اتوم سالاسىن دامىتۋدىڭ ۇزاق جولى

اەس-كە قاتىستى وتكەن جالپى ۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قوعام دۇرىس تاڭداۋ جاسادى. ەل جوعارى تەحنولوگيالىق اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋدى قولداپ, ءوز ۇستانىمىن اشىق ءبىلدىردى. بۇل قوعام ساناسىنىڭ دەڭگەيى مەن وتاندىق عالىم-مامانداردىڭ كاسىبي بىلىگىنە دەگەن كۇمانسىز سەنىمىن كورسەتەدى. ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ پراگماتيكالىق ماقساتىنا سۇيەنسەك, سونداي-اق ەلىمىز الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى ەكەنىن ەسكەرسەك, اەس سالۋ – ايقىن ءارى ءتيىمدى شەشىم.

«مۇنداعى ماقسات – ەنەرگەتيكا سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ. ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتىپ, قولدا بار ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ قۇنى مەن سانىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, وتىن-ەنەرگەتيكا بازاسىن كەڭەيتەدى. اەس ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا, سونداي-اق عىلىمعا, بىلىمگە وڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى زور بولادى. جوعارى تەحنولوگيالىق, عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيالار مەن ساباقتاس سالالاردىڭ جەدەل دامۋىنا ىقپال ەتەدى. الەۋمەتتىك ءتۇرلى سالادا كۇردەلى ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋگە كومەكتەسەدى», دەدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ۋراندى تۇتىنۋدىڭ ىشكى نارىعى پايدا بولادى. وعان قوسا, اەس جىلۋ بولەتىن جيناقتاردى (جبج) شىعاراتىن قولدانىستاعى ءوندىرىستىڭ قۋاتىن ۇلعايتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق وسى سالادا بۇرىننان بار جۇمىس تاجىريبەسىنە قوسىمشا رەتىندە اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى بىلىكتىلىكتى ايتارلىقتاي ارتتىرادى.

بۇگىندە اەس تۇراقتى, جوعارى تەحنولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا كوزى بولىپ سانالادى. مۇنداي ەنەرگيا كوزى مەملەكەتتى ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامىتۋعا قاجەت ەتىلەتىن ەنەرگيانىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگىنە دەگەن مۇقتاجدىعىن قامتاماسىز ەتە الادى.

«ەلدە اەس سالىپ, ونى پايدالانۋعا بارلىق قاجەتتى جاعداي بار. بۇل – اتوم سالاسىنداعى ينفراقۇرىلىم مەن بىلىكتىلىك. تەك ۇياو قۇزىرىندا عانا 2 زەرتتەۋ اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ يادرولىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قويىلاتىن تالاپتار ونەركاسىپتىك اتوم رەاكتورىنان ايىرماشىلىعى جوق. دۇرىسى بۇل – دايىندىقتان وتكىزىلگەن كادر جانە كادر دايارلاۋعا ارنالعان مىقتى ينفراقۇرىلىم. سونىمەن قاتار بۇل – راديواكتيۆتى قالدىقتار مەن پايدالانىلعان يادرولىق وتىنمەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى مەن ينفراقۇرىلىمى جانە ت.ب. ەلىمىزدىڭ دامىعان ۋران ونەركاسىبى بار», دەدى ۇياو باس ينجەنەرىنىڭ ورىنباسارى دەنيس زارۆا.

ءبىرىنشى كەزەكتە, اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبىزدىڭ ەلگە بوتەن سالا ەمەس ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. اقتاۋدا شاپشاڭ نەيتروندارداعى بن-350 تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك رەاكتورى جاقسى جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ارقاسىندا, ەنەرگەتيكانى ارتاراپتاندىرۋعا, كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا, ەكولوگيا مەن حالىق ساۋلىعىنا كەرى اسەرىن كوپ تومەندەتۋگە قول جەتتى. عىلىم مەن ونەركاسىپكە قۋاتتى سەرپىن بەرەتىن ەلىمىزدە سالۋعا قارالعان زاماناۋي جانە قاۋىپسىز III+ بۋىندى اتوم ەلەكتر ستانساسىن ەنگىزۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان.

«وتكەن جىل ەلىمىز ءۇشىن بارلىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعىتى بويىنشا, ونىڭ قاتارىندا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا دا وتە تابىستى بولدى. ۇياو بارلىق باعىت بويىنشا بيۋدجەتتىك جانە بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاندىرۋدا عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما-جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. باعدارلامالىق-نىسانالى جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋداعى عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاما تۋرالى ايتايىن. قازىر ءبىز شەشەتىن عىلىمي مىندەتتەر وزەكتى ءارى سۇرانىسقا يە. باعدارلاما – اتوم ەنەرگەتيكاسىن ءتيىمدى, قاۋىپسىز پايدالانۋعا, سالانى دامىتۋعا, باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سينتەز تەحنولوگيالارىن ورىستەتۋگە, ونىڭ قاتارىندا كتم توكاماگى نەگىزىندە دامىتۋعا, كليماتتىق وزگەرىستى باعالاۋعا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋ سالدارىن جەڭىلدەتۋ بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەۋگە, حالىق شارۋاشىلىعى اينالىمىنا بەرۋگە جوسپارلانعان سسپ اۋماعىنىڭ جەر رەسۋرستارى مەن سۋ وبەكتىلەرىن تۇراقتى باسقارۋدى نەگىزدەۋگە باعىتتالعان», دەدى ەرلان باتىربەكوۆ.

بيۋدجەتتەن تىس باعدارلاما شەڭبەرىندە ورتالىقتىڭ حالىقارالىق تاپسىرىس توپتاماسىنا اقش, جاپونيا, فرانتسيا ۇيىمىمەن جاڭا رەاكتوردىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا, تاراتپاۋ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان جوبالارعا جاسالعان كەلىسىمشارت كىرەدى. جاپوندىق ۇيىممەن بىرگە سۇيىق مەتالل جىلۋ تاسىعىشى بار شاپشاڭ نەيتروندارداعى رەاكتوردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن قولداۋعا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءساتتى جۇرگىزىلدى. جاپونيانىڭ اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىمەن جاڭا Post EAGLE-3 كەلىسىمشارتى جاسالىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى قوسىمشا كەلىسىمگە قول قويىلدى.

SAIGA جوباسى بويىنشا فرانتسيانىڭ اتوم ەنەرگياسى جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى جونىندەگى كوميسسارياتىمەن جۇمىس جالعاستى. جوبانىڭ ماقساتى – فرانتسۋزدىق شاپشاڭ نەيتروندارىنداعى ASTRID رەاكتورىنىڭ اۋىر اۆاريا كەزىندەگى وتىن جيناعىنىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەۋ. ەكسپەريمەنتتىك قۇرىلعىنىڭ, ناتري تۇزاعىنىڭ جوباسى پىسىقتالىپ, SAIGA ەكسپەريمەنتتىك قۇرىلعىسىنىڭ فيزيكالىق ماكەتىمەن يگر رەاكتورى ىسكە قوسىلدى. ول قۇرىلعىمەن رەاكتوردى ىسكە قوسۋ قاۋىپسىزدىگىن نەگىزدەۋ بويىنشا ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلدى. سونداي-اق, ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا SAIGA ەكسپەريمەنتتىك قۇرىلعىسىنىڭ جىلۋ بولگىش جيناعىنىڭ جىلۋ بولگىش ەلەمەنتتەرىن جاراقتاندىرۋعا ارنالعان وتىن تابلەتكالارى مەن ونىڭ فيزيكالىق ماكەتىن دايىنداۋ ءىسى جۇزەگە استى. قازىر تۇزاقتىق ناتري كونتۋرىن قۇراستىرۋ جۇمىسى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر.

بۇرناعى جىلى ۇياو زەرتتەۋ رەاكتورلارىن كونۆەرسيالاۋ بويىنشا جوسپارلانعان بارلىق ءىس-شارانى جۇزەگە اسىردى. كونۆەرسيالاۋ بويىنشا ءساتتى جۇرگىزىلگەن جۇمىستان كەيىن بۇگىندە يۆگ.1م رەاكتورى تبۋ-داعى جاڭا اكتيۆ ايماقپەن جۇمىس ىستەيدى. جبو-نىڭ تارالۋ قاۋپىن ازايتۋ ماقساتىندا بىلتىر ۇياو ماماندارىنىڭ كۇشىمەن يۆگ.1م رەاكتورىنىڭ پايدالانىلعان يادرولىق وتىنىن (پياو) سۇيىلتۋ جانە يمموبيليزاتسيالاۋعا جەكە ءوز تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ جۇمىسى جالعاستى. نەگىزى, تەوريالىق ىزدەنىسپەن زەرتحانالىق زەرتتەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ماگاتە ساراپشىلارىنا ۇسىنىلدى. قازىر ۇياو تۇجىرىمدامالىق تەحنولوگيانى ازىرلەۋگە كىرىسكەن.

تبۋ وتىنىمەن جۇمىس ىستەيتىن يگر رەاكتورىنىڭ سيپاتتاماسىن ساقتاپ قالۋ, ونى جاقسارتۋ ماقساتىندا رەاكتوردىڭ جاڭا اكتيۆ ايماعىنىڭ قۇرامى مەن كونفيگۋراتسياسىن وڭتايلاندىرۋ جۇمىسى جالعاستى. جۇرگىزىلگەن ەسەپتەۋ مەن تالداۋ رەاكتوردى تبۋ وتىنىنا اۋىستىرۋ مۇمكىندىگىن راستادى. رەاكتوردىڭ ساقتالعان ساۋلەلەنبەگەن جبۋ وتىنىن سۇيىلتۋ جۇمىسى اياقتالدى. وسى رەاكتوردىڭ قولدا بار ساۋلەلەنگەن جبو-ىن سۇيىلتۋ مەن كادەگە جاراتۋدىڭ وزىندىك بىرەگەي تەحنولوگياسىن ىسكە اسىرىپ, ۇياو كۇشىمەن يگر رەاكتورىنىڭ جاڭا ەكسپەريمەنتتىك تبۋ وتىنىن ءوندىرۋ تاسىلدەرىن ازىرلەۋ ءىسى جالعاسىن تاپتى.

«وتكەن جىلدىڭ ۇلكەن جاڭالىعى – ۇياو-قا جبو-ىن قايتا وڭدەۋ ۋچاسكەسىنىڭ جابدىعى جەتكىزىلدى. «بايكال-1» زرك-دە وسى وتىندى قايتا وڭدەۋ ۋچاسكەسىن قۇرۋ مەن تەستىلەۋ بويىنشا جوبالىق جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق جاڭا باعىتتاردى دامىتۋدى جالعاستىردىق. باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سينتەز بەن سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى تەحنولوگياسىن دامىتۋدى قولداۋ جۇمىسى ءساتتى جۇرگىزىلدى. مۇندا بيۋدجەتتىك جانە بيۋدجەتتەن تىس باعدارلامالار شەڭبەرىندە, ونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىمەن كتم توكاماگى ەكسپەريمەنتتىك كەشەنىن بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىم مەن حالىقارالىق يتەر ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم اياسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن ورىندايمىز. ونىڭ شەڭبەرىندە كونسترۋكتسيالىق ماتەريالداردى زەرتتەۋ جونىندەگى ءتورتىنشى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر», دەدى ۇياو «اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى» فيليالى ديرەكتورىنىڭ ماتەريالتانۋ زەرتتەۋلەرى جونىندەگى ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆ.

ورتالىقتا سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى تەحنولوگيالارىن دامىتۋ سالاسىندا بيىل قۇرىلعان سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى تەحنولوگيالىق قۇزىرەت ورتالىعى بازاسىندا مەتان ءپيروليزىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان قوندىرعى ازىرلەۋ مەن باپتاۋ جۇمىسى ءساتتى اياقتالدى. ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. وسى باعىتتا عىلىمي-ەكسپەريمەنتتىك بازا كەڭەيەدى. رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا سالاسىندا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلدى. قاۋىپسىزدىك پەن ەكولوگيا سالاسىندا توتەنشە رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماققا جاتقىزىلعان اۋماقتاردىڭ ءبىر بولىگىنە كەشەندى ەكولوگيالىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋ جۇمىسى دا مارەسىنە جەتتى. قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىن رادياتسيالىق مونيتورينگىلەۋ جۇيەسى قۇرىلدى. ول سسپ-داعى رادياتسيالىق جاعدايدىڭ كەز كەلگەن وزگەرىسىن قاداعالاپ, جەدەل دەن قويۋعا كەپىلدىك بەرەدى.

«بۇعان قوسا جۇمىس تاجىريبەمىز, ءوزىمىز ازىرلەگەن زەرتتەۋ ادىستەرى مەن جاڭا تەحنولوگيالار بۇگىنگى تاڭدا سسپ اۋماعىندا عانا ەمەس, ەلدىڭ باسقا دا رادياتسيالىق قاۋىپتى وبەكتىلەرىندە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. تاراتپاۋ رەجىمىن جانە يادرولىق سىناققا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى (ياسجتش) قولداۋ ستراتەگيالىق باعىتى شەڭبەرىندە بىرەگەي جوبا ىسكە اسىرىلدى. «بالاپان» مەن «سارىوزەن» سىناق الاڭىنىڭ اۋماعىن زەرتتەۋ, سەزىمتال اقپارات بولۋى مۇمكىن نىساندى ىزدەۋدە اۋقىمدى جۇمىس جالعاسىپ وتىر», دەدى ەرلان باتىربەكوۆ.

جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ نەگىزىندە بيىل «بالاپان» جانە «سارىوزەن» الاڭىنداعى 1069 جانە 215-ۇڭعىمالارداعى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ تارالۋ قاۋپىن ازايتۋ جوباسى ورىندالدى. «بالاپان» سىناق الاڭىنداعى پايدالانىلماعان ەكى ۇڭعىمانى جويۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋعا ەندى كىرىستى. ياسجتش-نى قولداۋ ماقساتىندا سسپ اۋماعىندا ۇلتتىق سەيسميكالىق جەلىنى كاليبرلەۋ جانە وڭىرلىك سەيسميكالىق گودوگرافتى ناقتىلاۋعا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ياسجتش-نىڭ حالىقارالىق مونيتورينگ جۇيەسىنە كىرەتىن بارلىق سەيسميكالىق جانە ينفرادىبىستىق مونيتورينگ ستانساسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسى قامتاماسىز ەتىلدى. بۋرابايداعى سەيسميكالىق ستانسا ءىشىنارا جاڭعىردى. راديونۋكليدتىك مونيتورينگ ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى.