ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىنداعى ىندەتتىك جاعداي وتە كۇردەلى ەدى. ءبىر جاعىنان, ۆەتەرينار ماماننىڭ ازدىعى, حالىقتىڭ ۆەتەرينارلىق ءبىلىمىنىڭ تومەن دەڭگەيى جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلارىنىڭ (جىلقىنىڭ ساقاۋ ىندەتى, ءىرى قارا مال وباسى, وكپەسىنىڭ جاپپاي قابىنۋى جانۋارلار توپالاڭى, اۋسىل, قۇتىرۋ) تارالۋىنا اكەلدى.
وسىنداي اسا قاۋىپتى جانۋارلار ىندەتتەرىنە قارسى كۇرەس شارالارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا 1905 جىلى 14 قاڭتاردا ورىنبور گۋبەرنيالىق ۆەتەريناريالىق-باكتەريولوگيالىق زەرتحاناسىنىڭ نەگىزى قالاندى. 1919 جىلى ول ورتالىق ۆەتەريناريالىق-باكتەريولوگيالىق زەرتحانا بولىپ قايتا قۇرىلىپ, 1923 جىلى قازاق وبلىستىق ۆەتەريناريالىق-باكتەريولوگيالىق زەرتحاناسى بولىپ وزگەرتىلدى. ال 1925 جىلى ساۋىردە قازاق وبلىستىق ۆەتەريناريالىق-باكتەريولوگيالىق ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, سول جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق اكسر-ءىنىڭ استاناسى قىزىلوردا قالاسىنا كوشىرىلدى.
1928 جىلى استانانى الماتىعا كوشىرگەندە ولكەلىك ۆەتەريناريالىق-باكتەريولوگيالىق ينستيتۋتى اتانعان عىلىم مەكەمە پۋشكين كوشەسىندەگى (بۇرىنعى لۋشنيكوۆ ساۋدا ءۇيى) عيماراتىنا ورنالاستى. ال 1935 جىلى ينستيتۋت تاشكەنت كوشەسى (قازىرگى رايىمبەك داڭعىلى) بويىنداعى جاڭا سالىنعان عيماراتقا كوشتى. 1940 جىلى 19 قاڭتاردا ينستيتۋت «قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ۆەتەريناريا ينستيتۋتى» (قازعزۆي) بولىپ وزگەرتىلدى.
ەلىمىزدە ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ جاڭا سالاسى – گەلمينتولوگيا دۇنيەگە كەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ نەگىزىن سالۋشى اكادەميك ك.ي.سكريابين 1905–1911 جىلدار ارالىعىندا شىمكەنت جانە اۋليەاتا (قازىرگى تاراز) قالالارىندا جۇمىس ىستەدى. الەمگە ايگىلى كورنەكتى كەڭەس عالىمى جۇمىس ىستەگەن ۇيدە 1961 جىلى كسرو ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن اكادەميك ك.ي.سكريابين مۇراجايى اشىلىپ, قازىرگە دەيىن جۇمىس ىستەيدى.
ينستيتۋت ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ۆەتەرينارلىق ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا عىلىمي جۇمىستى جۇزەگە اسىردى. ينستيتۋتتا وندىرىستىك, سىناق, باكتەريالىق, ۆيرۋستىق قوزدىرعىشتارمەن جانە گەلمينتتەرمەن, پاتوگەندەردىڭ II-IV توبىمەن جۇمىستار جۇرگىزۋگە رەجىمدىك كوميسسيانىڭ رۇقساتى, پرەكۋرسورلار جانە ۋلارمەن جۇمىس ىستەۋگە بايلانىستى قىزمەتكە مەملەكەتتىك ليتسەنزيالار جانە ينستيتۋتتىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن راستايتىن باسقا دا قۇجاتتار بار. 2002 جىلدان 2007 جىلعا دەيىن ينستيتۋت پاتوگەندەردىڭ II-IV توبىنا جاتاتىن قوزدىرعىش ميكروورگانيزمدەر كوللەكتسياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق دەپوزيتاريى قىزمەتىن اتقاردى. سونداي-اق ەلدىڭ ۆەتەريناريا عىلىمى مەن پراكتيكاسى تاريحىندا العاش رەت اۋسىل, برۋتسەللەز, لەيكوز اۋرۋلارىن باقىلاۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىن, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ جۇقپالى اۋرۋلارىن دياگنوستيكالاۋ مەن الدىن الۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن, ۆەتەريناريالىق تاجىريبەدە قولداناتىن ستراتەگيالار (قۇتىرۋمەن كۇرەسۋ, اۋسىلدىڭ, شوشقالاردىڭ افريكالىق وباسىنىڭ الدىن الۋ, ەحينوكوككوزدى جويۋ شارالارى, ۇساق كۇيىس قايىراتىن جانۋارلاردىڭ وباسى بويىنشا ەپيزووتيالىق جاعدايدى باقىلاۋ ستراتەگياسى, نودۋليارلىق دەرماتيتپەن كۇرەسۋ, ت.ب) ازىرلەدى.
2016–2017 جىلدار كەزەڭىندە العاش رەت ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەملەكەتتىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بۇرىن انىقتالماعان توپالاڭنان ولگەن جانۋارلار كومىلگەن جەرلەردى زەرتتەۋ جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى توپالاڭنىڭ توپىراق وشاقتارىنىڭ كاداسترى» قۇراستىرىلدى. كاداسترعا وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىنگى توپالاڭنان ولگەن جانۋارلار كومىلگەن جەرلەر تۋرالى اقپاراتتار ەندى. ينستيتۋت وسى ۋاقىتقا دەيىن 839 قورعاۋ قۇجاتىن (ونەرتاپقىشتارعا پاتەنتتەر, پايدالى مودەلدەرگە پاتەنتتەر, عىلىم تۋىندىلارىنا كۋالىكتەر) الدى. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگى كەزەڭىندە 60-تان اسا عىلىمي جاريالانىم جيىنتىعى, 50 مونوگرافيا, 400-دەن اسا ۇسىنىم, ادىستەمەلىك نۇسقاۋ مەن ستاندارت جاريالادى, 70 دوكتورلىق, 380 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى.
قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ۆەتەريناريا ينستيتۋتى بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, ءبىراز ۋاقىت ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا بولدى. 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ۇلتتىق بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن قويدى. وسى ماقساتتا ەل ۇكىمەتىنىڭ 2021 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى №910 قاۋلىسىنا سايكەس «QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگى» اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلدى. ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس «قازاق ۆەتەريناريا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى «QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگى» اق-نىڭ قۇرامىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرىلدى.
جاڭا قۇرىلىمنىڭ العاشقى باس ديرەكتورى بولىپ بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كۇنسۇلۋ زاكاريا تاعايىندالدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن وتاندىق عالىمدار COVID-19 ىندەتىنە قارسى «QazVac» ۆاكتسيناسىن ازىرلەپ, كلينيكالىق سىناقتىڭ بارلىق كەزەڭىن ءساتتى وتكىزدى. بۇل ۆاكتسينا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جاسالىپ, تيىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگى حالىقارالىق دەڭگەيدە دالەلدەندى. ۆاكتسينانىڭ تيىمدىلىگى «The Lancet» توبىنا كىرەتىن «EClinicalMedicine» عىلىمي جۋرنالىندا جاريالانىپ, قازاقستاندىق عىلىم ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى جەتىستىككە اينالدى. 2023 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە حولدينگتىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىنە ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ە.ابدۋرايموۆ تاعايىندالدى. قازىرگى ۋاقىتتا «QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگى قۇرامىنا بيوفارماتسەۆتيكا جانە بيوتەحنولوگيا سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىن عىلىمي جانە وندىرىستىك سەگىز ەنشىلەس ۇيىم كىرەدى. بۇل ۇيىمدار عىلىمي زەرتتەۋدەن باستاپ, بيوپرەپاراتتاردى ءوندىرۋ مەن حالىققا جەتكىزۋگە دەيىنگى تولىق وندىرىستىك تسيكلدى قامتاماسىز ەتەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ينستيتۋت بىرلەسىپ ورىنداۋشى رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋىمەن 6 عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ينستيتۋتتىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى مەن وڭىرلەردەگى 6 ۆەتەرينارلىق ستانساسىندا 180 ادام ەڭبەك ەتەدى, ونىڭ 90-ى عىلىمي قىزمەتكەر (9 عىلىم دوكتورى, 29 عىلىم كانديداتى, 9 PhD, 42 ماگيستر).
ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ اسا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋ قاۋپىن باعالاۋ, ينفەكتسيا وشاقتارىندا جاڭادان بولىنگەن قوزدىرعىشتاردىڭ تۇرلەرىن سايكەستەندىرۋ, وندىرىسكە قاجەتتى شتاممدى جيناۋ مەن ىرىكتەۋ, جەرگىلىكتى, يممۋنولوگيالىق بەلسەندى شتاممداردى پايدالانا وتىرىپ, باكتەرياعا جانە ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتاردى جاساۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس تاجىريبەسى بار.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارى ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن وتاندىق ءونىمدى ءوندىرۋ كولەمىن 50 پايىزعا جەتكىزۋ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا, 2023 جىلى ينستيتۋت عالىمدارى ازىرلەگەن 10-نان اسا ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسى ۇيىمداستىرىلدى. جانۋارلاردىڭ ىندەتتىك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ جانە دياگنوستيكاسىنا ارنالعان ءدارى-دارمەكتەردى ءوندىرۋ كولەمى ارتتى. ماسەلەن, 2022 جىلى 94 517 097 تەڭگەگە ءدارى-دارمەك ساتىلسا, 2023 جىلى ينستيتۋت دايىنداعان ازىرلەمەلەر ساتىلىم سوماسى 1 634 520 000 تەڭگەگە, 2024 جىلى 893 675 135 تەڭگەگە جەتتى. بۇل وندىرىلگەن پرەپاراتتار ەلدەگى ەپيزووتيالىق جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاۋعا جانە قازاقستاندىقتاردى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ساپالى ونىمىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار كاسىبي قىزمەتتى اتقارۋ ماقساتىندا قاجەتتى سەرتيفيكاتتار جاڭارتىلدى. 2023 جىلى ينستيتۋتتا وقۋ جانە ءبىلىم ورتالىعى قۇرىلىپ, 2024 جىلى «ورتالىق ازيا ءبىلىم بەرۋدى اككرەديتتەۋ قاۋىمداستىعى» (CAAAE) بەرگەن حالىقارالىق ينستيتۋتسيونالدىق اككرەديتتەۋ سەرتيفيكاتىن الدى. ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ تاريحىندا العاش رەت ينستيتۋت «ۇلتتىق ۆەتەريناريالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن» (پيۆەت) (پولشا, پۋلاۆى ق.) جانە ارنا ( ۇلىبريتانيا, ۆەيبريدج ق.) وڭىرلىك رەفەرەنس-زەرتحانا مارتەبەسىن الۋعا ءوتىنىم بەرۋ ماقساتىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ءىرى قارانىڭ ەنزووتيالىق لەيكوزى بويىنشا تۆينينگ جوباسىن ورىندادى.
2023–2024 جىلدارى جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك جانۋارلار دەنساۋلىعى ۇيىمى, ۆيرۋسولوگيا زەرتحاناسى ماماندارىنىڭ كاسىبي دايارلىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيى, زەرتحانانىڭ جاقسى جاراقتاندىرىلۋى, قازعزۆي ساپا مەنەدجمەنتىنىڭ جولعا قويىلعان جۇيەسىن اتاپ ءوتىپ جانە جوبانىڭ ءساتتى اياقتالعانى تۋرالى حەب سەرتيفيكاتىن تاپسىردى. وتكەن جىلى قازعزۆي ونىمدەرى پاريج قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق اۋىل شارۋاشىلىعى «Salon International de l'Agriculture» (SIA-2024) كورمەسىنە قويىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا ينستيتۋتتا باقىلاۋشى ۇيىمدارمەن راستالعان كلينيكالىق ەمەس زەرتتەۋلەردى (ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتىڭ, كوسمەتيكالىق ءونىمنىڭ جانە جەمشوپ قوسپاسىنىڭ ۋىتتىلىعىن زەرتتەۋ) جۇرگىزۋ كەزىندە سىناق ورتالىعىنىڭ ءتيىستى زەرتحانالىق تاجىريبە (GLP) قاعيداتتارىنا سايكەستىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ جاتىر. ينستيتۋت كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەردى تۇراقتى نەگىزدە ورىنداۋدى جانە بولاشاقتا شەتەلدە وندىرىلگەن بيولوگيالىق ونىمدەردى ءوز ازىرلەمەلەرىمەن يمپورت الماستىرۋعا ارنالعان عىلىمي جوبالاردى جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
مارحابات قاسەنوۆ,
قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ۆەتەريناريا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى