0,87 گەكتار جەر جانعان. رەزەرۆاتتىڭ نەگىزگى شتاتىندا 307 ادام, 354 ادامنان تۇراتىن قوسىمشا شتات جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار ءورت قاۋىپتى ماۋسىم كەزەڭى مەن ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ ءىس-شارالارى بارىسىندا ماۋسىمدىق جۇمىسشىلار قابىلدانادى. قىزمەتكەرلەر جازعى مەزگىلگە تاس-ءتۇيىن دايىن. جۇمىسشىلاردىڭ ورتاشا جاس مولشەرى – 30-50 جاس. تراكتورشى, جۇرگىزۋشى, دانەكەرلەۋشى سياقتى جۇمىسشى ماماندىقتارعا سۇرانىس بار. الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا كادر تاپشىلىعى ماسەلەسى سونشالىقتى وزەكتى ەمەس.
مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ – مىندەت
باياناۋىل ۇلتتىق پاركىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءورت وقيعالارى ءجيى تىركەلەتىن. تاۋلى جەردى قىزىقتاپ كەلەتىن تۋريستەردىڭ باقىلاۋسىزدىعى, ورتكە قارسى جۇيەلەردىڭ السىزدىگى بايقالىپ تۇراتىن. ونىڭ ۇستىنە داعدارىس كەزەڭىندەگى تەحنيكا مەن ماتەريالدىق رەسۋرستىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ورماننىڭ ەلەۋلى بولىگىن جوعالتۋعا الىپ كەلدى. 1991 جىلى بايان تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك جاعىندا تاۋ قيالارى ءبىر اي بويى جاندى. تەحنيكا جەتە المايتىن تاۋ بيىكتەرىنە ءورت سوندىرۋشىلەر مەن ەرىكتى جاساقتاردىڭ وكىلدەرى جاياۋ كوتەرىلىپ, قولمەن سوندىرۋگە ارەكەتتەندى. اقىرى تىكۇشاق شاقىرتىلىپ, ءتىلسىز جاۋ توقتاتىلدى. الاپات ءورت 1997 جىلى تاعى قايتالانىپ, قازىرگى «فاكەل» دەمالىس ايماعىنىڭ ماڭايى قالىڭ ورتكە وراندى.
– تاۋلى جەردەگى ءورتتى جازىق دالالى جەردەگى ورمان ورتىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ماسەلەن, «ەرتىس ورمانى», «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتتارىندا ءتىلسىز جاۋدى قارسى ءورت قويىپ توقتاتىپ الادى. تاۋلى-تاستى ايماقتاردا تۇتانعان جالىن كوبىنە اعاشتىڭ تامىرىنا كىرىپ كەتەدى. ول بىقسىپ ۇزاق جانادى, داۋىل تۇرسا ءورشىپ, لەزدە تارالىپ كەتۋ قاۋپى بار. اسىرەسە, تاس اراسىنا كىرىپ كەتكەن شوق قاۋىپتى. كەيىنگى كەزدە ۇلتتىق پاركتە قىتايلىق تەحنيكالار كوبەيىپ كەتتى. بۇل تەحنيكالاردىڭ قۋاتى از, نەبارى 500 ليتر سۋدى تاۋدىڭ ۇستىنە شىعارا المايدى. ەسكى گاز-66 جۇك كولىگىنىڭ بازاسىنداعى بۇرىنعى ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارى مىقتى, كەز كەلگەن قياعا 3 توننا سۋدى جەتكىزەدى. بىراق ولار بۇگىندە ابدەن ەسكىرگەن. سوندىقتان جاڭا تەحنيكا ساتىپ العاندا رەسەيلىك كولىكتەرگە ماڭىز بەرگەن دۇرىس. قىتايلىق تەحنيكالاردىڭ استىنىڭ ءبارى كادىمگى پلاستماسسا, ءورتتىڭ ۇستىنەن ءجۇرىپ وتسە, ەرىپ ءتۇسىپ قالادى, – دەيدى باياناۋىل ۇلتتىق پاركىنىڭ گيد-ەكسكۋرسوۆودى, ورمان شارۋاشىلىعىندا 37 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار مامان ەرعالىم قايىردەنوۆ.
ورمان ءورتىنىڭ الدىن الۋدىڭ كەشەندى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى – مامانداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. وكىنىشكە قاراي جوعارى ءبىلىمدى جاس كادرلار اۋىلدىق جەرلەرگە بارعىسى جوق. ورمان مەكەمەلەرى جاس مامانداردى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ازىرلەپ ەنگىزۋدى, ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋدى, سونداي-اق اۋىلدىق جەرلەردە كاسىبي دامۋ مۇمكىندىكتەرىن تۋدىرۋدى سۇرايدى. بۇگىندە ورمانشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى 140 000 تەڭگەدەن باستالىپ, 350 000 تەڭگەگە دەيىن جەتەدى.
پاۆلودار وبلىسى