وتاندىق كارتوپ وسىرۋشىلەردىڭ دەنى ەگىسكە قاجەت تۇقىمدى سىرتتان ساتىپ الادى. سەبەبى وتاندىق كارتوپ تۇرلەرىنىڭ ەليتالىق جاڭا تۇرلەرى جوقتىڭ قاسى. ال جەرگىلىكتى تۇقىم شىعارۋشىلاردى قولداۋ – ەلەۋسىز قالىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى.
بۇعان مىسال رەتىندە پاۆلودار وبلىسىنىڭ كارتوپ نارىعىندا قالىپتاسقان احۋالدى ءسوز ەتەلىك. ەرتىس-بايان وڭىرىندە جىل سايىن كەمى 600-700 مىڭ توننا كارتوپ جينالىپ, دەنى ەكسپورتقا كەتەدى. جىل سايىن «ەكىنشى نان» استا-توك بولادى. الايدا كەيبىر شارۋاشىلىقتاردا ءونىمنىڭ ساپاسىنا, كارتوپتىڭ قۇنارىنا باسا ءمان بەرىلمەي كەلە جاتقانى وكىنىشتى. فەرمەرلەر تۇقىمدىق كارتوپتىڭ نەگىزگى بولىگىن سىرتتان تاسيدى. بۇل – وزگە مەملەكەتتەردىڭ تۇقىمى مىقتى, ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز ونداي ءونىم شىعارا المايدى دەگەن ءسوز ەمەس. ماسەلە كارتوپ شىعارۋشى وريگيناتورلارعا قولداۋدىڭ جوقتىعى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بەكىتكەن ەرەجەلەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى كارتوپ وسىرۋشىلەر تۇقىمدى جەرگىلىكتى تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنان ساتىپ السا, وندا شارۋاعا مەملەكەتتەن سۋبسيديا تولەنەدى. ال تۇنپنۇسقانىڭ يەسى, ياعني تۇقىم وريگيناتورىنا بيۋدجەتتەن باقىر تيىن دا جوق.
ءبىراز جىل «پاۆلودار اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبەلىك ستانساسىندا» باسشىلىقتا جۇمىس ىستەگەن, قازىرگى ۋاقىتتا جەكە كومپانيادا ەڭبەك ەتەتىن مامان باۋىرجان ءراحيموۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدەگى تۇقىم تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلمەسە, جاعداي وڭالمايدى.
– جالپى, وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق داقىلىنىڭ قانداي ءتۇرى بولسىن, تۇقىم شىعارۋ ءىسى مەملەكەت تاراپىنان ماردىمسىز جاعدايدا قولداۋ تاۋىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ەرتىس-بايان ءوڭىرى ءۇشىن كارتوپ تۇقىمى اسا وزەكتى. ءبىزدىڭ فەرمەرلەر جىل سايىن وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىنان 10 ەسە كوپ ءونىم جينايدى. الايدا شارۋالار ساپالى تۇقىم ساتىپ الۋعا كەلگەندە كوبىنە تىعىرىققا تىرەلەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ وزىمىزدە وسىرىلەتىن, ساقتالاتىن وتاندىق تۇقىم تۇرلەرى ساۋساقپەن سانارلىق. ولار بوساتاتىن كولەم بارلىعىنا جەتپەيدى نەمەسە ساپاسى جاعىنان وسال. سونىڭ سالدارىنان جىل سايىن كوكتەمدە تۇقىمدى قىمبات باعاعا رەسەي مەن نيدەرلاندتان جانە تاعى باسقا مەملەكەتتەردەن الىپ جاتىرمىز. ميلليونداعان اقشامىز شەكارا اسىپ, وزگە مەملەكەتتەردىڭ فەرمەرلەرىن بايىتىپ وتىرعانى وكىنىشتى, – دەپ قىنجىلادى ب.راحيموۆ.
تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ ۇشار باسىندا وريگيناتور, ياعني تۇقىمنىڭ «اتاسى» تۇرادى. ول شىعارعان تۇقىمدى ەليتالىق تۇقىم شارۋاشىلىقتارى كوبەيتىپ, ساقتاپ ءارى قاراي تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنا ساتادى. تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنان سوڭ ارالىق كومپانيالار ءونىمدى فەرمەرلەرگە ۇلەستىرەدى. جوعارىدا ايتقانداي, وريگيناتورلارعا جاسالاتىن قولداۋ جوق. سالدارىنان جاڭادان تۇقىم ويلاپ تابۋعا فەرمەرلەر مەن عالىمداردا ىنتا دا جوق.
تاعى ءبىر ماسەلە, شەتەلدەن جەتكىزىلەتىن تۇقىمنىڭ ۇساق شارۋاشىلىقتارعا قولجەتىمسىزدىگى. سىرتتان تاپسىرىسپەن از كولەمدە ءونىم الدىرۋ ۇلكەن شىعىن. مۇنى بىلەتىن فەرمەرلەر جەرگىلىكتى نارىقتا بۇرىننان تانىس ەسكى تۇقىمداردى جىل سايىن كوبەيتىپ, ساتىپ وتىرعان ادەتتەگى تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنان الا سالادى. ال ونداي تۇقىمداردىڭ تۇقىمدىق, ياعني باستاپقى قاسيەتتەرى الدەقاشان جويىلىپ كەتكەن.
– مىسالى, پاۆلوداردا «گالا» دەگەن كارتوپ سورتى بار. ونىڭ ونىمدىلىك قاسيەتتەرى الدەقاشان جويىلعان. جاي عانا اتاۋى ساقتالىپ قالعان. تۇرعىندار ءسۇيسىنىپ جەيتىن «رەد سكارلەت» دەگەن قىزىل كارتوپ بار, ول دا ابدەن ازىپ كەتتى. جەرگىلىكتى تۇقىم شارۋاشىلىقتارىندا «كولومبو», «كورولەۆا اننا» دەگەن تۇقىم تۇرلەرى دە وسىرىلەدى. بىراق بۇلاردىڭ بارلىعى – سىرتتان الىنىپ, كوبەيتىلىپ وتىرعان ونىمدەر. سايىپ كەلگەندە پاۆلوداردا شىعارىلعان كارتوپ دەگەن اتىمەن جوق, – دەيدى باۋىرجان راحيموۆ.
ءوز تۇپنۇسقا ءونىمىمىزدىڭ جوقتىعىنان كەيبىر شارۋاشىلىقتار نيدەرلاندتىڭ قىمبات تۇقىمىن ساتىپ الىپ, ونى بىرنەشە جىل ەگىس تاناپتارىندا ءوسىرىپ كوبەيتىپ تۇقىمدىق قور جاساۋعا ءماجبۇر. وعان «AndasAgro» جشس-ءنىڭ جاعدايىن مىسال ەتۋگە بولادى. شارۋاشىلىق باسشىسى زەينوللا سالمەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كارتوپتىڭ «ۆەگا», «كونكورد», «كولومبو», «گالا» سەكىلدى كەڭ تارالعان تۇرلەرىن وسىرەدى. وزبەكستان حالقى «ۆەگانى», پاۆلودارلىق تۇتىنۋشىلار «كولومبو» سورتتارىن ۇناتادى.
– جوعارى ەليتالى تۇقىمداردى نيدەرلاند پەن بەلورۋسسيادان ساتىپ الىپ كەلىپ, ءوزىمىز كوبەيتەمىز. باعاسى ۋداي, جىل سايىن الا بەرۋگە شامامىز جەتپەيتىنى بەلگىلى. 100 توننا تۇقىم شامامەن 30 گەكتارعا وتىرعىزىلادى. ءونىمىن كۇزدە جيناپ الىپ, قامباعا ساقتاپ قويامىز. كەلەر جىلى ول الدەنەشە ەسە كوپ گەكتارعا سالىنادى. ءسويتىپ-ءسويتىپ, ءوزىمىزدىڭ تۇقىمدىق قور قۇرىلادى. بىلاي قاراساڭ, جەرگىلىكتى جەردەن تۇقىم ساتىپ العانشا, يمپورت ءونىمدى الا سالعان وڭتايلى. ساپالى ءارى مول ءونىم بەرەتىنىنە سەنىمدى بولاسىڭ. ال ءبىزدىڭ جەردىڭ توپىراعىندا ساپالى ءونىم شىعارۋ, ونى جىلدار بويى باپتاۋ قىپ-قىزىل شىعىن عوي. ونى عالىمدار دا الدەقاشان مويىنداپ قويعان, – دەيدى تاجىريبەلى كارتوپ ءوسىرۋشى.
وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر وبلىستا 24 مىڭ گەكتارعا كارتوپ وتىرعىزىلىپ, شارۋالار ورتاشا العاندا گەكتارىنان 255,3 تسەنتنەردەن ءونىم جيناعان. جىل سوڭىندا جيىنى 614,8 مىڭ توننا كارتوپ الىنعان.
قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستا 113-تەن استام شارۋاشىلىق كارتوپ وسىرۋمەن اينالىسسا, ونىڭ 16-سى ءىرى شارۋاشىلىق ساناتىندا. بيىل جالپى اۋماعى 26 مىڭ گەكتار اۋماققا ءونىم ەگىلەدى دەگەن جوسپار تۇر.
– اقسۋ قالاسىنىڭ اۋىلدىق ايماعىندا (6,4 مىڭ گەكتار), پاۆلودار (4,5 مىڭ گەكتار) مەن اقتوعاي (3,2 مىڭ گەكتار) اۋداندارىندا, سونداي-اق ەكىباستۇزدىڭ اۋىلدىق ايماقتارىندا (2,7 مىڭ گەكتار) كارتوپ كوپ وسىرىلەدى. ارنايى ۇيىمداستىرىلعان فەرمالاردا ەگىس تاناپتارى نەگىزىنەن سۋارمالى جەرلەردە ورنالاسقان. شارۋاشىلىقتاردا جالپى سانى 625-تەن استام جاڭبىرلاتقىش ماشينالار قولدانىلادى. وبلىستا سۋارمالى جەرلەردى دامىتۋدىڭ ءالى دە 30-عا جۋىق جوباسى بار. بيىل 54,4 مىڭ توننا كارتوپ تۇقىمى قاجەت. اتالعان كولەم فەرمەرلەردىڭ قولىندا بار. اۋا رايى جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, بيىل كارتوپ وتىرعىزۋ مامىر ايىندا باستالدى. كارتوپتىڭ نەگىزگى سورتتارى – «لاتونا», «كولومبا», «لەدي كلەر», «گالا يمپالا». وبلىستا «لاتون», «كولومبا» تۇقىمدارى وندىرىلەدى. سورتتاردى جاڭارتۋ ءۇشىن فەرمەرلەر باتىس ەلدەرى سەلەكتسياسىنىڭ تۇقىمدارىن ساتىپ الادى (گەرمانيا, نيدەرلاند), – دەيدى وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەسەنتاي ءمۇرسالىموۆ.
ماماننىڭ دەرەگىنشە, وبلىستا تۇقىم بويىنشا ءبىر عانا وريگيناتور, 2 ەليتالىق تۇقىم شارۋاشىلىعى, 3 تۇقىم شارۋاشىلىعى بار. بيىل كارتوپ تۇقىمىن ساتىپ العانى ءۇشىن تولەنگەن سۋبسيديالاردىڭ جالپى سوماسى 355,6 ملن تەڭگەنى قۇراعان. سۋبسيديالار ساتىپ الىنعان ەليتالىق كارتوپ تۇقىمدارى مەن العاشقى رەپرودۋكتسيا ءۇشىن تولەنەدى.
پاۆلودار وبلىسى