ءبىر اۋلەتتىڭ جەتى ۇلى سوعىستان ورالماعان

كەنجەباي تالاس اۋدانى ءۇشارال اۋىلىندا باس مامان – زووتەحنيك بولىپ قىزمەت ىستەيدى ەكەن. ىسكەر سابىرلى كەنجەباي بۇل اۋىلدا از ۋاقىتتا زور بەدەلگە يە بولعانىنا جەڭگەسى تويعا بارعاندا كۋا بولدى.

تاڭداعان جارى كۇلشاي – اۋىلىنا سىيلى مۇكيا اقساقالدىڭ ءۇش ۇل, ءبىر قىزدان كەيىنگى ەركەلەتىپ وسىرگەن كەنجەسى. كەنجەبايدى ءبىر كورگەننەن ۇناتىپ, اكەسى مەن باۋىرلارىن ءوزىنىڭ دەگەنىنە كوندىرگەن ول قىزدىڭ دا وسال ەمەسى انىق. ولاردىڭ ۇيلەنۋ تويىنا قاتىسقان اكىمكۇل قاينىسى مەن جاس كەلىنىنە ءدان ريزا بولىپ, ءۇشارالدان كوڭىلى تولىپ قايتادى.

ارتىنشا قاھارلى سوعىس باستالىپ, اكىمكۇلدىڭ جۇبايى بايدەن العاشقى لەكپەن اسكەرگە الىندى. قىزىلوردا وبلىسى شيەلى اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن ونىڭ تۋعان ىنىلەرى, ياعني تۇرسىنبايدىڭ تاعى دا التى ۇلى: بالكە, سارسەنباي, ىبىراي, شالتاي, ومار, كەنجەباي دا اعاسىنىڭ سوڭىنان ىلەسىپ, سوعىسقا كەتە باردى. 1943 جىلى كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا ەگىن باسىنداعى اكىمكۇلگە ەڭ كەنجە قاينىسى كەنجەباي كەلەدى. تالاستان شيەلىگە سوعىپ تۇر. سوندا ورالماي قالسا, ارتىندا ءبىر ۇلى قالعانىن ايتىپ, اماناتتاپ كەتىپتى.

قىم-قۋىت سوعىس كەزىندە باس كوتەرۋگە مۇرشا جوق. اكىمكۇل بەس قىز, ءبىر ۇلدى ءوزى اسىراپ, كوپ قيىن­شىلىقتى باستان وتكەردى. بەس قىزى تۇرمىسقا شىقتى, ال جالعىز ۇلى امانباي اۋرۋشاڭ بولسا دا ەشكىم­نەن كەم قىلماي ءوسىردى. قاتىگەز سوعىس سالدارىنان بايدەننەن باستاپ كەنجەبايعا دەيىن – تۇرسىنباي اۋلەتىنىڭ جەتى ۇلى دا مايدان دالاسىنان قايتپادى.

سوعىس تا ءبىتتى. بىرقالىپتى ءومىر باستالدى. بىرتە-بىرتە جۇرتتىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەندەلگەندەي بولدى. اكىمكۇل ەنە اتاندى. قۇدايعا شۇكىر, كەلىنى جاقسىگۇل – تەكتى جەردەن. بىراق جاسى ۇلعايعان سايىن اكىمگۇل اجە ءوز بولمەسىندە ۇرشىعىن ءيىرىپ وتىرىپ, تەرەڭ ويعا شوماتىن. 1943 جىلى قوڭىر كۇزدە قاينىسى كەنجەبايدىڭ ەگىس القابىنا كەلىپ: «جەڭەشە, جالعىز ۇلىم قالىپ بارادى, ەسىمى – سوۆەت. ولاي-بۇلاي بولىپ شەيىت كەتسەم, سىزگە امانات. اعايىنعا جات بولىپ وسپەسىن, بالام سىزگە امانات, امانات» دەگەن داۋ­سى قىرىق جىل وتسە دە, ءدال بۇگىنگىدەي قۇلاعىندا جاڭعىرىپ تۇرادى. اقىرى اكىمكۇل اعايىن اراسىنان ءوزى جاقىن كورگەن سىزدىقتىڭ ۇلى سانسىزبايعا ىشتەگى شەرىن باستان-اياق بايانداپ بەردى.

«مەنىڭ بالام امانباي اتادان جالعىز بول­عا­نىمەن, ونىڭ اكەسى بايدەن – اتادان جەتى ۇل. ول جەتەۋدىڭ بىرەۋى دە سۇم سوعىستان قايتپاعانىن بىلەسىڭ. مەندە ورىندالماي جۇرگەن امانات بار, بالام. بايدەن اتاڭنىڭ ەڭ كىشى ءىنىسى ءبىزدىڭ قولىمىزدا وسكەن ەدى. وقۋعا ىنتالى, زەرەك, كوپشىل بالا بولاتىن. بايدەن دە ءىنىسىن وتە جاقسى كوردى. كەنجەباي جولدامامەن جامبىل وبلىسىنا كەتتى دە, كوپ ۇزاماي ۇيلەنەتىنىن ايتتى. ۇجىمشار جۇمىسىنان شىعا الماعان بايدەن تويعا مەنى جىبەردى. قۇدامىز مۇكيا اقساقال ۇلى ءجۇز, وشاقتى, ونىڭ ىشىندە تاسجۇرەك اتاسىنان تارايدى. الپەشتەپ وسىرگەن كۇلشاي دەگەن كەنجە قىزى اقىلىنا كوركى ساي كوركەم جان ەدى. قاينىم كەنجەبايدىڭ از ۋاقىتتا ابىرويعا يە بولىپ, ومىرلىك جارىن دا اينىتپاي تاپقانىنا ريزا بولىپ قايتقان ەدىم. قۇدا بولىپ قاتىسامىز دەپ جۇرگەندە, سوعىس باس­تالىپ, ەسەڭگىرەپ قالدىق قوي. 1943 جىلى كۇزدە سول تالاس اۋدانىندا قىزمەت جاساپ جۇرگەن كەنجەباي دا مايدانعا الىنىپ, كەتەرىندە ماعان ارنايى كەلىپ, كىشكەنتاي ۇلىن اماناتتاپ ەدى», دەدى قايران اجە اعىل-تەگىل كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ.

سانسىزباي دەرەۋ ەلدىڭ ءار جەرىندە قۇرىلعان «قىزىل ىزشىلدەر», «بارسىڭ با, باۋىرىم!» اتتى ىزدەۋ ورتالىقتارىنا حابارلاستى. مۇراعاتتارعا حات جازدى. شيەلى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىنىڭ ءساپي قۇرماناەۆ ەسىمدى ءتىلشىسىن سەكسەن جاستاعى اجەگە ەرتىپ اپارىپ, ماقالا جازدىرتتى. «سەكسەندەگى اكىمكۇل اجە ءوزى كورمەگەن باۋىرىن ىزدەيدى. اكەسىنىڭ اتى – كەنجەباي تۇرسىنباي ۇلى, اناسىنىڭ اتى – كۇلشاي مۇكياقىزى. ءوزىنىڭ ەسىمى سوۆەت بولۋى مۇمكىن...» دەگەن ماتىندەگى حابارلاندىرۋ جامبىل وبلىستىق «ەڭبەك تۋى» گازەتىندە دە جاريالاندى.

جامبىل قالاسىنان تالاس اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە سول جىلدارى حاتشى بولىپ قىزمەت ىستەگەن ازاماتتىڭ جۇبايى رەداكتسياعا ءبىرىنشى بولىپ حات جازدى. «قۇرمەتتى رەداكتسيا! 1940 جىلى مەنىڭ جولداسىم تالاس اۋدانىنىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان. جوعارعى ءبىلىمدى جاستار تاپشى كەزدە كەنجەباي تۇرسىنباەۆ دەگەن جوعارى ءبىلىمدى جىگىت جولدامامەن جۇمىسقا كەلدى. وتە ساۋات­تى, كوركەم مىنەزدى ەدى. ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا كوپشىلىكپەن تەز ءتىل تابىسىپ, جاقسى ارالاسىپ كەتتى. ءبىز ولارمەن وتباسىمىزبەن ارالاستىق. كەنجەبايدىڭ جۇبايى – كۇلشاي مۇكياقىزى, ۇلىنىڭ ەسىمى – سوۆەت», دەلىنگەن ول حاتتا.

ءبارى قالاي باستالعان ەدى؟ كۇلشاي مۇكياقىزى وتە ەركە, ەركىن وسكەن قىز ەدى. سول جىلى ون سەگىزگە تولىپ, «اق تۇلپارلى حانزادام مەنى قاشان ىزدەپ كەلەر ەكەن؟» دەپ ارمانداپ جۇرگەندە, اۋداننىڭ اناۋ-مىناۋ ەمەس, ءبىرىنشى باسشىسى اق «ۆولگامەن» ءبىر جىگىتتى وسى ۇيگە ەرتىپ كەلدى. ەركە قىز كەلگەن قوناق جىگىتتى ءبىر كورگەننەن-اق ۇناتىپ قالدى. اۋدان حاتشىسىنىڭ اكەسىمەن بولعان اڭگىمەسىنە ەرىكسىز قۇلاق ءتۇردى. «مال شارۋاشىلىعى بويىنشا وقىعان جوعارى ءبىلىمدى مامان كەرەك دەيتىن ەدىڭىز عوي. مىنە, ءوزى – اۋىلدا تۋىپ-ءوسىپ, قالادا ينستيتۋتتا وقىعان ناعىز بىلىكتى جاس مامان. ازىرگە جاتاتىن جەرى جوق, وسى اۋىلدان ءبىر باسپانا جاعىن رەتتەرسىز», دەگەن ءسوزىن قۇلاعى شالدى. سىمباتتى جىگىتتىڭ كەنجەباي دەگەن ەسىمىن ەستىگەندە ول دا بۇل سياقتى ءۇيدىڭ كەنجەسى, ەركەتايى ەكەن-اۋ دەگەن وي شارپىپ ءوتتى. ەكى جاس تەز ءتىل تابىستى. ءبىر كۇندە بارلىق بالالىعىن تاستاپ, كەنجەبايدى ەسسىز ءسۇيدى. ارادا ءبىراز اي وتكەن سوڭ, كۇلشاي ءۇش اعاسى مەن اكەسىنە ءوزىنىڭ تۇرمىسقا شىعاتىنىن ايتىپ, قالاۋىن ءبىلدىردى.

بۇل اۋىل مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ەدى. جاس مامان كەنجەباي از ۋاقىت ىشىندە كەڭشار جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ابىروي مەن بەدەلگە يە بولدى. اۋدان باسشىلارى جاس ماماننىڭ ۇيلەنۋ تويىن دۇرىلدەتىپ وتكىزىپ بەردى. جاس جۇبايلارعا تۇرعىن ءۇي بولۋگە شەشىم شىعاردى.

قوس عاشىقتىڭ ماحابباتىنىڭ بال كەزى ۇزاققا سوزىلمادى. بارلىعىن سۇم سوعىس بۇزدى. 1943 جىلى كەنجەباي تۇرسىنباەۆ مايدانعا الىندى. بۇل كۇلشايعا وڭاي تيمەدى. قاتتى جىلادى. قولىندا 1942 جىلى قاڭتاردا دۇنيەگە كەلگەن ۇلى سوۆەت قالدى. كەنجەباي سوعىسقا سول كەتكەننەن ورالمادى. سوندا دا كۇلشاي سۇيگەن جارىن كۇتۋدەن ءۇمىت ۇزبەدى. ۇلى سوۆەتتى ۇيلەندىرىپ, ودان نەمەرە ءسۇيدى. قانشاما جىل ءوتتى. سوندا دا «كەنجەبايىم مىندەتتى تۇردە ورالادى» دەۋمەن ءومىرى ءوتىپ جاتتى. 1984 جىلى كۇلشاي زەينەتكەرلىككە شىعۋعا قۇجاتتار جيناپ, اسكەري كوميسسارياتقا باس سۇققاندا, «1944 جىلى اقپاندا تۇرسىنباەۆ كەنجەباي ەرلىكپەن قازا تاپتى» دەگەن جازۋى بار, ابدەن سارعايىپ كەتكەن «قارا قاعازدى» وقىپ, ەسەڭگىرەپ وتىرىپ قالدى. مارقۇم اكەسى مۇكيا, قىزى بۇل قايعىنى ەستىمەي-اق قويسىن دەپ شەشىپ, سول جىلدارى كورسەتپەگەن ەكەن.

ء«تىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى» دەگەن راس ءسوز. 1985 جىلدىڭ دا كوكتەمىندە وبلىستىق «ەڭبەك تۋى» گازەتىنەن كىشكەنە عانا قۋانىشتى حاباردى وقىعان 44 جاستاعى ۇلى سوۆەت بىردەن قىزىلوردا وبلىسى شيەلى اۋىلىنا تارتىپ كەتتى. اكەسىنىڭ باۋىرلارىن ەندى كورەرمىن دەپ ويلاماعان ەدى. وزدەرى ىزدەپ تاپتى-اۋ, ايتەۋىر! كەنجەبايدىڭ ۇلىنا تۋىسقاندارىن العاش رەت كورۋ, ءوزىن ىزدەگەن اكىمكۇل اجەمەن قاۋىشۋ بۇيىردى. اۋباكىر نۇركە ۇلى, سايلاۋ سىزدىق ۇلى سىندى تۋعان-تۋىستىڭ شاڭىراقتارىندا بولىپ, اعايىنمەن تانىستى. ومىردەن وتكەن اتا-باباسىنا زيارات ەتتى. اراعا ۋاقىت سالىپ, كەڭشار باسشىلارىنان رۇقسات سۇراپ, ارنايى اۆتوكولىك الىپ, اناسى كۇلشايدى, جۇبايى ءتاپىشتى, ۇلى باقداۋلەت, قىزدارى شايجا مەن شولپاندى, باسقا دا جاقىن-جۋىقتى ەرتىپ, سىر بويىنداعى اتامەكەنىنە جول تارتتى.

ۇلكەن شاڭىراق امانباي بايدەن ۇلىنىڭ ءۇيى قايتا قاۋىشقان تۋعاندارىن قۇشاق جايا قارسى الدى.ءۇيدىڭ ۇلكەن زالىنداعى داستارقان تورىندە كۇلشاي اجە مەن ۇلى سوۆەت, كەلىنى ءتاپىش, ال قارسى بەتكە سول اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى – سوعىسقا قاتىسقان اردا­­گەر­لەر جايعاستى. ولاردىڭ ءبارى كەنجەباي تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. ءبىر كەزدە كۇلشاي اجە ءسوز الىپ: «قۇرمەتتى مەنىڭ قايىن جۇرتىم! اكىمكۇل ابىسىنىم عانا مەنەن ۇلكەن, قالعاندارىڭ قاينىم, بالامسىڭدار. 40 جىل بويى بىرەۋىڭ ىزدەپ كەلمەدىڭدەر. مەنى ىزدەپ تاپقان بالام – سانسىزباي. قايدا سول بالام, شاقىرىڭدار!» دەدى تەبىرەنىپ. سانسىزبايدى قۇشاعىنا قىسىپ, انالىق العىسىن ءبىلدىردى.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن اكىمكۇل اجەسى باستاعان ءبىر قاۋىم تۋعان-تۋىسى سوۆەتتىڭ اۋىلىنا كەلىپ, قوناق بولدى. سودان بەرى قىرىق جىل وتسە دە, تۋعان-تۋىستىڭ قاتىناسى ءبىر ۇزىلگەن ەمەس. بۇگىندە بايدەننىڭ نەمەرەلەرى كەنجەبايدىڭ نەمەرەلەرىمەن ءجيى حابارلاسىپ تۇرادى. ەندىگى تۇرسىنباي اۋلەتىن جالعاستىرۋشى – وسىلار. وشكەنىمىز جانىپ, ۇزىلگەن ءۇمىت قايتا جالعاندى. امانات ورىندالدى.

سانسىزباي نۇركەەۆ