«قاۋىپسىز قالا» ءوزىن اقتايتىن جوبا ما؟

ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ ەلىمىزدىڭ وڭىر­لەرىندە IT-جوبالارعا جۇم­سالىپ جات­قان بيۋدجەت قاراجاتتارى نەگىز­سىز دەگەن پىكىردە. ايتۋىن­شا, ميل­ليارد­تاعان قاراجات ءبولى­نىپ, ونىڭ ناتيجەسى كەيىن ايتار­لىقتاي ءتيىمدى بول­ماي شىعادى. قاراپايىم مىسال – قالالار بويىنشا تسيفر­لىق شەشىمدەردى بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان بىرىڭعاي «Smart City» پلاتفورماسى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ورنىنا ءار ءوڭىر ءوزىنىڭ «اقىلدى» قىزمەتتەرىنىڭ نۇسقالارىن جاساۋ ارقىلى ءوز جولىمەن ءجۇردى.

– ءار وڭىردەگى ءاربىر جۇيە­نى ءارتۇرلى مەردىگەرلەر, ءارتۇرلى پلاتفورمالار جانە ءارتۇرلى ستان­دارتتار جاساعانىن ەسكەرسەك, ەشقانداي جاساندى ينتەل­لەكت پايدا بولعان حاوس پەن بىتى­راڭقىلىقتى رەتتەي المايدى, – دەپ اتاپ ءوتتى ءوز دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.

– ماسەلەن, اقپارات قۇ­رالدارىندا ايتىلعانداي, پاۆ­لودار وبلىسى «قاۋىپسىز قالا» جوباسىنا 8,5 ملرد تەڭگە­دەن اسا قارجى جۇم­ساۋدى جوس­پار­لاعان. بيزنەستەگى IT مامان­دار­دىڭ ايتۋىنشا, مۇن­شا قارا­جاتقا قالالىق ەمەس, وب­­لىس­تىق دەڭگەيدەگى شەشىم­دەر­­دى ازىر­لەۋگە بولادى. ەگەر ەلىمىزدەگى شىعىندار دەڭ­­گەيىن الەم­دىك مىسالدارمەن سا­­لىس­تى­راتىن بولساق, ءبىز­دىڭ شى­­عىن­دارى­مىز ناقتى جەتىس­تىكتەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىنى انىق. مىسالى, ChatGPT-ءدى قۇرۋ شامامەن التى جىلعا سوزىلدى جانە ونى جاساۋشىلارعا 100 ملن دوللار جۇمسالدى, ال ونىڭ قىتايلىق ارىپتەسى ءDeepSeekتى قۇرۋ ەكى اي جانە 6 ملن دوللاردى قۇرادى, بىراق ءبىر ايدىڭ ىشىن­دە ول 1 ملرد دوللارلىق كاپيتال­داندىرۋعا جەتتى, – دەپ تۇيىندەدى ا.پەرۋاشەۆ .

پاۆلوداردا جۇزەگە اسقالى وتىرعان «قاۋىپسىز قالا» جوباسى قارجىلاي تۇرعىدان العان­دا شىعىنى كوپ پا؟ ءبىز بۇل ساۋالدى پاۆلودار وبلىس­­تىق تسيفرلىق تەحنولوگيالار باس­قار­ما­سىنىڭ باسشىسى اعىباي امىرينگە قويدىق.

باسقارما باسشىسىنىڭ مالى­مەتىنشە, بيىل قوعامدىق قاۋىپ­سىزدىكتى جانە جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «قاۋىپسىز قالا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جوس­پار­لانعان. جوبا اياسىندا قو­عام­دىق ورىنداردا, كوشە بويلارىندا, جولداردا 5 مىڭنان اسا بەينەباقىلاۋ كامەراسى مەن جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن باقىلاۋعا با­عىت­تالعان اپپاراتتىق-باع­دار­مالىق كەشەن (ابك) ورناتى­لۋى كەرەك.

– ەڭ اۋەلى «قاۋىپسىز قالا» – ءۇش بىردەي قالانى قامتيتىن وبلىستىق دەڭگەيدەگى باعدارلاما ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. جوبا سەرۆيستىك مودەل بويىنشا 3 جىلعا جوسپارلانعان. الداعى 10 كۇندە كونكۋرس جەڭىمپازى انىق­تالسا, بىردەن ىسكە كىرىسىپ كەتەدى دەگەن جوسپارىمىز بار. پاۆلودار, اقسۋ جانە ەكىباستۇز قالالارى بويىنشا 250 جەلىلىك ۋچاسكە, 150 كوشە قيىلىسى, رەس­پۋب­ليكالىق جانە وبلىستىق ما­ڭىز­داعى اۆتوجولداردىڭ اسا قاۋىپتى 20 ۋچاسكەسى قامتىلۋى كەرەك. بۇل جەرلەردە ابك-لار جانە پاۆلودار قالاسىنىڭ قوعامدىق ورىندارىندا 3 مىڭعا جۋىق جالپى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلادى. بارلىق بەينەكامەرالار مەن ابك پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەدەل باسقارۋ ورتا­لىعىنا, وبلىس اكىمدىگىنىڭ احۋال­دىق-تالداۋ ورتالىعىنا جال­عانادى. سونداي-اق وسى بەي­نە­باقىلاۋ جۇيەلەرىنە جاسان­دى ينتەللەكت قۇرالدارىن قولدانۋ ارقىلى بەينە-اناليتيكا پلاتفورماسى جۇمىس ىستەيدى. ول ىز­دەۋدە جۇرگەن ازاماتتاردى انىق­تاپ, ادامداردىڭ كوپ جينال­عا­­نىن, سونداي-اق ءتۇتىن شىقسا, قو­قىس شاشىلىپ جاتسا, تۇر­عىندار­دىڭ قالىپ قويعان زاتتارى بولسا كورە الادى. جۇيە باسقا دا كەيستەرىمەن جابدىقتالعان, – دەپ ءتۇسىندىردى باسقارما باسشىسى.

8,5 ملرد تەڭگە مەردىگەرگە بىر­دەن تولەنە سالمايدى. جوبا­دا بيىل 1,7 ملرد تەڭگە, ودان ارعى جىلدارى 3,4 ملرد تەڭگەدەن بولىنەدى دەپ كورسەتىلگەن. قارا­جاتتى جەرگىلىكتى ورگاندار اي سا­يىن ءبولىپ تولەپ وتىرادى.

– مەردىگەر بارلىق باعدارلا­مالىق جۇيەنى, قۇرال-جابدىقتى ءوز قاراجاتىنا تۇرعىزادى. بۇل جەر­دە كامەرالار مەن اقپارات­تىق كەشەندەر ورناتىلاتىن با­­عانالار, ولارعا ەلەكتر قۋا­تىن جەتكىزەتىن جەلىلەر, جوعا­رى جىلدامدىقتى ينتەرنەت جە­لى­­لەرى, سەرۆەرلەر دە بولۋى كەرەك­تىگى كورسەتىلگەن. كامەراداعى بەينەلەردى جەدەل باسقارۋ ورتالىعى ناقتى ۋاقىتتا كورە الادى جانە بەينەجازبالار 30 كۇن ساقتالادى. جول ەرە­جەسىن بۇزۋ تۋرالى دەرەكتەردى انىقتاۋ, تىركەۋ, وڭدەۋ, اناليتيكا جاساۋدى مەردىگەر ازىرلەگەن باعدارلاما جۇرگىزەدى. ودان سوڭ ىزدەۋ فۋنك­تسياسى بار. بۇعان دەيىن وڭىر­دە «Smart City» جوباسى ىسكە قوسىلعان بولاتىن. وعان 5 567 كامەرا جالعانعان. ونىڭ ىشىندە 138 ءبىلىم بەرۋ, 18 ەمدەۋ مەكەمەسى بار. بالاباقشادان نەمەسە مەكتەپتەن بالا جوعالاتىن بولسا, الگى كامەرالار بىردەن ىزدەۋگە كىرىسەدى. نەمەسە كۇدىكتى تۇلعالار ىزدەلسە, جۇيەنىڭ كومەگىنە سۇيەنەمىز. جۇيەنىڭ ادامنىڭ بەت-الپەتىن تانۋى 90 پايىزدان اسادى. «قاۋىپسىز قالا» بۇل جۇيەگە كىرىكتىرىلەدى. ەڭ باستىسى, مەردىگەر بيىلعى 1 قىر­كۇيەككە دەيىن جوبانى تولىق اياقتاپ, ىسكە قوسۋى كەرەك. وعان قاراجات سودان سوڭ بارىپ تولەنە باستايدى, – دەپ قوستى ا.ءامىرين.

باسقارما باسشىسىنىڭ پىكى­رىن­شە, جوبانىڭ اسا اۋقىمدى بولۋىنا بايلانىستى بولىنگەلى وتىرعان 8,5 ملرد تەڭگە قاراجات كوپ ەمەس. ءارى ونىڭ ەسەبى الدىن الا جاسالىپ, ناقتىلانعان. ماسە­لەن, استانا قالاسىندا مۇنداي جۇ­يە­نى ۇستاپ تۇرۋشى مەردىگەرگە ­53 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. بىراق ەلوردادا بۇعان دەيىن «سەرگەك» جۇيەسى جۇمىس ىستەگەنى سە­بەپتى, قاجەتتى قۇرال-جابدىق­تار بار. ال پاۆلودار جەرىندە بار­لىق قاجەتتىلىك جاڭادان جاسالعالى وتىر. سوندىقتان اتالعان بيۋدجەت قاراجاتى ءوز شىعىنىن اقتايدى دەگەن سەنىم مول. ءۇش جىلدان سوڭ مەردىگەر بارلىق باعدارلامالىق جۇيەلەردى, بەينەكامەرالاردى تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ ەنشىسىندە قالدىرادى.

«قاۋىپسىز قالا» جوباسىنىڭ نا­تيجەسىندە وبلىستاعى جول-كو­لىك اپاتتارى 20 پايىزعا, قىل­­مىس­تىق ىستەر 19 پايىزعا ازا­يىپ, قىل­مىستاردى اشۋ 82,8-دەن 90 پايىز­عا دەيىن ارتادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.

پاۆلودار وبلىسى