جاۋىنگەرلىك رۋحتى جاڭعىرتقان مۋزەي

مۇنداعى جادىگەرلەردىڭ دەنى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان. دەيتۇرعانمەن, قازاق حالقىنىڭ جاۋ­گەرشىلىك زامانىن سيپاتتايتىن كەي­بىر ەكسپوزيتسيالىق كەسكىندەر اتا-با­با­مىزدىڭ تولارساقتان ساز كەشە ءجۇرىپ, ۇلان-بايتاق دالانى بۇگىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ كەتكەنىن ايعاقتايدى. اسكەري داڭق مۋزەيىنىڭ باسشىسى تالعات اداموۆ مۋزەي عيماراتىنىڭ ءوزى تاريحي جەردە ورنالاسقانىن ايتىپ ءوتتى.

– عيمارات 1926 جىلى ەستو­نيالىق ينجەنەر لومباكتىڭ جوباسى بويىنشا پاۆلودار ۆوكزالىنىڭ كۇتۋ زالى رەتىندە سالىنعان. كەيىن مۇندا №108 تەمىرجول مەكتەبى, №188 مەكتەپ-ينتەرناتى ورنالاسادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى اتالعان مەكتەپتىڭ 26 تۇلەگى مايدانعا اتتانادى. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ بارلىعى سوعىستان ورالمادى. مارقۇمداردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان قارا تاس مۋزەي جانىندا تۇر. ال مۋزەيدىڭ ءوزى 2011 جىلى ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا ەل قورعاعان داڭقتى اكەلەرىمىز بەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىكتەرىن ماڭگىلىككە ۇرپاق ەسىندە قالدىرۋ ماقساتىندا اشىلعان. جادى­گەر­لەردىڭ دەنى – وتانى­مىزدى فا­شيس­تىك باسقىنشىلاردان قورعا­عان جەرلەستەرىمىزدىڭ قارۋى, جاۋىن­گەرلىك ناگرادالار, قۇجاتتارى مەن فوتو­سۋرەتتەرى, كىتاپتارى مەن جەكە زاتتارى, جاۋىنگەرلىك حاتتار. 2023 جىلى مۇندا جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى بويىنشا دا ەكسپوزيتسيالار پايدا بولدى, – دەيدى ول.

كىرگەن بەتتە قاق ورتاداعى قيماق جاۋىنگەرىنىڭ بەينەسى كوزگە بىردەن تۇسەدى. 2001 جىلى ماي اۋدانى اۋماعىندا قيماق جاۋىنگەرى جەرلەنگەن ورىن انىقتالىپ, ساۋىت-سايمانى مەن قارۋلارى قوسا تا­بىلعان. كەيىن جەرگىلىكتى شەبەر س.سا­عىندىقوۆ تابىلعان جادىگەرلەر بويىنشا قيماق جاۋىنگەرىنىڭ بەينەسىن جاساپ شىققان. VII عاسىردا قيماق-قىپشاق تايپالارى ەرتىس بويىنا قونىستانىپ, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالعانى تاريحتان بەلگىلى. عالىمدار قيماقتاردىڭ استاناسى يماقيا وزەنى بويىندا ورنالاسقان دەپ بولجايدى. كەيىنگى زامانداردا بۇل اۋماقتا بىرنەشە مەملەكەت ءومىر سۇرگەن. ال قازاق حاندىعى قۇرىلعان ۋاقىتتا جوڭعارلارعا قارسى سوعىستا ەرتىس-بايان جەرىنەن ون سان جۇزگە ۇران سالعان ەر ولجاباي, مالايسارى, بايان, جاسىباي, دەربىسالى, قوشمان, ت.ب. اتاقتى باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى بەلگىلى. اتاقتى اكادەميك الكەي مارعۇلان ءوز شىعارمالارىندا: «1741 جىلى بايان­اۋىلدا بولعان شايقاستا ولجاباي, جاسى­باي جاساقتارى جوڭعارلاردى تال­قان­دايدى. جاسىباي وققا ۇشقان سوڭ, ولجاباي قالماقتاردى تەگىسىمەن جويعان ءبىر تاۋ «قالماققىرعان» اتانادى», دەپ جازعان. ەكسپوزيتسيادا قازاق باتىرلارىنىڭ بەس قارۋىن, XIX عاسىردىڭ سوڭىنا تامان حاندار مەن سۇلتاندار ۇستاعان اسەم بەزەندىرىلگەن قان­جارلاردىڭ كوشىرمەلەرىن, وق-ءدارى سالاتىن سومكەنى, وزگە دە قارۋ تۇرلەرىن بايقادىق.

ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە ارنالعان بۇرىشتان سوڭ نەگىزگى ءبولىم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنا ارنالىپتى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ەرتىس-بايان توپىراعىنان 46 مىڭداي جاۋىنگەر اتتانىپ, 20 مىڭ جەرلەسىمىز مايدان دالاسىندا اجال قۇشقان. ال ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن 31 جەرلەسىمىزگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرسە, تاعى ­ 8 ازامات «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى اتانعان. 10 مىڭنان اسا ادام ءتۇرلى وردەن-مەدالمەن ماراپاتتالعان.

سوعىستا قازاقستاندىقتار اراسىنان العاشقى التاۋدىڭ ءبىرى بولىپ كۋزما سەمەنچەنكو باتىر اتاعىن العانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيتىنى انىق. ول 72-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايو­ر شەنىندە ءجۇرىپ, 1941 جىلى 22 شىلدەدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولعان. مۋزەيدە داڭقتى ازاماتتىڭ اسكەري كيىمى ساقتالىپ تۇر.

– مىناۋ جەردەگى سۋرەتتە برەست قامالىنىڭ قاھارمانى عابباس جۇماتوۆ بەي­نەلەنگەن. باياناۋىلدان تۇلەپ ۇش­قان جاۋىنگەر سوعىستا تالاي ەرلىك كور­سەتىپ, ەلگە امان-ەسەن ورالدى. اعارتۋ سالاسىندا ۇزاق جىلدار ەڭبەك ەتىپ, قوعام قايراتكەرى رەتىندە تانىلدى. ال مىناۋ تاعى ءبىر داڭقتى جەرلەسىمىز – ابىلقايىر بايمولدين. اسكەري-ساياسي اكادەميانى ءتامامداپ, پسكوۆ وبلىسىندا مايدانعا كىرگەن. نەۆەل قالاسىندا كوماندير بولىپ, سوعىس دالاسىندا قازاقتىڭ تالاي قاھارماندارىمەن كەزدەسكەن. وكىنىشكە قاراي, 1944 جىلى مايدان دالاسىنداعى ۇرىستاردىڭ بىرىندە قازا تاپقان. بىزدە اسكەري كيىمدەرى, جولساندىعى بار. نە­ۆەلدە قاھارمان جەرلەسىمىزدىڭ جانە مان­شۇك مامەتوۆا مەن 300-دەن اسا جاۋدىڭ كوزىن قۇرتقان مەرگەن ىبى­رايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسكەرتكىشتەرى ورنالاسقان, – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن مۋزەي باسشىسى.

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن نەبارى 20 جاسىندا العان ماحمەت قايىر­باەۆتىڭ جەكە زاتتارىن, «وتاندى قور­عاۋدا» مايداندىق گازەتىنىڭ اسكەري ءتىلشىسى اقمۇقان سىزدىقبەكوۆ, اتتى كاۆالەريا پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى حاسەن سەيىتقازين, مايدان دالاسىندا ەرلىك كورسەتكەن نەسىپبەك بايازيتوۆ, ەرمۇ­حامەت ايدارعاليەۆ, قابدەش نۇر­كين, قيسا ارىقوۆ, اتاقتى پارتيزاندار جىل­بەك اعادىلوۆ پەن جۇبايى جا­مال اعادى­لوۆانىڭ فوتوسۋرەتتەرىن دە كەزدەستىردىك. جاۋ تىلىندا ءجۇرىپ, مايا ەسىمدى قىز بالانى دۇنيەگە اكەلگەن ەرلى-زايىپتى اعادىلوۆتەردىڭ تاعدىرى كوپتەگەن شىعارما مەن كىتاپقا ارقاۋ بولعان.

كوزگە تۇسكەن جادىگەرلەر قاتارىندا قىزىل تۋ, ەكى مارتە قىزىل جۇل­دىز وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان اس­كەري دارىگەر حامزا ءمۇستافيننىڭ مەدي­تسينا­لىق قۇرال-جابدىقتارى مەن اسكەري كيىمى بار. اق جەلەڭدى ابزال جان سوعىس دالاسىندا 100-دەن اسا ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان. قان مايدانعا ەرلەرمەن بىرگە وبلىستان كوپتەگەن قىز-كەلىنشەك اتتانعان. ماسەلەن, سوعىستىڭ العاشقى لەگىندە پاۆلوداردان 33 قىز-كەلىنشەك ءبىر كۇندە جونەلتىلەدى. ولار مايدان دالاسىندا مەيىربيكە جانە راديست بولىپ ەڭبەك ەتكەن. ارۋلاردىڭ قانشاسى ەلگە امان-ەسەن ورالعانى تۋرالى مالىمەتتەر جوق.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە پاۆلودار وبلىسى مىڭداعان جاستاردى اتتاندىرىپ قانا قويماي, ء«بارى دە جەڭىس ءۇشىن» دەگەن ۇرانمەن مايداندى ازىق-ت ۇلىكپەن, كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتىپ تۇردى. مايدان دالاسىنا كومەك جىبەرۋمەن كوپتەگەن وتانداسىمىز كوزگە تۇسكەنى انىق. اسىرەسە قارۋ-جاراق جاساۋ قورىنا قوماقتى قاراجات تاپسىرعانداردىڭ ەسىمدەرى التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى. مىسالى, پاۆلودارلىقتار اراسىنان قورعانىس قورىنا باكەن تۇرعۇلاقوۆ 100 مىڭ سوم, قايىربەك باجەنەەۆ 150 مىڭ سوم, جاقيا جاڭاتاەۆ 106 مىڭ سوم, ماي مەكتەبىنىڭ 6-سىنىپ وقۋشىسى روزا ىسمايىلوۆا 550 سوم تاپسىرعانى كورسەتىلگەن. بۇل قاراجاتتار جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا ۇلكەن سەپ بولعانى داۋسىز.

ەرتىس بويى سوعىس جىلدارى كسرو قالالارىنان ەۆاكۋاتسيالانعان وزگە ۇلت وكىلدەرىن باۋىرىنا باستى. ايماعىمىزدا وسى جىلدارى بىرنەشە ەۆاكۋاتسيالىق گوس­پيتال قۇرىلعان. پاۆلودار وبلىس­تىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ بىرىندە: «1942 جىلدىڭ 19 قاڭتارىندا پاۆلودار وبلىسىندا 3 ەۆاگوسپيتال جۇمىس ىستەدى. پاۆلودار قالاسىندا №2924, №2448, شارباقتى اۋىلىندا №3604 گوسپيتال ورنالاستى», دەپ جازىلعان. بۇعان قوسا قالا ىرگەسىندەگى مويىلدى شيپاجايىندا, قازىرگى استانا كوشەسىندەگى (پاۆلودار قالاسى) بۇرىنعى ەت-ءسۇت تەحنيكۋمى مەن پەداگوگيكالىق ۋچي­ليششەدە جارالى جاۋىنگەرلەردى ەمدەگەن. بۇل مەكەمەلەردە جۇزدەگەن پاۆلودارلىق ەڭبەك ەتىپ, سىرقات جاندار مەن جاراسىنان ۇزاق ۋاقىت ايىق­قان جاۋىنگەرلەرگە مەدتسينالىق كومەك كورسەتتى. گوسپيتالدەردە كوپتەگەن دونور تۇراقتى قان تاپسىرعان. كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن قۇرمەتتى دونورى ۆالەنتينا كيريۋشكينانىڭ, 65 ليتر قان تاپسىرىپ, 240 ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان رايسا جيحورسكايانىڭ ەسىمدەرى اتاپ ايتۋعا ابدەن لايىق.

ايتىپ وتەيىك, بۇل مۋزەيدە مانشۇك مامەتوۆا شاي ىشكەن ساماۋىر, ماحمەت قايىرباەۆ پايدالانعان سوعىس زەڭبىرەگى دە ساقتالىپ تۇر.

جەرلەس قاھارمانداردىڭ ەرلىكتەرى جايىندا سىر شەرتەتىن پاۆلودارلىق مۋزەي جاس ۇرپاققا وتكەن تاريحىمىزدان قۇندى ماعلۇماتتار بەرەتىن ورىننىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. وكىنىشكە قاراي, مۋزەيدە قازاق حالقىنىڭ جاۋگەرشىلىك زامانىنداعى وقيعالاردى تىزبەكتەپ بەرەتىن جادىگەرلەر سيرەك. ءوڭىردىڭ مادەنيەت باسشىلىعى, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى, جەرگىلىكتى عالىمدار مەن ولكەتانۋشىلار بۇل ماسەلەنى ەسكەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. مۋزەيدەگى تاريحي مالىمەتتەردى دە قايتا قاراپ, سۇزگىدەن وتكىزۋ, كەيبىر دەرەكتەرگە وزگەرىس ەنگىزۋ, قوردى تولىقتىرۋ, مۇمكىن بولسا ەكسپوزيتسيا زالدارىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى قولعا الىنسا دەگەن تىلەك بار.

پاۆلودار وبلىسى