كۇنى كەشە عانا جاقسى ءبىر جاڭالىق ەستىدىك. پاريجدەگى ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى جونىندەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (يۋنەسكو) جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتى وكىلى اسقار ءابدىراحمانوۆ الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندەگى پاراقشاسىندا فرانتسيا استاناسىندا قازاق جانە قىرعىز اقىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن ايتىس وتكەلى جاتقانىن حابارلاپ, ەۋروپاداعى اعايىندارىمىزدى ءتول ونەرىمىزدى تاماشالاۋعا شاقىرىپتى. كوڭىل قۋانتار حاباردى ەستي سالا پاريجگە تەلەفون شالدىق. الداعى مادەني وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزى مەن سيپاتى جونىندە سۇراپ بىلدىك.
– اسقار ساۋىتبەك ۇلى, جاعىمدى جاڭالىقتى ەستىپ جاتىرمىز. ايتىستى پاريج تورىنە شىعارعالى جاتىر ەكەنسىزدەر. قۇتتى بولسىن! بۇل فرانتسيا جەرىندە العاش ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان ايتىس پا؟
– راحمەت. اۋەلى مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ ايتىپ الايىن, بۇل ايتىستىڭ پاريج تورىنە العاش كوتەرىلۋى ەمەس. فرانتسيا استاناسىندا 2008 جىلى ءجۇرسىن ەرمان اعانىڭ باستاماشىلىعىمەن, ومىرزاق سارسەنوۆ, امانگەلدى ەرمەگياەۆ سياقتى ءىرى مەتسەناتتاردىڭ قولداۋىمەن ءدۇبىرلى ايتىس وتكەن. وعان اتاقتى انشىلەرىمىز, كۇيشىلەرىمىز, تەرمەشىلەرىمىز دە قاتىسىپ, ونەر كورسەتكەن. ينتەرنەتتە سول ايتىستىڭ ەسەبىن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە جارقىراتىپ جازعان قورعانبەك امانجولدىڭ ماقالاسى بار ەكەن. سىزبەن سۇحباتقا دايىندالعاندا سول ماقالانى باستىرىپ تا الدىم. مىنە, وقىپ تا بەرەيىن: «بىردەن ايتايىق, ناۋرىزدىڭ ءبىرىنشى جۇلدىزىندا وتكەن اقىندار ايتىسى وسكەن ەلدىڭ وركەندى ونەرىن, كەمەل ورەسىن قالتقىسىز تانىتىپ, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزگە ۇلكەن ولجا سالدى دەۋىمىز كەرەك. توپتان سۋىرىلىپ وزعان ەڭ ۇزدىك ايتىس اقىندارىمەن قاتار انشىلەر, تەرمەشىلەر, كۇيشىلەر, قوبىزشىلار ەۋروپا ەلدەرىندەگى قانداستارىمىزدى اتامەكەن, تۋعان جەردەگى قارا ورمان قازاعىنىڭ ءداستۇرلى ونەرىمەن قاۋىشتىرىپ, قۋانىشقا بولەدى. تاريحتا تۇڭعىش رەت وسىنداي ۇلكەن دەڭگەيدە كەڭ اۋقىممەن وتكەن بۇل دۋمان حالقىمىزدىڭ فولكلورلىق مۋزىكا كونتسەرتى رەتىندە دە وسىندا جينالعان تالعامپاز ءارى بەكزات قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ۇلتتىق رۋحتى ۇلىقتاعان شىنايى ونەر مەرەكەسىنە اينالدى», دەپ جازىلىپتى. بۇعان قوسىمشا تۇسىندىرمە جاساپ جاتۋ ارتىق تا بولار. ءبىزدىڭ ماقسات – سول يگى ءىستى جالعاستىرۋ, حالقىمىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ايشىقتاپ كورسەتەتىن ايتىس سىندى ۇلى ونەرىمىزدى الەمنىڭ مادەني استاناسى دەپ دارىپتەلەتىن پاريجدە تاعى دا تانىتا ءتۇسۋ.
ونىڭ ۇستىنە مۇنى ءدال بيىل وتكىزۋدىڭ سەبەبى دە بار. بۇل دوستىق كەزدەسۋ باۋىرلاس ەكى حالىققا – قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق بىرەگەي ونەردىڭ 2015 جىلى يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە ەنۋىنىڭ 10 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا پاريجدەگى ايتىستىڭ يدەياسىن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ فرانتسياداعى ەلشىسى, يۋنەسكو جانىنداعى تۇراقتى وكىلى سادىق شەر-نياز ۇسىنعانىن ايتىپ ءوتۋ پارىز. بۇل ازامات كەزىندە قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى, كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ توراعاسى بولعان, «ايتىش» قوعامدىق قورىنىڭ نەگىزىن قالاعان تانىمال كينورەجيسسەر. ءبىزدىڭ كورەرمەندەردىڭ تالايى ونىڭ «قۇرمانجان داتقا» ءفيلمىن قىزىعا تاماشالاعان. باۋىرلاس ەكى حالىقتى جاقىنداستىرۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 2021 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ەلىمىزدىڭ ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ءبىز, ارينە, بۇل يگى باستامانى قۋانا قولدادىق.
– دۇرىس ەكەن. مۇنداي شارۋا وڭايلىقپەن وتكىزىلمەيدى عوي. ايتىستىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– الدىمەن بۇل ايتىستىڭ وزىندىك سيپاتىنا ازداپ توقتالا كەتەيىن. ارينە, 2008 جىلى وتكەن ايتىستىڭ اۋقىمى ۇلكەن بولعان. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ايتىسكەرلەر, ونەرپازدار, جانكۇيەرلەر قازاقستاننان فرانتسياعا تىكەلەي چارتەرلىك رەيسپەن كەلگەن ەكەن.
بيىلعى ايتىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى شەكتەۋلى. كونتسەرت قويىپ تا جاتپادىق. قازىرگى كۇننىڭ تالابىنا, بۇگىنگى ءومىر سيپاتىمىزعا وسى كولەم جاراسادى دەپ ويلايمىز. بۇل ايتىستىڭ ەرەكشەلىگى – بولەكشە مارتەبەسىندە. وسى جولى قازاق پەن قىرعىزدىڭ قاسيەتتى ونەرى سانالاتىن ايتىس تۇڭعىش رەت يۋنەسكو تورىنە كوتەرىلىپ, بۇل اتاقتى ۇيىمنىڭ باس پاتەرىندەگى ساحنادا وتەيىن دەپ تۇر.
يۋنەسكو-داعى تۇڭعىش ايتىستى ۇيىمداستىرۋعا ءبىزدىڭ تاراپتان «Amanat» پارتياسى, ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەر حالىقارالىق وداعى قولداۋ كورسەتتى. ءسوزدىڭ ورايىن پايدالانىپ, «Amanat» پارتياسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆقا ايرىقشا العىسىمىزدى جەتكىزگىمىز كەلەدى. ايتىستىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ەرەكشە قولداۋ كورسەتكەن ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, رۋحانيات جاناشىرى, مەتسەنات نۇرتاي سابيليانوۆقا ارنايى رازىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. سونىمەن قاتار شىمكەنت قالاسىنىڭ, قاراعاندى, قوستاناي, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرى اقىندار قوسىنىن قالىپتاستىرۋعا وزدەرىنىڭ سەپتىگىن تيگىزدى. پاريجگە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى – ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەر حالىقارالىق وداعىنىڭ توراعاسى امانجول ءالتاي, تانىمال قالامگەر جاناربەك ءاشىمجان قازىلار القاسىنىڭ مۇشەلەرى رەتىندە كەلۋى دە ءبىزدى قۋانتادى. جيۋري قۇرامىندا قىرعىز جاعىنان جوگورگۋ كەنەش دەپۋتاتتارى ميرلان سامىيقوجونىڭ, شايىربەك تاشيەۆتىڭ بولاتىنى باۋىرلاس ەل پارلامەنتىنىڭ دە بۇل حالىقارالىق ءىس-شاراعا تيىسىنشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
– ايتىسقا كىمدەر قاتىسادى؟ قاشان, قالاي وتەدى؟
– قازاق ايتىسكەرلەرىنەن ايبەك قاليەۆ, اباي جولماعامبەتوۆ, مەيىربەك سۇلتانحان, ديدار قاميەۆ, ءبورىباي ورازىمبەت كەلگەلى وتىر. ولارمەن ءسوز سايىسىنا قىرعىزدىڭ سۋىرىپسالما اقىندارى امانتاي قۇتماناليەۆ, ازامات بولعونباەۆ, اقماتبەك سۇلتان ۇلى, ماقسات قۇلۋەۆ شىقپاقشى.
ارينە, ايتىستا ەل مەن ەل ەمەس, اقىن مەن اقىن ايتىساتىنى تۇسىنىكتى. اقىندار جەرەبە بويىنشا ايتىسادى. ەڭ كوپ ۇپاي جيناعان ەكى اقىن فينالعا شىعادى.
ايتىس وسى سەنبىدە, 17 مامىر كۇنى, يۋنەسكو باس پاتەرىنىڭ II زالىندا وتەدى. مەكەنجايى: 125 avenue de Suffren, 75015 Paris. بۇل مالىمەتتى ينتەرنەتكە دە سالدىق, فرانتسيا مەن ەۋروپاداعى وتانداستارىمىز بەن قانداستارىمىزعا دا ينتەرنەت ارقىلى جەتكىزدىك.
نەگىزگى ماقساتىمىز – ورتاق ونەرىمىز ارقىلى تاريح, تاعدىر تابىستىرعان تۋىستاس حالىقتار ەكەنىمىزدى تانىتا وتىرىپ, ايتىستىڭ عاجايىپ قاسيەتتەرىن ناسيحاتتاۋ. ەلدىگىمىزدى كورسەتۋ.
– قىسقا دا بولسا تولىمدى اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ايتىس ءساتتى ءوتىپ, ءتول ونەرىمىز الەم تورىنە كوتەرىلە بەرسىن دەپ تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»