باعبانداردىڭ بازىناسى

رايسا بوگومولوۆا وزىنە تيەسىلى 6 سوتىق جەردە الا جازداي بەل جاز­بايدى. باقشاسىندا كارتوپ, ءسا­بىز, قيار, قىزاناق, قۇلپىناي مەن الما ەگىپ قانا قويمايدى, جۇيەكتەردەن ورىك اعاشى مەن شابدالى­نى دا كەزدەستىرۋگە بولا­دى. اي­تۋىنشا, كەيبىر تانىس­تا­رىنىڭ باقشالارىندا كوك­جيدەك, مۇك­جيدەك, قىزىل ىرعاي, قى­زىلجيدەك تە وسەدى. باعبان ال­گىن­دەي ونىمدەردى جايقالتىپ وتىر­عانداردىڭ ەڭبەگى زور دەپ بىلەدى.

– باقشالاردا ەكولوگيالىق جاعىنان تازا كوكونىستەر, جەمىس­جيدەكتەر وسىرىلەدى. دامدىك ساپاسى جاعىنان العاندا ءبىزدىڭ باقشالاردا ءونىپ شىققان ونىم­دەر وڭتۇستىكتەن جەتكىزىلىپ, ساتىلىپ جاتقانداردان ونداعان ەسە ارتىق. ونىڭ ۇستىنە فەرمەرلەر ءوز ەگىستىكتەرىندە كوك­ونىس ءوسىرۋ كەزىندە ءارامشوپ شىعارماۋ ماقساتىندا ءتۇرلى گەربيتسيد سەۋىپ تاستايتىنى دا بەلگىلى. ءبىز گەربيتسيد دەگەندى قولدانبايمىز, ءارامشوپتى قول­مەن جۇلامىز, – دەيدى باع­بان.

رايسا اجەي ءۇشىن باۋ-باقشا ساپالى ازىق ونىمدەرىن الاتىن جەر عانا ەمەس, ءومىرىن ۇزارتۋعا سەبەپ بولاتىن پايدالى ەرمەك. كوپتەگەن قاريالار ءجۇرىپ-تۇرۋدىڭ قيىنداپ بارا جاتقا­نىنا قاراماستان, ساياجايعا كەلىپ ەڭبەكتەنەدى.

دەگەنمەن باعباندار باۋ-باقشا ۇستاۋ جىل وتكەن سايىن قىمباتقا ءتۇسىپ بارا جاتقا­نىن ايتادى. تۇقىمدار مەن كوشەت­تەردىڭ, قۇرالداردىڭ باعاسى ءۇستى-ۇستىنە ءوسىپ كەلەدى. ساياجاي­لارداعى تاريفتەر مەن مۇشەلىك جارنانى دا ۇلعايتىپ جاتىر. نە­گىزىنەن ول كووپەراتيۆ قاتىسۋ­شىلارىنىڭ سانىنا بايلانىستى, قازىرگى تاڭدا جارنانىڭ مولشەرى 6500 تەڭگەدەن باستالىپ, 9000 تەڭگەگە دەيىن جەتىپ تۇر. كەيبىر باعباندار باۋ-باقشاسىنا تونەتىن قاۋىپكە قاراماستان, ساياجايدى باقىلاۋشىلار مەن كۇزەتشىلەر قىزمەتىنەن باس تارتىپ, مۇشە­لىك جارنانى ارزانداتۋعا ۇمتىلا­تىنى دا بەلگىلى.

– اقشاعا شاققاندا باۋ-باق­شامىز ءوزىن اقتامايدى. جول شىعىنىنا, جالعا تولەيمىز. بيىل باعا تاعى كوتەرىلگەنىنە بايلانىس­تى كوبى باقشالارىن تاستاپ كەتۋگە شەشىم قابىلدادى. ادامدارعا قىمباتشىلىق ۇنا­ما­سا دا امالسىزدان تولەپ, ءوز جەر تەلىمدەرىنە كەلەدى. ەلەكتر جارىعىنا قاتىستى دا ماسەلە بار. ەلەكتر جۇيەسىن تارتىپ بەرۋگە 300 مىڭ تەڭگە سۇرايدى, بۇل وتە قىمبات. جۇمىستان شىعىپ باقشاعا كەلەتىندەرگە سۋارۋعا ۋاقىت تاپشى. قاراڭعىدا بارلىق جۇيەك پەن جەمىس اعاشىن جەرىنە جەتكىزىپ سۋارۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە باقشامىزعا قۇبىر بويىمەن اعىپ كەلەتىن سۋ كەيدە توقتاپ قالادى. ەگەر جاز­دىڭ اپتاپ ىستىعىندا سۋ كەلمەي قالسا, قانشاما ۋاقىت باپتاعان ونىمدەرىمىز قۋراپ قالۋى مۇمكىن, – دەپ قىنجىلادى باعبان گۇلجانات تابىلدينا.

ونىڭ ايتۋىنشا, باۋ-باقشا ۇستاۋشىلاردا تاۋەكەل كوپ. قازىر ءورت قاۋىپتى كەزەڭ باستالدى. يەسىز تۇرعان ساياجايلار ءورتتىڭ تەز تارالۋىنا نەگىز بولادى. ونداعان جىل بويى وزدەرى ەككەن كوشەتتەرىنىڭ جەمىسىن جەپ كەلە جاتقان باع­باندار ونىڭ زاردابىن تارتادى. سول تۇرعىدا بۇل ماسەلەنى جەرگىلىكتى اكىمدىك ءوز باقىلاۋىنا الۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى زەينەتكەر. ياعني بوس تۇرعان 6 سوتىق جەردى قالا تۇرعىندارىنا تەگىن تاراتىپ بەرسە بولار ەدى. ەسەسىنە بيلىك ءورت وقيعالارىنىڭ الدىن الادى ءارى تۇرعىنداردىڭ وزدەرىن ساپالى كوكونىسپەن, جەمىس-جيدەكپەن قام­تاماسىز ەتۋىنە مۇمكىندىك تۋادى.

وڭىرلىك توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى باۋ-باقشالارداعى ءورت وقيعالارى جىل وتكەن سايىن ۇدەپ كەلە جات­قانىن ايتادى. كەيبىر جىلدارى ءبىر عانا ءورت وقيعاسى 500-600 جەر تەلىمىن جايپاپ وتكەن وقيعالار كەزدەسكەن.

– وتكەن جىلى ساياجايلاردا تىركەلگەن ورتتەردىڭ بارلىعى قال­دىقتى, قۋراپ قالعان وسىمدىك ساباقتارى مەن اعاش بۇتالارىن ورتەۋدەن پايدا بولعان. 2024 جىلى ساياجايلاردىڭ 250 تەلىمىن­دە جانۋ دەرەكتەرى انىقتالدى. بيىل ءبىزدىڭ بارلىق ارەكەتتەرىمىز وقىس وقيعالاردىڭ الدىن الۋعا با­عىت­تالىپ وتىر. قالدىق پەن قۋراپ قالعان وسىمدىك ساباقتارىن ار­نايى جەرلەردە ورتەۋ كەرەك, – دەي­دى توتەنشە جاعدايلار دە­پارتا­­مەنتىنىڭ باستىعى رۋستامبەك ءامرين.

قۇتقارۋشىلار جىل سايىن ساياجايلاردى ارالاپ, ەرەجەلەردى تۇسىندىرەتىن پاراقشالاردى تاراتادى, رەيدتەر مەن باقىلاۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزەدى.

باعبانداردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان تاعى ءبىر ماسەلە – ۇرلىق. مەتالدان جاسالعان زاتتار, تەمىر قورشاۋلار, الا جازداي وسىرگەن باقشا ونىمدەرى ءجيى قولدى بولادى. پاۆلودارلىق پوليتسەيلەر توناۋشىلارمەن كۇرەسۋ ماقساتىندا بىرنەشە جىل بۇرىن اتتى پاترۋل قىزمەتىن ۇيىمداستىرعان. قازىر ولاردىڭ قاراۋىندا 15 ات بار. ارنايى پاترۋل ساياجاي ماۋسىمى باستالعالى ساياجايلاردى باقىلاۋعا الدى.

– اتتى پاترۋل باۋ-باقشانى باقىلاۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇر. اۆتوكولىك جۇرە الماعان جەردەن جىلقى وڭاي ءوتىپ كەتەدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ساياجايلار اۋماعىندا زاڭسىز جۇرگەندەردى انىقتاۋ ماقساتىندا تۇراقتى تۇردە رەيدكە شىعادى.  سونداي-اق قۇرىلىس نىساندارى, سالىنىپ جاتىپ توقتاپ قالعان نەمەسە يەلەرى تاستاپ كەتكەن عيماراتتار, ساياجاي تەلىمدەرى تەكسەرىلدى, – دەيدى كاۆالەريالىق ۆزۆود كو­مانديرى بەردىبەك دايانداح.

قيىندىقتارعا قاراماستان ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى باۋ-باقشا كووپەراتيۆتەرى ءوز جۇمىستا­رىن جالعاستىرىپ جاتىر. زەينەت­كەرلەر باعبانشىلىق ىسىنە جاستار دا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنىن ايتادى. دەگەنمەن ساياجايعا كەلىپ بەل جازباي ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ اراسىندا جاستار وتە از. مىسالى, پاۆ­لودار قالاسىندا تۇراتىن دەنيس تروفيموۆ جەرگىلىكتى جىلۋ-ەلەكتر ستانساسىندا جۇمىس ىستەيدى. ايەلى مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. وتباسىندا ءبىر قىز بالا بار. كەيدە اتا-انالارى ساياجايعا شاقىرعاندا دەنيس ولاردىڭ كوڭىلىن قالدىرماۋعا تىرىسادى. بىراق ول 6 سوتىق جەردى ساتىپ الىپ, كوكونىس پەن جەمىس ءوسىرۋ ەشقاشان ءوزىن اقتامايتىن, ەڭبەگى ەش, تۇزى سور جۇمىس دەپ ەسەپتەيدى.

– مەنىڭشە, باۋ-باقشا ءوسى­رۋ قارجىلىق جاعىنان ءتيىم­دى ەمەس. كولىك وتىنىنا, جولعا, باقشانى ۇستاپ تۇرۋعا شى­عىندانۋ كەرەك. جۇمساعان اق­شاڭدى جيناعان ءونىمىڭنىڭ ەسە­بىنەن شىعارا المايسىڭ, ءتىپتى شىعىنى بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە باقشانى باپتاۋعا كوپ ۋاقىت جۇمساۋ كەرەك, ال ءبىز سياقتى جاس وتباسىلاردا ۋاقىت تاپشى. بالانى ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە, وزگە دە دامى­تاتىن ورتالىقتارعا اپارۋ كەرەك. كۇن سايىن قاربالاس تىرلىك بولعاندىقتان, ساياجايعا بارىپ ەڭبەكتەنۋدى ۋاقىت كوتەرمەيدى, – دەيدى د.تروفيموۆ.

پاۆلودار وبلىسى