تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن, تاسىن تۇرتسەڭ تاريحى سويلەيتىن شەجىرەلى شىڭعىستاۋدىڭ باۋىرىندا ءالى دە بۇككەن سىر كوپ. سونىڭ ءبىرى – اقىن بايكوكشە بالعىنباي ۇلىنىڭ تاريحى. بۇگىندە اقىننىڭ 130 جىلدان كەيىن ەسكى قورىمى تابىلىپ, ەل-جۇرتى ەسكە الىپ جاتىر, دەپ جازادى Egemen.kz.
Egemen.kz.
«ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اقىن بايكوكشە بابامىزدىڭ اسى بولادى» دەگەندى ەستىگەندە, بىردەن «اباي جولى» رومانى ويىمىزعا ورالدى. روماندا قودار-قامقانىڭ وقيعاسى كەزىندە بايكوكشەنىڭ كورىنىس بەرەتىنى بار. الايدا سۇراستىرا كەلسەك, اقىن تۋرالى اباي ەلىندەگى كارىقۇلاق شەجىرەشىلەردىڭ قالدىرعان ەستەلىكتەرى مول بولىپ شىقتى. كوزى قاراقتى وقىرماننىڭ ەسىندە بولسا, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەر ءجۋرناليسى داۋلەت سەيسەن ۇلىنىڭ «ابايدىڭ بايكوكەسىنىڭ زيراتى انىقتالدى دەگەن تاقىپپەن كولەمدى تانىمدىق ماقالاسى جاريالانعان بولاتىن. ال ودان كەيىنگى جەردە اتالعان قالامگەردىڭ قۇراستىرۋىمەن بايكوكشە بالعانباي ۇلىنىڭ «تابارىك» اتتى جىر جيناعى قايتا تولىقتىرىلعان نۇسقاسى جارىققا شىققان ەدى. وسى ورايدا ونىڭ العىسوزىن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بىلىكتى عالىم باۋىرجان ەردەمبەكوۆپەن بىرلەسىپ جازعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار.
ەل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا, جىر ءدۇلد ۇلى دۋلات اقىندى ەرتىپ بارىپ, قودار-قامقا وقيعاسىنان كەيىن جابىرقاپ قالعان جاس ابايدىڭ جان دۇنيەسىن سەرپىلتىپ, رۋحىن كوتەرگەن بايكوكشە بالعىنباي ۇلى كەيىننەن ۇلى اقىننىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا بولەنىپ, «بايكوكە» دەپ قۇرمەتتەپ كەتكەن ەكەن.
سونىمەن سەمەيدەن شىعىپ, اباي تۋعان توپىراق جيدەباي, قاراۋىلدى باسىپ, حاكىم ابايدىڭ دوسى كوكباي اۋىلىنان شۇبارتاۋعا قاراي 40 شاقىرىمداي تاۋ اسىپ, بايكوكشە اقىنىڭ باسىنا جەتتىك. اقىننىڭ ۇرپاقتارى ابيبەك جەپەنوۆ, بولاتحان راقىمباەۆ, تولەگەن ورازباەۆ جانە باسقا دا ازاماتتار ەرتە كوكتەمنەن ىسكە كىرىسىپ, زيراتتى تەمىر شارباقپەن قورشاپ, شىڭعىستاۋدىڭ تاسىنان ءمارمار ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىپتى. ەسكەرتكىش تاقتا اشىلىپ, باباعا قۇران وقىلدى. اباي وبلىستىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس سوعىمباي سويلەگەن ءسوزىن بۇل ەسكى قورىم الدا اباي ەلىنىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ بىرىنە كىرەتىنىن جەتكىزدى.
ەسكەرتكىش تاقتادا: «قۇنان ءسوزى قۇراننىڭ تاقتاسىنداي, بۇقاردىڭ بۇجىرالى قاقپاسىنداي. قۇنان كەتتى الدىنان جارىلقاسىن, ارتىندا التىن قالدى ات باسىنداي» دەگەن اقىن بايكوكشەنىڭ ءسوزى قالىپتى. ءيا, بۇل قارادان حان شىققان قۇنانباي قاجىنىڭ ومىردەن وتكەندە ەلىنە باسۋ ايتقان ءسوزى. ارتىندا قالعان ات باسىنداي التىنى – اباي.
– بايكوكشەنىڭ ەڭ بەلگىلى شىعارماسى – «توبىشاق تورى» داستانى. بۇل ەتنوگرافيالىق جانە كوركەمدىك تۇرعىدا قۇندى دۇنيە. جىردا ات بايگەسى, بالۋاندار كۇرەسى مەن ماحاببات حيكايالارى بەينەلەنگەن. سونىمەن قاتار, اقىن سول زاماننىڭ كەيبىر ورەسكەل سالت-داستۇرلەرىن سىن تەزىنە الىپ, ايەل زاتىنا دەگەن قۇرمەتتى جوعارى قويعان. بۇل – ونىڭ ابايمەن رۋحاني ۇندەستىگىن ايعاقتايدى, – دەيدى اباي وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, بايكوكشە بالعىنباي ۇلى اتىنداعى قوردىڭ جەتەكشىسى, جۋرناليست مۇرات ءالين.
ەل ىشىندە ابايدىڭ وتىنىشىمەن ەل قورعاعان باتىرلار تۋرالى جىر-داستاندار جازعان بايكوكشەنىڭ «انەت بابا», «ماماي باتىر», «كەڭگىرباي بي», «قارامەندە بي», «كوبەي بي» سەكىلدى تۇلعالارعا ارنالعان داستان-جىرلارى بولعانى, ونىڭ تولىق كۇيىندە ساقتالماعانى ايتىلادى.
ءسويتىپ قاراۋىلدا بايكوكشە اقىن رۋحىنا ارنالىپ اس بەرىلىپ, اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە ابايدىڭ بايكوكەسىنە ارنالعان ءمۇشايراسى ۇيىمداستىرىلدى. وعان اباي ەلىنىڭ زيالى قاۋىمى مەن اقىننىڭ ۇرپاقتارى قاتىستى. حاكىم ابايدىڭ 180 جىلدىعى اياسىندا وتكەن بۇل شارا اۋداندىق اكىمشىلىكتىڭ قولداپ, قۋاتتاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. وندا ارىپتەسىمىز داۋلەت سەيسەن ۇلى اقىن بايكوكشە ۇلىنىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى سىندارلى ءسوز قوزعادى. ءوڭىردىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ قاتىسقان اقىندار بايكوكشە بەينەسىن قايتا تىرىلتكەندەي بولدى. ادىلقازىلار القاسىنا قجو باسقارماسىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق الاش ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اقىن تولەگەن جانعاليەۆ جەتەكشىلىك ەتتى. باس بايگەنى سوڭعى جىلدارى ەلگە كەڭىنەن تانىلىپ ۇلگەرگەن اقىن باۋىرجان يگىلىك يەلەندى. باسقا اقىنداردىڭ ءبارى دە سىي-سياپاتتان تىس قالمادى. اقىندار ءمۇشايراسى «قالامقاس» حالىق ءانسامبلىنىڭ ويىن-ساۋىعىمەن ورنەكتەلىپ, اباي اندەرىنە ۇلاستى.
اباي وبلىسى