قازىرگى قوعامدا كوپتەگەن وتباسى كۇردەلى پسيحولوگيالىق احۋالدى باسىنان كەشىرىپ جاتىر. ونىڭ سالدارىن ماماندار الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, تىپتەن ساياسي سەبەپتەرمەن, سونداي-اق حالقىمىزدىڭ سان عاسىر بويى جاساپ كەلگەن ۇلتتىق تاربيە ينستيتۋتى ءرولىنىڭ تومەندەپ كەتۋىمەن بايلانىستىرادى.
عىلىمعا قادام باسقان العاشقى كۇننەن باستاپ, وتباسى پسيحولوگياسىن باستى تاقىرىپ ەتىپ تاڭداعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جالپى جانە قولدانبالى پسيحولوگيا كافەدراسىنىڭ جەتەكشى مامانى, پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور مايرا قاباقوۆا اسىرەسە, قازاق وتباسىنداعى قارىم-قاتىناستى زەرتتەۋدىڭ ماڭىزىن العا تارتتى.
سەمەي جەرىندە تۋعان عالىم قازىرگى سانكت-پەتەربور مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ۇزدىك اياقتاعاننان كەيىن ەڭبەك جولىن ە. بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە باستادى. ودان كەيىن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتتى. قازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شاكىرت تاربيەلەپ, وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ قوعامداعى رولىنە قاتىستى كەشەندى ەڭبەكتەر جازىپ, پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ سونى سالالارىنا قالام تارتىپ كەلەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق تاربيەنىڭ زيالى قوعام قالىپتاستىرۋداعى ءرولى قاشاندا جوعارى. تاربيە ونەگەلى وتباسىنان باستالادى. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ اجىراسۋ كورسەتكىشى بويىنشا الدىڭعى وندىقتا تۇرعانى الاڭداتادى.
پروفەسسور كوبىنەسە جاس وتباسىلاردىڭ ەرتە كەزەڭدە, ال ەرلى زايىپتىلاردىڭ 20-25 جىلدان كەيىن اجىراسۋ سەبەبىن وتباسىنداعى پسيحولوگيالىق احۋالدىڭ تۇراقسىزدىعىنا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ەلىمىزدەگى اجىراسۋ كورسەتكىشىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق سەبەپ-سالدارىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. كونەدەن جەتكەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ جارقىن ۇلگىلەرى, تاريحي دەرەكتەر حالقىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني بولمىسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ايعاقتايدى. جەر داۋى, جەسىر داۋى, رۋلار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك القا بيلەردىڭ ارالاسۋىمەن شەشىلىپ وتىرعانى تاريحي دەرەكتەردەن ايان. يناباتتى قىز, باتىر ۇل تاربيەلەگەن قوعامدا «ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت» ادەبى قالىپتاستى. قانداي دا ءبىر داۋ-داماي شيەلەنىسسىز داناگوي اقساقالداردىڭ ءبىر اۋىز سوزىمەن شەشىلىپ وتىردى. قوعامداعى قازىرگى جاعدايدا اتا-بابالارىمىز ديپلوماتيالىق تاجىريبەسىنىڭ جەتىسپەيتىندىگىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. قازاق حالقى باسىنا تونگەن ناۋبەت جىلداردا وسىناۋ باي رۋحاني مۇراسىنان اجىراپ قالدى. سوندىقتان اتادان بالاعا ميراس بولعان ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جوعالتىپ الماۋعا قارەكەت جاساۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, وسى ءداستۇردى شاما-شارقىنشا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتاپ كەلگەن, ۇلتتىق ونەگەنىڭ التىن قازىعى بولعان اتا-اجەلەرىمىزدىڭ دە قاتارى سيرەپ بارادى. قوعامعا جاھاندانۋمەن سۋسىنداعان جاڭا ۇرپاق كەلدى. ساۋاتتى قارىم-قاتىناس قۇرۋعا ۇيرەنبەگەندىكتەن, ولار بولاشاق وتباسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتە الماي جاتىر. وتباسىنا جاۋاپكەرشىلىك العىسى كەلمەيتىن, كوممۋنيكاتسيا قۇرۋدى بىلمەيتىندەر قاتارى, زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى كوبەيىپ بارادى. سالدارىنان وتباسىنىڭ شىرقى بۇزىلىپ, كۇردەلى پسيحولوگيالىق احۋال بەلەڭ الىپ وتىر, دەيدى عالىم.
ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بۇل سالاعا قاتىستى زەرتتەۋلەرىن جەتى مونوگرافياعا توپتاستىرعان. «جۇبايلىق قاتىناستار تۇراقتانۋىنىڭ پسيحولوگيالىق فاكتورلارى», «قازاق وتباسىنداعى پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىكتەر» جانە باسقا دا ەڭبەكتەرىندە وتباسىلىق پسيحولوگيانى جان-جاقتى قاراستىرادى. قالا, اۋىل قازاقتارىنىڭ جانە قانداستاردىڭ وتباسىلىق ەرەكشەلىگىن, ولاردىڭ جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋى, سونداي-اق اسكەريلەر وتباسىنداعى قارىم-قاتىناستى مەيلىنشە تەرەڭ زەرتتەگەن عالىمنىڭ بۇل ەڭبەكتەرى پسيحولوگيا باعىتىنا جاڭا سەرپىن بەردى. قازۇۋ-دا العاش رەت مايرا قاباقوۆانىڭ باستاماسىمەن «پسيحولوگيا» ماماندىعى بويىنشا PhD ماماندار دايارلاۋ باعدارلاماسىنىڭ ەنۋى سالاعا جاس مامانداردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە جول اشىپ, تىڭ ەڭبەكتەر جازىلدى. عالىم باستاماسىمەن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ, اتا-انا مەن بالانىڭ, سونداي-اق بىرگە تۋعان باۋىرلاردىڭ, اعايىنداردىڭ قارىم-قاتىناسىن زەرتتەۋ ءىسى قولعا الىندى. وسى باعىتتاردا ونداعان تىڭ تاقىرىپ اشىلىپ, بۇگىندە شاكىرتتەرى زەرتتەۋ ءىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. يمپاكت-فاكتورلى «Web of Science», «Scopus» بازاسىندا 10-نان استام ماقالا مەن 300-دەن اسا عىلىمي جاريالانىمنىڭ, 17 كۋالىكتىڭ اۆتورى وتباسى تاقىرىبىنىڭ تەرەڭ زەرتتەۋگە ءزارۋ سالا ەكەنىن ايتتى.
وتباسى تاقىرىبى وتە كۇردەلى. بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋگە دە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى ءارى كەز كەلگەن وتباسى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن اشىق ەمەس. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, 20-25 جىل وتاسقان وتباسىلاردىڭ بوساعاسى بالالارىمەن بەرىك بولىپ وتىرعان. الدى ۇيلەنىپ, كەيىنگىسى وقۋعا كەتكەننەن كەيىن شاڭىراقتا ەكەۋدەن-ەكەۋ قالعاندا وزدىگىنشە ءومىر سۇرە الماعاندىقتان, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ شيرەك عاسىردان كەيىن ايىرىلىسىپ جاتۋى قوعامداعى كۇردەلى قۇبىلىسقا اينالىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەپ-سالدارى وتباسى مۇشەلەرىنە پسيحولوگيالىق سالماق سالۋىمەن قاتار قوعامنىڭ دامۋىنا دا كەرى ىقپالىن تيگىزىپ جاتىر. «سوندىقتان ەلىمىزدەگى اجىراسۋ فاكتورىنىڭ سەبەپتەرىن ارىدەن ىزدەۋ قاجەت. تۋىستار اراسىندا ساۋاتتى قارىم-قاتىناس قۇرۋ, اتا-بابا تاريحىنا قۇرمەتپەن قاراپ, شەجىرە ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ, سونداي-اق امەريكا, باسقا دا دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندەگىدەي ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىندا كەڭ تاراعان قوعامدىق ينستيتۋتتار ۇلگىسىندەگى ورتالىقتار جۇمىسىن جانداندىرىپ, العاش اتا-اجە اتاناتىن, بالالارى وتباسى قۇراتىن ەرەسەكتەردى وقىتۋ كۋرستارىن قولعا الۋ قاجەت» دەيدى عالىم.
قازىرگى كەزدە ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى, شاكىرتتەرىنىڭ ەلىمىز وڭىرلەرىندە ورتالىقتار اشىپ جاتقانىن العا تارتقان عالىم وتباسى ىسىمەن اينالىساتىن سوتتار جانىنداعى پسيحولوگتەرمەن جۇمىستى جانداندىرۋدىڭ دا ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى.
پروفەسسور عىلىم جولىمەن قاتار قوعام ومىرىنە دە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي جوبالارعا قاتىسىپ جۇرگەن عالىم قازىرگى كەزدە «Amanat» پارتياسىنىڭ ايەلدەر قاناتىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنىپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پسيحولوگتەر قىزمەتى تۋرالى» زاڭ جوباسىنا قاتىستى باستاماشى توپ قۇرامىنىڭ مۇشەسى.
عالىمنىڭ ۇلتتىق پسيحولوگيا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى بۇگىندە ەلىمىز عانا ەمەس, حالىقارالىق كەڭىستىككە ءمالىم. «جوو ۇزدىك وقىتۋشىسى», «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى, پروفەسسور مايرا قاباقوۆا بولگاريا, رەسەي, بەلارۋس, وزبەكستان, قىرعىزستان عالىمدارىمەن ارىپتەستىك ورناتىپ, الەمدىك پسيحولوگيالىق مۇرالاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, رۋحانياتىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى.
پسيحولوگيا بويىنشا 10-نان اسا ماگيستر دايىنداعان عالىمنىڭ 30-دان استام ستۋدەنتى – حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جۇلدەگەرى. ۇزاق جىل قازۇۋ-دىڭ فيلوسوفيا جانە پوليتولوگيا فاكۋلتەتىندە ادىستەمەلىك كەڭەسكە جەتەكشىلىك ەتىپ, ستۋدەنتتەردى قولداۋ ماقساتىندا «ۆيرتۋالدى پسيحولوگيالىق قوناق بولمەسىن» ۇيىمداستىرۋدىڭ باستاۋىندا تۇردى. وتباسى قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋ ورتالىعىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا قىسقى پسيحولوگيالىق مەكتەپتى ۇيىمداستىردى. UNFPA قولداۋىمەن ىسكە اسقان «اكەلەر ينستيتۋتىن دامىتۋ», «زورلىق-زومبىلىقسىز قارىم-قاتىناس» جوبالارىنا, «وتباسىم», «Onege» سىندى الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسىپ, عىلىمي باعىتتاعى ىزدەنىسىن قوعامنىڭ ىزگىلىگىنە ارناپ كەلەدى.
الماتى