ەرتىس بويىنداعى سۋ ايدىندارىندا 15 ءساۋىر – 30 مامىر ارالىعىندا بالىقتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن اۋلاۋعا تىيىم سالىنادى. تىيىمعا قاراماستان, بالىقتى قىناداي قىراتىندار قاتارى ازايماي تۇر. بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭى قالاي ءوربيدى؟ بۇل سۇراعىمىزعا «زايسان-ەرتىس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى» رمم پاۆلودار وبلىسى بويىنشا بالىق ينسپەكتسياسى ءبولىمىنىڭ باسشىسى سامال تەمىربولاتوۆا جاۋاپ بەردى.
«بۇل تىيىم – ەڭ اۋەلى بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىنە قولايلى جاعداي تۋدىرۋ ماقساتىندا قولعا الىناتىن ءىس-شارا. ۋىلدىرىق شاشۋ – بالىق ومىرىندەگى ەرەكشە كەزەڭ. ءساۋىردىڭ ورتاسىنان تاياز جەرلەردە سۋ جىلىنا باستايتىنى بەلگىلى. ۋىلدىرىققا سۋدىڭ قولايلى تەمپەراتۋراسى اسا ماڭىزدى. دەگەنمەن ءار بالىق ءتۇرىنىڭ كوبەيۋىنە قورشاعان ورتانىڭ ءتۇرلى فاكتورى اسەر ەتەدى. تۇششى سۋدا تىرشىلىك ەتەتىن بالىقتاردىڭ كوبى كوكتەمنىڭ ەكىنشى ايىنان جازدىڭ باسىنا دەيىن ۋىلدىرىق شاشادى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شورتان, الابۇعا, كەيىنىرەك تابان, كوكسەركە بالىقتارى كىرىسەدى. كوكتەمنىڭ سوڭىندا تۇقى, وڭعاق, تاعى باسقا بالىقتار ۋىلدىرىق شاشا باستايدى. بالىقتىڭ ءار ءتۇرىنىڭ ارنايى ۋىلدىرىق شاشاتىن جەرلەرى بولادى. ماسەلەن, شورتان, تابان, تۇقى, كوكسەركە جانە باسقالارى نەگىزىنەن وزەندەردىڭ جايىلمالارىندا جينالادى. زەرتتەۋشى عالىمدار بالىقتاردىڭ بيىلعى ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىندە تابيعي وزگەرىس بايقالمايتىنىن ايتىپ وتىر», دەيدى سامال بالتاشقىزى.
وڭىردە جەرگىلىكتى ماڭىزداعى 180, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 9 سۋ ايدىنى بار. سونىڭ ىشىندە ەرتىس – ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن وزەن عانا ەمەس, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, بالىق رەسۋرسىن كوبەيتۋگە ەڭ قولايلى سۋ ارتەرياسى. وڭىردەگى سۋ ايدىندارىن 20-عا جۋىق, ەرتىس وزەنىن 12-دەن استام بالىق ءتۇرى مەكەندەيدى. ولار – كوكسەركە, سازان (تۇقى), شورتان, ءنالىم, ريپۋس, الابۇعا, تورتا, موڭكە, اققايران, تابان, وڭعاق. بۇلاردى اۋلاۋعا جىل سايىن ارنايى ليميت بولىنەدى. سونداي-اق ەرتىس وزەنىندە سيرەك كەزدەسەتىن, ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن اقبالىق پەن ءسىبىر بەكىرەسى, جىل بويى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان سۇيرىك بالىعى بار. قازىر ەرتىس وزەنىنە شىعىس قازاقستانداعى سۋقويمالارىنان سۋ بوساتىلا باستادى. بۇل جاعداي ۋىلدىرىق شاشۋعا بوگەت بولماي ما؟
ماماننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل فاكتور كەرىسىنشە بالىقتارعا پايدالى ەكەن. جوعارى ەكپىنمەن كەلەتىن تىرشىلىك ءنارى جايىلمالارعا شىعىپ كەتەدى. ونداي جەرلەردەگى سۋ كۇننىڭ شۋاعىنان تەز قىزادى. بالىقتار الگىندەي تاياز جەرلەردى ىزدەپ بارىپ, بىردەن ۋىلدىرىق شاشادى. تاياز سۋدا شاباقتار دا تەز جەتىلىپ, سۋ قايتقاندا وزەنگە ورالادى.
ءبولىم باسشىسى اتالعان كەزەڭدە وزەن-كولدەردەن زاڭسىز بالىق اۋلاعاندار اكىمشىلىك, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن دا ەسكەرتتى. ايىپپۇل مولشەرى – 10–20 ايلىق-ەسەپتىك كورسەتكىش. ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىق بولعان جاعدايدا (تىيىم سالىنعان كەزەڭدە تىيىم سالىنعان قۇرالدارمەن, تاسىلدەرمەن بالىق اۋلاسا) ايىپپۇل مولشەرى 40 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن وسەدى. ءارى كەيىن سوت شەشىمىمەن اۋلاۋ قۇرالدارى, قايىقتارى تاركىلەنۋى مۇمكىن. سۋ جانۋارلارى رەسۋرسىنا ەلەۋلى زالال كەلتىرسە (شىعىن سوماسى 100 اەك, ودان كوپ بولسا), جارىلعىش نەمەسە حيميالىق زاتتاردى, ەلەكتر توعىن, بالىق رەسۋرسىن جاپپاي قىرىپ-جويۋدىڭ وزگە دە تاسىلدەرىن قولدانسا, سونداي-اق سيرەك كەزدەسەتىن, قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن, اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن اۋلاسا, قىلمىستىق كودەكستىڭ 335-بابى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. وندايعا جول بەرگەن ازاماتتار سوت شەشىمىمەن بىرنەشە جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.
بىلتىر بالىق اۋلاۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋدىڭ 204 دەرەگى انىقتالىپ, ونىڭ 18-ءى ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىق دەپ تانىلعان. جالپى سوماسى 4,5 ملن تەڭگە سوماسىنا ايىپپۇل سالىنىپ, براكونەرلەردەن 30 اۋ, 8 قايىق, 2 موتور, 1039, 9 كگ بالىق تاركىلەنىپتى. جىل باسىنان 46 زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلىپ, 5 ورەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىق وبلىس سوتتارىندا قارالعان. بارلىعى 1,2 ملن تەڭگە سوماسىنا ايىپپۇل سالىندى. قىلمىستىق زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان جوق.
وبلىستاعى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن, سول تۇرعىدا ينسپەكتسياداعى نەبارى 9 مامان عانا. كادر جەتىسپەۋشىلىگى تۋرالى پروبلەما كوپ جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن كولىككە قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداعان. قازىر ول شەشىلە باستاعانعا ۇقسايدى. پاۆلودار وبلىسى بويىنشا بالىق ينسپەكتسياسى ءبولىمىنىڭ قاراماعىندا 6 اۆتوكولىك, جىلدامدىعى جوعارى 1 سۋ كاتەرى, 60 اتتىق كۇشى بار اسپالى موتور ورناتىلعان 1 پاترۋلدىك كاتەر, 1 ۇرلەمەلى قايىق, 1 كۆادروكوپتەر (درون) بار. وزەن-كولدەردەگى جاعدايدى ينسپەكتورلار شاماسى كەلگەنشە باقىلاپ, قاراۋىلدايدى. پوليتسەيلەرمەن بىرگە تۇراقتى رەيدتەر ۇيىمداستىرىپ, پروبلەمالى ۋچاسكەلەردى ءجىتى تەكسەرەدى. اسىرەسە جاز ايلارىندا تاڭ الدىندا اعىنعا جىبەرىلەتىن اۋلاردى (سپلاۆ) قولداناتىن براكونەرلەر بولادى. تۇرعىنداردىڭ شاعىمىمەن ولارعا قارسى ارنايى رەيدتەر جۇرگىزىلەدى.
اۋەسقوي بالىقشىلار براكونەرلىكپەن اينالىسپايدى. ولارعا بالىق اۋلاۋ – جاي ەرمەك, دەمالىس. بالىقتاردى ۇلكەن كولەمدە قىرىپ-جويىپ, وڭاي ولجا تاپقىسى كەلەتىن قاسكۇنەمدەر ۇنەمى جاسىرىنىپ جۇرەدى. سوندىقتان ولاردى ىزدەپ تابۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. سوڭعى الىنعان تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر بۇل تۇرعىداعى كۇرەستى كۇشەيتە تۇسەدى دەگەن سەنىم مول.
ايتا كەتەلىك, ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىندە بالىق وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتاردا قارماق سالۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا وڭىردە ونداي 6 شارۋاشىلىق بار. اتاپ ايتقاندا, شوپتىكول (ماي اۋدانى), جارلىكول (باياناۋىل اۋدانى), بورانشوقى كولى مەن مايقايىڭ جاساندى كولى (ەكىباستۇز قالاسى), لوزوۆوە مەن توبىلجان كولدەرى (ۋسپەن اۋدانى).
پاۆلودار وبلىسى