جامبىل ارتىقباەۆ: «قازاقتانۋ» جوباسى قايتا جاڭعىرعانى ءجون

– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ يدەياسى قالاي تۋدى؟ ول كەزدە باستى ماقسات نە ەدى؟

– كەڭەس داۋىرىندە ەل اۋماعىنداعى ەتنوساياسي ۇدەرىستەردى باسقارۋ تىكەلەي ماسكەۋدىڭ قۇزىرەتىندە بولعانى بەلگىلى. «سوۆەت حالقىن جاسايمىز» دەگەن ۇرانمەن ءبىر ءتىل مەن مادەنيەت نەگىزىندە جاپپاي اسسيميلياتسيا ۇدەرىسى ءجۇردى. ورتاق ءتىل بولادى دەپ ەلىمىزگە ءتۇرلى ۇلت وكىلى قونىستاندىرىلدى. تاۋەلسىزدىك العان كەزدە اياعىن ءتاي-ءتاي باسقان جاس مەملەكەتىمىزگە وسى كوپەتنوستى, كوپكونفەسسيالى قوعام مۇرا بولىپ قالدى. العاشقى جىلدارى ەلدىڭ ءتۇرلى وڭىرىندە سەپاراتيستىك احۋال دا بايقالعانى بەلگىلى.

مىنە, مۇنىڭ ءبارىن ەسەپكە الا كەلە, الەم ەلدەرىندەگى اسسامبلەيالار تاجى­ريبەسى نەگىزىندە قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. ونىڭ باستى ماقساتى – ەتنوسارالىق ماسەلەلەردى اسسامبلەيا ارقىلى شەشۋ, كوپەتنوستى قوعامدى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ ءبىر قۇرالى ەسەبىندە پايدالانۋ. بۇل قادام ءساتتى بولىپ, بىرلىگىمىز بەكىپ, شاڭىراقتىڭ شايقالماۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى.

ويتكەنى وتكەن 30 جىلدا اسسامبلەيا وتە كوپ جۇمىس اتقاردى. ەلدەگى تۇراق­تى­لىق پەن ىنتىماقتىڭ ساقتالۋىنا, ءىشىنارا ورىن العان كەيبىر كيكىلجىڭ مەن جانجالداردىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتتى. سوندىقتان مەن ءوز ميسسياسىن دۇرىس ورىندادى دەگەن ويدامىن. قازىر دە اسسامبلەيا ەلدەگى بەيبىتشىلىكتىڭ تىرەگى بولىپ كەلەدى.

– قحا جانىنداعى عىلىمي ساراپتاما كەڭەسىنىڭ العاشقى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە وسى قۇرىلىمنىڭ ناقتى قانداي زەرتتەۋلەرى قوعامعا پايدالى بولدى؟

– 2008 جىلى استاناعا كوشىپ كەلگەلى اسسامبلەيانىڭ جۇمىستارىنا تىكەلەي ارالاسىپ, اتسالىسىپ ءجۇرمىن. سونىڭ ارقاسىندا ءوز يدەياممەن «قازاقستان ەتنوستارى» اتتى كوپتومدىقتىڭ جارىق كورۋىنە سەبەپشى بولدىم. ءبىز ەلىمىزدە قانداي ەتنوستار بار ەكەنىن, ولاردىڭ مادە­نيەتى, الەۋمەتتىك, قاۋىمدىق ەرەك­شەلىك­تەرىن جەتە تالداپ, تانىپ-ءبىلۋىمىز كەرەك. وسى ماقساتتا اتالعان ەڭبەكتى ءوزىم باستاپ جازىپ, ءار ەتنوسقا ءبىر-ءبىر كىتاپ ارنالدى. كوپتومدىقتى سول كەز­دەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادە­ميا­سىنىڭ توراعاسى ەرالى توعجانوۆتىڭ قول­داۋىمەن, پروفەسسور ايگۇل سادۋا­قاسوۆا باسقاراتىن سوتسيولوگيالىق ورتالىق ارقىلى جارىققا شىعاردىق.

تاعى ءبىر مىسال ايتسام, ءوز تاراپىمنان ۇلتارالىق ماسەلەلەرگە ارنالعان سوزدىك نۇس­قاسىن ۇسىندىم. كەز كەلگەن ماسەلەنى, اسى­رەسە ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناسقا قاتىستى دۇنيەنى عىلىمي دەڭگەيدە زەرتتەۋ ءۇشىن تەرمينولوگيا, ۇعىمداردىڭ دەفينيتسياسى ايقىندالعان بولۋى شارت. بۇل ەڭبەك وسى ماقساتتا دايىندالدى. كەيىن ول ەتنوساياسي سوزدىك رەتىندە جارىق كوردى.

سونىمەن قاتار «قازاقستانداعى قازىر­گى ەتنيكالىق قارىم-قاتىناستار» دەپ اتالاتىن كىتاپ دايىندادىم. بىراق ول باسىلماي قالدى. سەبەبىن بىل­مەدىم. ونى ەڭ بولماسا جالپى وقىر­مانعا ەمەس, قىزمەتتىك پايدالانۋعا ارنالعان كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا بولار ەدى.

جالپى, ءبىز كوپەتنوستى ەل بولعان­دىق­تان, قوعامدا ءتۇرلى ماسەلەلەر بولماي تۇرمايدى. ونى عىلىمدا «ەتنوكونفليكتولوگيا» دەپ اتايدى. مۇنداي جانجالعا ءتۇرلى سەبەپ تابىلۋى مۇمكىن: تۇرمىستىق جاعدايلار, جەر-سۋ ماسەلەسى, ءتىپتى كورشى ەلدەردەگى احۋال دا تۇرتكى بولۋى عاجاپ ەمەس. سونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ماسە­لە­نىڭ شىعۋ توركىنىن, ءتۇپ نەگىزىن ءبىلۋىمىز كەرەك. جوعارىداعى كىتاپ سونىڭ ءبارىن زەرت­تەۋ ارقىلى دايىندالدى. پايداسى دا زور بولار ەدى.

– كەيىنگى جىلدارى قحا-عا قانداي جاڭا مىندەت جۇكتەلىپ وتىر؟

– ەلدەگى ساياسي وزگەرىستەرگە بايلانىس­تى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا ءوز جۇمىسىنا وزگەرىس ەنگىزىپ وتىرادى. ەندى الدىمىزدا مۇلدەم جاڭا مىندەت­تەر تۇر. قازىرگى كۇنى ەلدە قازاق ۇلتى­نىڭ ۇلەس سالماعى 70 پايىزدان استى. جاقىن ارادا 75 پايىزعا جەتەمىز. كەز كەلگەن مەملەكەتتە نەگىزگى ۇلتتىڭ ۇلەسى 75 پا­يىزدان اسسا, وندا وزگە ەتنوستاردى ءوزىنىڭ ارتىنان ەرتىپ, ءتىلى مەن مادەنيەتىنە بەيىمدەۋ ۇدەرىسى جۇرە باستايدى. ءبىز قازىر وسىنداي مەجەگە جەتىپ وتىرمىز. بۇل تۇرعىدا اسسامبلەياعا ارتىلاتىن مىندەت تە باسقاشا بولۋعا ءتيىس.

بۇگىندە ەلىمىزدە ۇلتى, تەگى باسقا بولسا دا, قازاق تىلىندە سويلەيتىن, دۇنيە­تانىمى مەن ءدىلى قازاق بولىپ كەتكەن ادامدار كوپ. ولاردىڭ سانى دا ارتىپ كەلەدى. بۇلار قازاق قوعامىندا وزدەرىن بوتەنسىمەۋى نەمەسە مارگينال بولىپ كەتپەۋىنە  ولاردى قازاق ەتنوستىق قاۋىم­داستى­عىنا كىرگىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋىمىز كەرەك. بۇل – كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تاريحىندا بار نارسە. ماسەلەن, قا­زىرگى قازاقتىڭ ىشىندە شىققان تەگى قال­ماق, قىرعىز, ءتىپتى قىتاي مەن ورىستار دا از ەمەس. بىراق ولار عاسىرلار بويى وسى جەردى مەكەن ەتىپ, ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدى قابىلداۋ ارقىلى قازاققا اينالدى.

جۋىردا قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقساقالدار كەڭەسىندە وتكەن جيىنعا ارنايى قاتىسىپ, ەتنوس قۇراۋدىڭ تەتىگى ەسەبىندە «باتالاسۋ» ينستيتۋتىن ەنگىزۋدى ۇسىندىم. اقساقالدار مەن اسسامبلەيا وسىنى بىرىگىپ جۇزەگە اسىرۋى كەرەك ەكەنىن ايتتىم. مەنىڭ ويىمشا, ەندىگى ۋاقىتتا اسسامبلەيا جۇمىس باعىتىن قازاقتىلدى وزگە ۇلت وكىلدەرىن قازاق ۇلتىنىڭ اينالاسىنا شوعىرلاندىرۋعا تۇبەگەيلى بۇرعانى ءجون. بۇل ەلدەگى تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ودان ءارى نىعايتىپ, بەيبىت قوعام ىرگەسىن بەكىتە تۇسۋگە ىقپالىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن.

– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, وسى ماقساتتا بۇعان دەيىن «قازاقتانۋ» جوباسى بولعان ەدى.

– ءيا, اسسامبلەيا تاراپىنان قولعا الىنعان بۇل جوبانى دايىنداۋ مەن ىسكە اسىرۋعا مەن دە بەلسەنە اتسالىستىم. وتە ماڭىزدى جوبا ەدى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, نەگىزگى ماعىناسى – «قازاقتى تانۋ» بولعانىمەن, ەكىنشى ماعىناسى – «قازاق بولۋ». ءبىز ايماقتاردا كوپ جۇمىس ىستەدىك. قازىر, وكىنىشكە قاراي, بۇل جۇمىس سايابىرسىپ قالدى.

قازىر ەلىمىزدە ەتنوسارالىق قاتىناس تۇراقتى. دەگەنمەن جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ وتىرۋ كەرەك. جان-جاقتان اعىلعان «جۇمساق كۇشتىڭ» جۇلمالاۋىنا تۇسپەس ءۇشىن «قازاقتانۋ» سەكىلدى جوبانىڭ ءارى قاراي دا جالعاسقانى ابزال. بەلسەندى عىلىمي توپتار ايماقتار­عا بارىپ, كوبىرەك جۇمىس ىستەۋى كەرەك. حالىقپەن كەزدەسىپ, ۇلتارالىق ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتسا, بىرلەسىپ تالقىلاپ, شەشىمىن تابۋعا اتسالىسىپ وتىرۋ قاجەت. اتالعان جوبا اياسىندا العاشقى كەزەڭدە «قازاقتى تانۋ» باعىتىنا باسا ءمان بەرىلسە, ەندى «قازاق بولۋ» جاعىن كوبىرەك ويلاۋ كەرەك.

– اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنداعى «بىرلىك پەن كەلىسىم» ۇعىمدارىنىڭ ءتۇپ نەگىزىن ءبىراۋىز سوزبەن تۇيىندەسەڭىز.

– قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىن­دا بىرلىك پەن كەلىسىمدى قازىرگىدەي ەتنوساياسي ىنتىماقتاستىق ماعىناسىندا ەمەس, اۋىز ادەبيەتى ارقىلى باسقاشا تۇسىن­دىرگەن. ماسەلەن, «التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى. تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى», «الا قويدى بولە قىرىق­­قان جۇنگە جارىماس» دەگەن ماقال-ماتەلدەرىمىز از ەمەس. وسىنداي فولك­لورلىق ۇعىمدار – ءبىزدىڭ بىرلىك پەن ىنتىماق تۋرالى دۇنيەتانىمىمىز­دىڭ كورىنىسى. اتا-بابامىزدىڭ ۇرپاققا قالدىرعان اماناتى. ءبىزدىڭ مىندەت – وسى اماناتقا بەرىك بولۋ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»