شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلدىڭ ءتول تاريحى ارىدەن جىلعا تارتادى. جار باسىنا قونعان ەكى اۋىل قاتار ءوربىپ, توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ۇيىمداسىپ شارۋاشىلىق قۇرادى. سول تۇستا «اباي» ۇجىمشارى اتانعان.
كەز كەلگەن قازاق اۋىلدارى ءتارىزدى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپتى ساقتاپ, ءوسىپ-ونگەن. ەل ەسىن جيناپ, كەمەلىنە كەلە باستاعان كەزدە سۇتتەي ۇيىعان دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالدى. سوعىس دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ قانشالىقتى قاسىرەت ارقالاتاتىنىن ەل ايقىن سەزىنگەن. ايتسە دە, «ەركەك توقتى قۇرباندىق» دەگەندەي, ارىداعى ازۋىن ايعا بىلەگەن ارۋاقتى اتالاردىڭ جولىمەن وتان قورعاۋدى پارىز ساناعان. قان قاساپ مايدانعا شاعىن اۋىلدان ەلۋدەن اسا ەر-ازامات اتتانعان. ءبارىن بىردەي ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە, زۇلمات سوعىسقا ءبىر اۋلەتتەن ءتورت, ءبىر اۋلەتتەن ءۇش ادام دەگەندەي, قانشاما بوزداق كەتتى.
ۋاقىت كوشى العا جىلجىعان سايىن ءبىر كەزدە ۇمىتىلماستاي كورىنگەن وقيعالاردىڭ دا كومەسكى تارتارى بار. قازىرگى كۇنى مايدان دالاسىنان امان كەلگەن ارداگەرلەر دە ارامىزدا جوق. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەندەي, نەمەرە-شوبەرەلەرى ءتۇتىن تۇتەتىپ جاتىر. ولاردىڭ جۇرەگىندە اتالارىنىڭ قان مايداندا كورسەتكەن قاھارماندىق ەرلىگى, جورىقتى جولدارداعى ەرلىك داستانى ىسپەتتى قاجىر-قايراتى ساقتالىپ قالعان. تۇتاس, تۇگەل بولماسا دا جۇقاناسى. وسىنشا ازاماتقا ىستىق ۇيا, اق بەسىك بولعان وسى توپىراقتان تۇلەپ ۇشقان قىراندار تۋرالى ايتا كەتۋ – پارىز. كەيىنگى جاسقا ۇلگى-ونەگە بولۋى ءۇشىن.
قان مايداندا ەل قورعاعان قاھارمان اتالارىمىزدىڭ ءبىرى – مەيرامبەك كامالوۆ. 1942 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا اسكەري كوميسسارياتتان شاقىرتۋ العان جاس جىگىتتىڭ كوكىرەگىندە باسقىنشى جاۋعا دەگەن وشپەندىلىك وتى لاۋلاپ تۇرعان. العاشقى اسكەري دايىندىقتان وتكەننەن كەيىن ۋكراينا توپىراعىن ز ۇلىم جاۋدان قورعاۋعا قاتىستى. سان مارتە جان الىپ, جان بەرىسكەن شايقاستا قازاقتىڭ ورىمدەي جاس جىگىتى اسقان ەرلىك كورسەتە ءبىلدى. قايتپاس قايسار مىنەزدىڭ ارقاسىندا قارۋلاس دوستارىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, كومانديرلەرىنىڭ ءاردايىم تاپسىرمالاردى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اتقاراتىن سەنىمدى ساربازىنا اينالدى. ات جالىن تارتىپ مىنگەلى شارۋاشىلىقپەن اينالىسىپ, شار بولاتتاي شىڭدالعان دالا ۇلى قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولعان. سونىسىنا وراي اتقىشتار پولكىندە قىزمەت ەتىپتى. مايدان دالاسىنداعى قاۋىپ-قاتەر الدىمەن اتقىشتارعا تونەرى بار. كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قان قاساپ مايدان دالاسىنداعى ادامنىڭ ەرىك-جىگەرى, قاجىر-قايراتى تارازى باسىنا تارتىلار تۇستا جاۋىنگەرلىگى جايىندا ءتىس جارىپ ايتا بەرمەسە كەرەك. مايدان دالاسىندا بىرنەشە رەت جاراقات الدى. اسكەري گوسپيتالدا ەمدەلىپ شىعىسىمەن قاتارعا قوسىلدى. سوڭعى رەت سنارياد جارىقشاعىنان العان جاراقاتى وتە اۋىر ەدى. ول دنەپروپەتروۆسك, فەرعانا قالالارىنداعى گوسپيتالداردا ەم قابىلدادى. 1944 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تۋعان جەرگە ورالدى. مايدان دالاسىنان كەلگەن سوڭ م.كامالوۆ بىردەن جۇمىسقا ارالاستى. اقمولا وبلىسىنداعى اۋىلداردا ەسەپشىلىك قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. سوعىس باستالماي تۇرىپ ۇيلەنگەن جارى قاليمان نۇرماعانبەتقىزى ەكەۋى 52 جىل تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشتى. جارىق دۇنيەگە اكەلگەن پەرزەنتتەرىن اكەلىك اق ماحابباتىمەن, انانىڭ ىستىق مەيىرىمىنە بولەپ ءوسىردى.
م.كامالوۆتىڭ مايدان دالاسىنداعى كوزسىز ەرلىگى, بەيبىت ومىردەگى ەرەسەن ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. ول ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن», «ەڭبەك ارداگەرى» ءتارىزدى بىرنەشە مەدالمەن ماراپاتتالدى. 1994 جىلى 72 جاسىندا ومىردەن وزعان مايدانگەردىڭ ەسىمى – تۋعان ەلىنىڭ ەسىندە.
تاعى ءبىر مايدانگەر ساعىنتاي كاليمانوۆ 1910 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە قوسشى اۋىلىندا تۋعان. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاستاي جەتىم قالىپ, تاربيەسىمەن نەمەرە اعاسى كاليمان اينالىسسا كەرەك. ەڭبەكپەن ەسەيگەن جاس جىگىت 1927 جىلى روجدەستۆەنكا اۋىلىنداعى ماشينا-تراكتور ستانساسىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. قازاق دالاسىنا تەحنيكانىڭ جاڭا كەلە باستاعان كەزى. تۋمىسىنان زەرەك, جالىنداعان جاس جىگىت تراكتور جۇرگىزىپ, كومباينعا وتىرادى. تەحنيكا ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ادام بولعان ەكەن. ءاردايىم الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن ساعىنتاي اتا – ستاحانوۆشىلار قوزعالىسىنىڭ بەلدى مۇشەسى, ەڭبەك وزاتى. شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ ءبىرى ن.رافيكوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن پەتروپاۆل قالاسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىندە وقىپ, جۇرگىزۋشىلىك كۋالىگىن العان.
سوعىس باستالعاندا ەل قورعاۋدى وزىنە پارىز ساناعان ول مايدانعا بارۋعا تالاي رەت ءوتىنىش جاسايدى. ال مۇنداعى شارۋاشىلىققا دا ادام كەرەك. مامان مەحانيزاتورلاردى مايدانعا اتتاندىرماي, برون ارقىلى بوساتاتىن ءتارتىپ بولعان. ساعىنتاي اتا تىم-تىم الىستا كۇندەي كۇركىرەپ ءوتىپ جاتقان سوعىس تۋرالى ەمىس-ەمىس ەستىپ, تىلداعى جۇمىستى قارقىندى جۇرگىزسە, ءوز كومەگى سول بولارىن تۇيسىنگەن. ءتۇندى كۇنگە, كۇندى تۇنگە ۇلاستىرىپ, تابانى تاستان تايماعان تارلانبوزداي قاجىرلى ەڭبەك ەتسە دە شارشاپ-شالدىقپايتىن, مەيلىنشە شىدامدى ادام بولعان. ال مايدان دالاسىنداعى قايعىنىڭ قارا بۇلتى شالعايداعى شاعىن اۋىلدىڭ دا اسپانىن تۇنەرتكەن. قارالى قاعازدار بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ جاتىر. وسى جايدى بىلە وتىرىپ, تىلدا جۇرگەنىن نامىس ساناعان. اقىرى 1943 جىلى 33 جاسىندا مايدانعا اتتانعان. قىسقامەرزىمدى اسكەري دايىندىقتان وتكەننەن كەيىن شابۋىلداۋشى باتالوننىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلگەن. بۇلاردىڭ باتالونى – بەسىنشى اۋە دەسانت ارمياسىنىڭ قۇرامىندا.
جاستايىنان باتىرلار تۋرالى داستاندى جادىنا توقىپ وسكەن, ۇلى ەرلىكتىڭ رۋحىندا تاربيەلەنگەن ساعىنتاي جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز ورىندايدى. بارلاۋشىلار, دەسانتشىلار – ۇنەمى مايداننىڭ العى شەبىندە. قاۋىپ-قاتەر دە كوپ. ول زامانداستارىنا سۇراپىل سوعىس تۋرالى جادىندا جاتتالىپ قالعان بىرقاتار ەستەلىكتى ايتقان دا ەكەن. سول ەستەلىكتىڭ سورابىن قايتا جاڭعىرتساق, وتكەن ءومىر شەجىرەسى وزەگىڭدى تىلگىلەيدى. بىردە ارنايى تاپسىرمانى ورىنداپ كەلە جاتقاندا قاۋمالاعان قالىڭ جاۋدىڭ ورتاسىندا قالادى. يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورماننىڭ ءىشى. جاۋ تىلىندا ءۇش كۇن ءجۇرىپ ابدەن قاجىعان بۇلاردىڭ توبىن باسقىنشىلار قولعا تۇسىرەدى. ودان ءارى دە فاشيستەردىڭ «وسۆەنتسيم» كونتسەنتراتسيالىق لاگەرىندەگى ادام توزگىسىز جاعداي. دەس بەرگەندە تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەس اسكەرلەرىن امەريكالىقتار ازات ەتەدى. ەندىگىسى – ەڭبەك ارمياسى. ساعىنتاي اتا باشقۇرتستانداعى وكتيابرسكي قالاسىندا ب ۇلىنگەن شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىسادى. سول جەردە ومىرلىك سەرىگى سايما اپايعا كەزىگەدى. ەكى جاستىڭ تىلەگى ءبىر ارنادا توعىسىپ, وتاۋ كوتەرەدى. 1946 جىلى ەلگە ورالادى. مايدانگەر اتا ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماعان. قان قاساپ مايدان دالاسىندا كوزسىز ەرلىگى ءۇشىن وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. بەيبىت ومىردەگى ەڭبەگى دە ەلەۋسىز قالماپتى. سايما اجەمىز ەكەۋى مىناۋ جارىق دۇنيەگە ون بالا اكەلىپ تاربيەلەگەن.
قىزىلجار اۋىلىنىڭ مايدانگەرلەرىنىڭ ءبىرى نەسىپبەك قۇرمانباەۆ 1912 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ مايدان دالاسىندا قان كەشىپ ءجۇرىپ, الدىڭعى شەپتەن تابىلعان. سوعىسقا دەيىن ۇجىمداستىرۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسقان, ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعىنداي ابدەن شىنىققان جاس جىگىت مايدان دالاسىندا دا قازاق بالاسىنىڭ رۋحى ءور ەكەنىن كورسەتە بىلگەن. 1941 جىلى ستالينگراد تۇبىندەگى قيانكەسكى ۇرىستان باستالعان جورىقتى جولدارى جەڭىستى كۇنگە دەيىن ۇزىلمەگەن. 78 جانە 74-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ بارلاۋشىلار روتاسىندا قىزمەت ەتكەن. 1942 جىلى اۋىر جارالانىپ, اسكەري گوسپيتالعا تۇسەدى. وڭ قولىنان ايىرىلعان مايدانگەر «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. سوعىستان كەيىن پەتروپاۆل قالاسىندا ءبىلىم الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ايتۋلى مامانى اتانعان.
جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ارداگەرلەردەن بولەك بۇل اۋىلدان مايدان وتىنە اتتانعان جاندار كوپ ەدى. سولاردىڭ قاتارىندا سەرىكباي تۇسىپباەۆ, قاسقاتاي اكيمجانوۆ, ابىكەن قوسپانوۆ, سامات سادىقوۆ, تولەگەن وماروۆ, ابدراحمان سۇلەيمەنوۆ جانە تاعى باسقالارى دا بار ەدى.
قۇستىڭ ۇياسىنداي جىپ-جىلى, كىشكەنتاي عانا اۋىلدان وسىنداي ۇلكەن ازاماتتار شىققان. ءبىز بۇگىن اتالار رۋحى ۇمىتىلماسىن دەپ ەرلىگىن پاش ەتتىك.
اقمولا وبلىسى,
تسەلينوگراد اۋدانى