جايىلمانى جايلاعان ەلدى جارىلقايدى

ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن سۋ ارتەريا­سى­نىڭ بويىن مول ىرىز­دىق كۇتىپ تۇر. وزەن جايىل­­مالارىن تىرشىلىك نارىنە قانىقتىرۋ ماقساتىندا قولعا الىناتىن جىل سايىنعى سۋ بوساتۋ ناۋقانى كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. 16 ساۋىردە باستالعان نەگىزگى كەزەڭ – سەكۋندىنا 3500 تەكشە مەتر سۋ اعىزۋ وزەن دەڭگەيىن ايتارلىقتاي ارتتىرىپ, بۇگىندە جايىلمالارعا لەك-لەگىمەن جوڭكىلىپ جاتىر.

– كوكتەمگى سۋ بوساتۋ جالپى ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. العاشقى دايىندىق كەزەڭى 9-13 ساۋىردە ءجۇردى. بۇل ارالىقتا ماماندار سۋقويمالارىنىڭ شليۋزىنەن سۋدى بىرتىندەپ ارتتىرا بەرەدى. وزەن بويىنداعى كەيبىر جەرلەردە مۇز كەپتەلىسىن بولدىرماۋ ءارى ىقتيمال سۋ باسۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا سۋ كولەمىن بىرتىندەپ كوتەرەتىن ارنايى كەستەگە سۇيەنەمىز. ودان سوڭ 14-30 ءساۋىر ارالىعى – نەگىزگى كەزەڭ. مۇندا بوساتىلاتىن سۋ ماكسيمالدى دەڭگەيگە – سەكۋندىنا 3500 تەكشە مەترگە جەتكىزىلەدى. سۋ بوساتۋدىڭ يادرولىق كەزەڭى 8 تاۋلىككە ەمەس, 11 تاۋلىككە ۇلاسىپ وتىر. بۇل جايىلمالارعا شىعاتىن سۋدىڭ كولەمىن ەسەلەي تۇسەتىنى انىق. شليۋزدەردەن جىبەرىلگەن سۋ پاۆلودار اۋماعىنا شامامەن 5-7 كۇندە جەتەتىنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا وزەن دەڭگەيى ءالى دە كوتەرىلەدى. سۋ جىبەرۋدىڭ سوڭعى كەزەڭىندە كولەم ازايا بەرەدى. ءداستۇرلى تابيعات قورعاۋ شاراسى شامامەن 1-5 مامىر ارالىعىندا اياقتالادى, – دەپ ءتۇسىندىردى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «ەرتىس» باسسەيندىك ينس­پەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلەۋسىز قامباروۆ.

سۋ بوساتۋعا ەرتىستىڭ وڭ بۇيىرىندەگى اسا ءىرى سۋقويماسى – بۇقتىرما, ءۇلبى, وبا, كۇرشىم, باسقا دا وزەندەر وڭ اسەر ەتەدى. بۇيىرلىك اعىندار مول بولسا, سۋدىڭ اعىنى دا ەسەلەنىپ, ەرتىس بويىندا ۇلكەن تولقىندار تۋىنا سەبەپ بولادى. بيىل بۇل وزەن-سۋلاردىڭ ىلعالدى مول جيناۋى­نا بايلانىستى تابيعات قورعاۋ شاراسى ويداعىداي ءوتىپ جاتىر. جالپى, ەرتىس وزەنىنىڭ پاۆلودار وڭىرىندەگى جايىلمالارىنىڭ جالپى اۋماعى 377 مىڭ گەكتار­­­­دان اسادى. سۋ وزەننىڭ سول جاعىنداعى جايىلماعا كوبىرەك شىعىپ, ەنى 12 شاقىرىمعا دەيىن بارادى. جايىلمالار اققۋلى, ماي, پاۆلودار, اقتوعاي, تەرەڭكول, جەلەزين, ەرتىس اۋدان­دارى مەن اقسۋ, پاۆلودار قالا­لارىنىڭ اۋماقتارىندا ورنا­لاسقان.

– الدىن الا بولجامىمىز بو­يىنشا, سۋ ەرتىس جايىل­ما­لا­رىنىڭ 90%-عا جۋىعىن باسۋى ىقتيمال. ەڭ از دەگەندە 80%-دان اساتىن بولادى. وزەندەگى بالانس­تى, اسىرەسە جاز بەن كۇزدە كەمە­لەر­دىڭ ناۆيگاتسيالىق كەزەڭىن قولداۋ ماقساتىندا ەرتىسكە سۋ جىبەرۋ الداعى ۋاقىتتا از كولەمدە (سەكۋندىنا 650 تەكشە مەتر) جال­عاسا بەرەتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. سۋ بوساتۋدىڭ تەرىس جاعى دا بار, ول – بۇقتىرما, ءشۇلبى, وسكەمەن گەس-تەرىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ۋاقىتشا ازاياتىندىعى. قويمالاردا سۋدىڭ دەڭگەيى تۇسەتىندىگىنە بايلانىستى ۋاقىتشا تەجەلىس بولادى. بىراق بۇل تۇتاس ەنەرگيالىق جۇيەگە اسەر ەتپەيدى, – دەيدى ە.قامباروۆ.

ايتا كەتەلىك, بىلتىر سەمەي­­دەگى كوپىر قۇرىلىسىنا بايلانىس­تى ەرتىسكە اعىزىلىپ جاتقان سۋدىڭ قارقىنى باسەڭدەپ قالعان ەدى. بيىل بارلىق جۇ­مىس كەستەگە سايكەس ءوتىپ جاتىر. پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىگى بوساتىلاتىن سۋدىڭ كولەمى 7 ملرد تەكشە مەتر­دەن كەم بولمايتىنىن ايتادى.

پاۆلودار وبلىسى