باتىستا, ونىڭ ىشىندە تايپاق وڭىرىندە تانا رۋىنىڭ اسان تايپاسىنان شىققان ەسەنگەلدى جالمىرزا ۇلىن كىشى جۇزگە اتى ءمالىم, ون مىڭنان اسا جىلقىسى بولعان ادام رەتىندە كوپشىلىك بىلەتىن بولار. «ەسەنگەلدىدەن ءبىر تايى كەم» دەگەن ماتەل دە بار. ونىڭ جىلقىلارى جايىققا سۋ ىشۋگە قۇلاعاندا, وزەن ەكى ەلى تومەن تۇسەدى ەكەن دەگەن اڭىز بۇگىنگە دەيىن ايتىلادى.
ەسەنگەلدى باي ۋاقىتىندا ستارشىن, ديستانتسيا باستىعى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ, تارحان اتانعان. انىقتاي كەتەر بولساق, سول كەزدەگى پاتشا اعزام تاراپىنان رەسەيدىڭ وتارلاۋ مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن تۇركى تەكتەس تۇلعالارعا «تارحان» دەگەن اتاق بەرىلگەن (ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, تارحان اتاعىن العاندار سانى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا 20 عانا ادام ەكەن). وسى ەسەنگەلدىنىڭ يتەمگەن, سۇتەمگەن دەگەن ىنىلەرى بولعان. يتەمگەن باي (1743–1836) بازارتوبە اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى تايقوجا قورىمىندا جەرلەنگەن. كەزىندە اتاقتى سۇگىر جىراۋ:
«ەگىزىمنىڭ سىڭارى,
ەگەۋىمنىڭ سىنىعى,
ەسەن بە ەكەن, ساۋ ما ەكەن.
بەسسارى, اسان, قالقامان.
مامبەت, ۇمبەت, قوسداۋلەت
ەسەنگەلدى, يتەمگەن
اۋىلىنان كەڭەس تاراعان»,
دەپ جىرعا قوسۋىنىڭ ءوزى جالمىرزا ۇلدارىنىڭ ابىروي-بەدەلىنە بايلانىستى بولسا كەرەك. يتەمگەن بايدان – ساتىبالدى, ودان – بەيسەن, بەيسەننەن ءبىز بۇگىن ءسوز ەتكەلى وتىرعان باقتىعالي تۋعان.
باقتىعالي (باقتىگەرەي, باقىش) بەيسەنوۆ 1890 جىلى 10 جەلتوقساندا ورال وبلىسى ءىلبىشىن ۋەزىنە قاراستى قىزىلجار بولىسى №5 اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن (وبلىستىق مۇراعات انىقتاماسىندا 24 تامىز 1887 تۋعان, 1914 جىلى ساراتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن دەپ كورسەتىلگەن).
1901 جىلى ورىس-كازاك مەكتەبىن بىتىرگەن. 1910 جىلى تامىز ايىنان باستاپ ساراتوۆ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە وقىعان. 1911 جىلى جەدەل تۇردە لاتىن تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرىپ, ورەنبۋرگ قالاسىندا №323 كۋالىك الادى. 1914 جىلى اسكەري سوعىس جاعدايىنا بايلانىستى 9 سەمەستردى جەدەل تۇردە تاپسىردى. كەيىن بۇل وقۋدى جالعاستىرىپ, ساراتوۆ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 1917 جىلى ساۋىردە سوڭعى ەمتيحاندى ويداعىداي تاپسىرىپ, دارىگەر ماماندىعى بويىنشا ديپلوم الادى. وسى جىلى ورال وبلىسى قىزىلكۇلگىن اۋىلىندا اۋىلدىق ۋچاسكەلىك دارىگەر بولىپ ورنالاسىپ, 1920 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. 1920 جىلى ورال وبلىسى كالمىكوۆ ۋەزىنە اۋداندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ بولىمىنە تاعايىندالادى.
باقتىعالي بەيسەنوۆتىڭ 1921 جىلى جينالىستاعى جۇمىسى جونىندە ەسەپ بەرۋى مۇراعاتتا ساقتالعان. وسى جىلدارى كالمىكوۆ ۋەزىندە 120 مىڭ حالىق تۇرعان. ۋەزد دارىگەرلىك جانە 10 فەلدشەرلىك پۋنكتەرگە بولىنگەن. وكىنىشكە قاراي, ازاماتتىق سوت حالىقتىڭ كومەگىنە كەدەرگى كەلتىردى.
1924 جىلدىڭ باسىندا ب.بەيسەنوۆ ورال وبلىسىنداعى بايعۇتتى اۋرۋحاناسىندا, كەيىن جىمپيتى اۋرۋحاناسىندا جەتەكشىلىك ەتتى. 1928 جىلى تامىز-جەلتوقسان ايى ارالىعىندا تايپاق اۋرۋحاناسىن باسقاردى. 1929 جىلى 15 شىلدە تايپاق اۋدانىنىڭ بازارتوبە اۋرۋحاناسىنا مەڭگەرۋشى بولىپ تاعايىندالادى. 1936 جىلى 15 شىلدەدە تايپاق اۋدانىنىڭ بازارتوبە اۋرۋحاناسىنا مەڭگەرۋشى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل جۇمىستى 1937 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن جاساعانى جونىندە دەرەكتەر ايتىلعان. 1937 جىلى 16 قىركۇيەكتە باقتىعالي بەيسەنوۆتى №58-2-بابىمەن «حالىق جاۋى» دەپ ايىپتاپ, تۇتقىنعا العان.
باتىس قازاقستان وبلىسى ۋنكۆد ۇشتىگىنىڭ وتىرىسىندا 1938 جىلى 15 اقپاندا ب.بەيسەنوۆتىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. №2463 ءىسى بويىنشا ب.بەيسەنوۆكە الاشورداشىل, حالىق جاۋى دەگەن ايىپ تاعىلدى. اتۋ جازاسىن ورىنداۋ ءىسى 19 اقپان 1938 جىلى 21 ساعات, 15 مينۋتقا اۋىستىرىلدى. وسىلاي ب.بەيسەنوۆكە جالا جابىلىپ, رەپرەسسياعا ۇشىراپ, جازىقسىز اتىلدى.
ب.بەيسەنوۆكە قاتىستى دەرەكتەردى جيناستىرعاندا, ءبىزدىڭ قولىمىزدا ولكەمىزدىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن قۇندى دۇنيە ارنولد يوسيفوۆيچ يانتارەۆتىڭ ستاۆروپولداعى كىتاپ باسپاسىنان 1958 جىلى جارىق كورگەن «سەلو دارىگەرىنىڭ جازبالارى» («زاپيسكي سەلسكوگو ۆراچا») اتتى كىتابى بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. كىتاپتا قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, ازامات سوعىسىنا قاتىسۋشى, تۇپكى تەگى نيجەگورودتىق جاس ماماننىڭ 1925 جىلى شالعايداعى بەيتانىس ولكە – باتىس قازاقستانعا اتتانىپ, جولدامامەن كالمىكوۆقا كەلۋى, وندا دارىگەرلىك قىزمەت اتقارۋى تۋرالى ايتىلادى.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى تاپتىق كوزقاراس تۇرعىسىنان جازىلعان بۇل جازبالاردان باقتىعالي بەيسەنوۆكە دەگەن كورە الماۋشىلىق پەن وشپەندىلىك انىق كورىنەدى. ونىڭ سالقىنى اقىرى ءوز زاردابىن تيگىزدى. سول تۇستا جۇقپالى اۋرۋلار تارالىپ حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مۇشكىل حالگە تۇسكەن كەزدە بار كۇش-جىگەرىن ەلدىڭ دەنساۋلىق الەۋەتىن كوتەرۋگە جۇمساعان, الاشوردا قاتارىندا قازاق ەلىنىڭ بوستاندىعى مەن ازاتتىعى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن قايران ەر 1937 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە تۇتقىنعا الىنادى.
ارداقتى ازامات 1958 جىلى اقتالدى. اقتالۋىنا, ول تۋرالى مالىمەتتەردى تاۋىپ, جيناستىرۋعا قىزى روزا بەيسەنوۆا (1936 ج.ت.) كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. ول قازاقتىڭ مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ەمدەۋ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. اكە جولىن جالعاستىرعان بىلىكتى دارىگەر. كوپ جىل قاراعاندى قالاسىندا باس بالالار دارىگەرى بوپ قىزمەت ەتكەن. بالالار دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا ارنالعان ۇزاق جىلعى جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرمەن ماراپاتتالىپ, ەكى مارتە وبلىستىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتىعىنا سايلانعان. بۇگىندە استانا قالاسىندا تۇرادى. ەلمەن ۇنەمى بايلانىستا. اكەسىنىڭ جاقسى اتىن قالىپتاستىرۋدا ەڭبەگى ەرەن.
ب.بەيسەنوۆ تۋرالى ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. دەگەنمەن ول تۋرالى دەرەكتەر بار. بۇل كىسى جايىندا مايدانگەر-جۋرناليست بيسەن جۇماعاليەۆ كەزىندە بىلاي دەپ جازعان: «باقىش بەيسەنوۆ رەۆوليۋتسيادان بۇرىن ساراتوۆتىڭ مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ەلگە كەلىپ, ءوز اۋىلىندا اۋرۋحانا اشقان. ونىڭ «بالنەس توبەسى» دەگەن اتى ءالى ساقتالعان. بۇكىل ورال – اتىراۋ ەلىنە اتى جايىلعان شيپاگەر الاش قوزعالىسىنا دا قاتىسقان. حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ سەرىگى بولعان. 1938 جىلى جىمپيتىدا اۋداننىڭ باس دارىگەرى بولىپ جۇرگەندە تۇرمەگە قامالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ جۇبايى عازيزا بەيسەنوۆا – وسى تەكتى كىسىنىڭ قىزى» («ورال ءوڭىرى» گازەتى №35, 22.03.2002).
ال عازيزا بەيسەنوۆاعا كەلسەك, ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ول – باقتىعاليدىڭ ۇلكەن اعاسى نۇرعاليدىڭ (1882–1948) قىزى. عازيزا بەيسەنوۆا (1914–1987) – ورال دراما تەاترىنىڭ ءانشىسى, ورال فيلارمونياسىنىڭ العاشقى ارتىستەرىنىڭ ءبىرى. كەيىننەن الماتىعا بارىپ, ستەنوگرافيست-ماشينيستكا ماماندىعىن مەڭگەرگەن. ول اپامىز ماشينكا باسقاندا پيانينودا ويناعانداي كورىنەدى ەكەن. م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىن اۋىزشا ايتۋىنان ماشينكاعا ۇلگەرىپ باسقان. قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ جۇبايى.
ب.بەيسەنوۆتىڭ الاش قوزعالىسىنداعى قىزمەتىن ءالى دە زەرتتەي ءتۇسۋ قاجەت. كەيىنگى ۇرپاق باقتىعالي بەيسەنوۆتەي دارا تۇلعانى ءبىلۋى كەرەك. تاريحتان تاعىلىم الساق قانا تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى بولماق.
مالىك بەردى ءالى,
جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
باتىس قازاقستان وبلىسى,
اقجايىق اۋدانى