عىلىم – ۇلتتىڭ شامشىراعى. بۇل ءسوزدىڭ ماڭىزىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم كۇنى قارساڭىندا وتكەن كەزدەسۋدە تاعى ءبىر مارتە اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تەك ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلمەي, عىلىممەن اينالىسۋى ستراتەگيالىق قاجەتتىلىك ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتۋ, ونى جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا بەيىمدەۋ ەل دامۋىنىڭ ماڭىزدى ۆەكتورلارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ەرەكشە اتادى.
راسىندا دا, عىلىم سالاسى قارقىن الىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى 3,5 ەسە ارتىپ, جاس عالىمداردى قولداۋ شارالارى كۇشەيدى. قازىر ەلىمىزدە 25 مىڭنان استام عالىم بولسا, ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى – 40 جاسقا تولماعان زەرتتەۋشىلەر ەكەن. بۇل كورسەتكىش عىلىمنىڭ بولاشاعى جاستاردىڭ قولىندا ەكەنىنىڭ ايعاعى ىسپەتتەس.
قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتى دە وسى باعىتتا ناقتى ءارى اۋقىمدى قادام جاساپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا عىلىمي جوبالارىمىزدىڭ سانى ارتتى, جاس عالىمدارىمىزدىڭ ۇلەسى ءوسىپ كەلەدى, جاڭا زەرتحانالار مەن عىلىمي ورتالىقتار اشىلىپ, عىلىمي ينفراقۇرىلىم جۇيەلى تۇردە جاڭارتىلىپ جاتىر.
جالپى, وقۋ ورنىمىزدىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا عىلىمي-يننوۆاتسيالىق الەۋەتتى ارتتىرۋ باسىم باعىت رەتىندە بەلگىلەنگەن. بۇل ماقساتتا زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمى جاڭارتىلىپ, جاس عالىمداردى قولداۋ مەحانيزمدەرى ەنگىزىلدى. مىسالى, سوڭعى 4 جىلدا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى 20 ەسە ارتىپ, 2024 جىلى 8 ملرد تەڭگەدەن استى. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە 36 عىلىمي جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر, ونىڭ 8-ءى – جاس عالىمدارىمىزعا تيەسىلى. وسى اۋقىمدى جوبالاردىڭ بارلىعى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ىسكە اسىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشتەر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ناقتى عىلىمي الەۋەتى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا بەلسەندى قاتىسىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
عىلىمدى قولداۋ ناتيجەسىندە بىرنەشە جاڭا زەرتحانا اشىلدى. اتاپ ايتقاندا, «نانوتەحنولوگيالار جانە ەنەرگەتيكاعا ارنالعان جاڭا ماتەريالدار», «STEM جانە كرەاتيۆتىلىك», «جاساندى ينتەللەكت جانە IT تەحنولوگيالارىنا» ارنالعان زەرتحانالار جاڭا عىلىمي باعىتتاردى دامىتۋعا جول اشتى. سونىمەن قاتار وقۋ ورنىمىزدىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اساتىن اكادەميالىق ۇستەمدىك ورتالىعى اياسىندا 13 زەرتحانا قۇرىلدى. بۇل ورتالىق مەديتسينا, بيوتەحنولوگيا جانە ەكولوگيا سالالارىندا عالىمدارىمىزعا وزىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋمەن قاتار, ءوڭىردىڭ تۇراقتى دامۋىنا زور ۇلەس قوساتىنى انىق.
مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋلارىندا, ارنايى جيىندار مەن سۇحباتتارىندا ۇنەمى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ۇشتاسۋىنا نازار اۋدارىپ قانا قويماي, عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ كەلەشەگى – جاساندى ينتەللەكت پەن جوعارى تەحنولوگيالار ەكەنىنە دە باسا ءمان بەرىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىز قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ – ۇلتتىڭ وركەنيەت دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى ەكەنىن دە بىرنەشە رەت ايتىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, ۇلىتاۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايداعى سوزىندە قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندە الەمدىك كەڭىستىكتە ورنىعۋى قاجەتتىگىن جەتكىزسە, 2025 جىلى قاڭتاردا «Ana tili» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا قازاق ءتىلىن جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا ەنگىزۋ قاجەتتىگىنە توقتالعان ەدى. بۇل تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ورتالىقتارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا سايكەس, بىلتىر ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جانە تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «قازاق ءتىلى – عىلىم ءتىلى» دەگەن باستى تاقىرىپپەن اۋقىمدى سيمپوزيۋم وتكىزدىك. ءسويتىپ, عالىمدار مەن ءتىل جاناشىرلارىنىڭ, ساراپشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, ءداستۇر جانە يننوۆاتسياداعى قازاق ءتىلىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادىق.
العاشقى باسقوسۋ تۋرالى كوپ جازىلدى, كوپ ايتىلدى, سيمپوزيۋمنىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن كوپشىلىك ۇعىندى. سوندىقتان باستامامىزدى داستۇرگە اينالدىرىپ, 200 عالىمنىڭ باسىن قوسىپ, جۋىردا عانا «قازاق ءتىلى – عىلىم ءتىلى: جاساندى ينتەللەكت جانە تەرمينولوگيا» اتتى II حالىقارالىق سيمپوزيۋمىن وتكىزدىك. بۇل باسقوسۋ – تەك عىلىمي جيىن ەمەس, مەملەكەتتىك ساياساتقا ءۇن قوسقان اۋقىمدى قادام دەپ بىلەمىز. قازاقستان, تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستاننان كەلگەن عالىمدارمەن, ءتىل ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي كەڭىستىكتەگى كەلەشەگى تۋرالى كەلەلى ويلار ايتىلدى.
ەڭ قۋانتارلىعى, ەلىمىزدە ءتىل تاقىرىبى توڭىرەگىندە جۇيەلى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بارلىق جەتەكشى مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار سيمپوزيۋمعا سەرىكتەس بولىپ, قولداۋ كورسەتتى. اتاپ ايتار بولساق, ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى, قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى سىندى وزگە دە بىرقاتار عىلىمي زەرتتەۋ جانە ساراپتامالىق مەكەمەلەر بۇل باستامانى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى اتسالىستى. ءىس-شارانىڭ اقپاراتتىق قولداۋى دا ەرەكشە بولدى, «Egemen Qazaqstan» مەن «Ana tili» گازەتتەرى سيمپوزيۋم قارارىن تولىقتاي جاريالاپ, «تۇركىستان تۆ» جيىننان جاقسى حابارلاردى تاراتىپ وتىردى. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى بولاشاعى تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق مىندەتىنە اينالعانىن كورسەتەتىن ايقىن مىسال. ءبىزدى وسى نارسە قۋانتادى.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, سيمپوزيۋم اياسىندا العاش رەت «قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتى – جاھاندىق جاس عالىمدار» فوتوكورمەسىن ۇيىمداستىردىق. بۇل – تەك كورمە ەمەس, عىلىمداعى جاڭا بۋىننىڭ ءۇنىن ەستىرتكەن ەرەكشە جوبا بولدى. كورمەدە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ 14 جاس عالىمىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن زەرتتەۋ باعىتتارى ۇسىنىلدى. كۇن ەلەكتر ستانساسى, پوليمەر قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ, مەديتسينالىق يننوۆاتسيالار, فيلولوگيا جانە ونەر سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر – ءبارى دە جاستاردىڭ عىلىمداعى ىزدەنىستەرىنىڭ كەڭدىگىن كورسەتتى. ءاربىر سۋرەتتىڭ جانىندا QR-كود ارقىلى زەرتتەۋشى تۋرالى تولىق اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇل باستاما جاس عالىمداردى قولداۋعا باعىتتالعان ۋنيۆەرسيتەت ۇستانىمىنىڭ جارقىن مىسالى.
قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتتەر تەك ءداستۇرلى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ورداسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا باعىتتالعان يننوۆاتسيالىق الاڭعا اينالدى. زامان تالابىنا ساي ونەر, مەديا جانە ديزاين باعىتتارى بويىنشا ماماندار دايارلاۋ, جاڭا يدەيالاردى قولداۋ جانە شىعارماشىلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ – ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. وسى ورايدا سيمپوزيۋم اياسىندا تاعى ءبىر جاقسى تۋىندىنى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندىق. بۇل – «مىڭ زامان – ءبىر تۇركىستان» قويىلىمى. بۇل قويىلىم – «OzgeEpic» كرەاتيۆتى حابى مەن ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە بيىل قۇرىلاتىن ونەر, مەديا جانە ديزاين فاكۋلتەتىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى.
جاستاردىڭ عىلىمعا بەت بۇرۋى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشكى ەكوجۇيەسىندە دە كورىنىس تاۋىپ جاتىر. «Yassawi Startup» ينكۋباتسيالىق باعدارلاماسى اياسىندا 400-دەن استام ستۋدەنت پەن قىزمەتكەر كاسىپكەرلىك پەن يننوۆاتسيالىق جوبالارعا تارتىلىپ, 30 جوبا ازىرلەندى. بۇگىندە ولاردىڭ بىرقاتارى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق رەيتينگتەردە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەدەلى ارتىپ, QS Asia University Rankings تىزىمىندە توپ-200 قاتارىنان كورىنگەنى – عىلىمي بەدەلىمىزدىڭ ناقتى كورسەتكىشى.
ۋنيۆەرسيتەتتە ءداستۇرلى تۇردە وتەتىن «Yassawi Winter School» قىسقى مەكتەبى دە جاس عالىمدار مەن وقىتۋشىلاردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قابىلەتتەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان. بۇل الاڭدا رەسپۋبليكامىزداعى جەتەكشى سپيكەرلەر مەن زەرتتەۋ مەتودولوگياسى بويىنشا ساراپشىلار ءدارىس وقيدى. دارىستەر تەك تەوريالىق نەگىزدە عانا ەمەس, پراكتيكالىق جوبالارمەن ۇشتاستىرىلىپ وتكىزىلەدى. مەكتەپكە قاتىسقان وقىتۋشىلارىمىز بەن عالىمدارىمىز بۇل جوبانىڭ عىلىمعا تەرەڭ بويلاپ, جاڭا يدەيالاردى جۇيەلى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى الاڭعا اينالعانىن ايتادى.
ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ قارقىنى حالىقارالىق دەڭگەيدە دە وڭ باعاسىن تاۋىپ وتىر. 2024 جىلى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ «Scopus» جانە «Web of Science» بازالارىندا 221 ماقالاسى جارىق كورىپ, ونىڭ ىشىندە Q1 ساناتىنداعى 101 ماقالا جاريالاندى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر ارتقان. ۋنيۆەرسيتەتتە جارىق كورەتىن 7 عىلىمي جۋرنالدىڭ بارلىعى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ۇسىنعان تىزىمگە ەندى. سونىمەن قاتار جاڭا عىلىمي باسىلىمدار – «Turkic Historical Studies», «Yassawi Journal of Health Sciences», «International Journal of Environmental Science and Green Technology» جۋرنالدارى رەسمي تۇردە تىركەلىپ, العاشقى ساندارىن شىعارعالى جاتىر. عىلىمي باسىلىمدارىمىز جاڭا ءبىر كەزەڭگە قادام باسىپ وتىر.
وقۋ ورنىمىزعا قاراستى 7 عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن ورتالىقتا دا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا ەكولوگيا, ارحەولوگيا, تۇركولوگيا, بوتانيكا, نانوتەحنولوگيا, تۇراقتى دامۋ جانە ياساۋيتانۋ باعىتتارى بار. وسى ينستيتۋتتاردىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق جوبالار, وڭىرلىك زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي فورۋمدار جۇيەلى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى.
زاماناۋي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 3 ميسسياسى بار دەپ ۇنەمى ايتامىز. ولار – ءبىلىم بەرۋ, عىلىممەن اينالىسۋ جانە قوعامعا پايدالى بولۋ. سوندىقتان عالىمدارىمىز تەك ىرگەلى عىلىممەن عانا ەمەس, قوعام ءۇشىن پايدالى قولدانبالى زەرتتەۋلەرمەن دە اينالىسادى. ماسەلەن, تۇركىستان وڭىرىندە بيوتەحنولوگيالىق ءونىم ءوندىرىسى جولعا قويىلىپ, ەكولوگيانى جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبالار جۇزەگە اسىپ جاتىر. مەديتسينا سالاسىندا دا بىرنەشە عىلىمي جوبا قولعا الىنىپ, دياگنوستيكالىق ورتالىقتارمەن ينتەگراتسيالانعان تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى – عىلىمدى تەك تەوريالىق دەڭگەيدە قالدىرماي, ناقتى جاعداياتتارمەن بايلانىستىرۋعا جاسالعان ماڭىزدى قادامدار.
عىلىم جولىندا قىزمەت ەتكەن تۇلعالاردى قۇرمەتتەۋ دە ۋنيۆەرسيتەت مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستاماسىمەن ۇعا اكادەميگى لەسبەك ءتاشىموۆ, حالىق ءارتىسى رايىمبەك سەيتىمەتوۆ, عالىم راحمانقۇل بەردىباي سەكىلدى ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالاردىڭ ەسىمىمەن ءدارىسحانالار مەن زالدار اشىلىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جالعاسىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرۋ, عىلىمدى ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان يگى باستامالار.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, «وزىق ويلى ۇلت بولامىز دەسەك, عىلىمعا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك». ءبىز تەك اكادەميالىق كورسەتكىشتەرمەن عانا شەكتەلمەي, عىلىمدى قوعام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىرۋدى ماقسات تۇتامىز جانە وسى باعىتتاعى تىڭ باستامالارىمىزدى جالعاستىرا بەرەمىز.
جانار تەمىربەكوۆا,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى