جۇبايلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قولداۋى – ءومىردىڭ ەڭ قىمبات سىيى. الايدا اقىل-ويىمەن جاھانعا جارىق سىيلاسا دا, بۇل يگىلىك تاعدىر تاقتاسىنا تۇرتىلمەي كەتكەن حاكىمدەر جەتەرلىك.
«ەندى قايدا باراتىنىمدى ايتپايمىن. شونكي, بۇل ايىرىلىس – ەكەۋمىزگە دە بەك قايىرلى. مەن سەنى سۇيمەگەندىكتەن كەتتى دەپ ويلاما. مەن سەنى سۇيەمىن, جان-دىلىممەن جانىم اشيدى دا. بىراق بۇدان وڭگە امالىم قالعان جوق. ءۇشبۋ حاتىڭ, بىلەمىن, شىنايى جازىلعان, بىراق قالاۋىڭدى ورىندايتۇعىن قاۋقارىڭ سەندە جوق. ماسەلە مەنىڭ قالاۋىم مەن تالابىمدى ورىنداۋدا دا ەمەس, ماسەلە سەنىڭ ومىرگە بايىپپەن, بايسالدى ءۋا سانالى قاراۋىڭدا. ازىرگە ونداي بولماي تۇرعاننان كەيىن, مەنىڭ سەنىمەن ءومىر ءسۇرۋىم – مۇمكىن ەمەس. ساعان ورالۋىم ومىردەن باس تارتۋمەن بىردەي, مەن ولاي جاساي المايمىن. قايىر قوش, اياۋلى سونيا! قۇداي قۋات بەرسىن ساعان. بالكىم, قالعان عۇمىرىمىزدىڭ سوڭعى ايلارى بۇعان دەيىنگى كۇللى جىلدارىمىزدان ماڭىزدىراق شىعار, ال ونى جاقسى ءسۇرۋ كەرەك». بۇل گراف لەۆ تولستويدىڭ ءۇيىن تاستاپ قاشقان كەزدەگى جۇبايى سوفيا اندرەەۆناعا جازعان سوڭعى حاتى.
1869 جىلى «ارزاماس» قوناق ۇيىنە توقتاعان 41 جاستاعى جازۋشى ءولىم تۋرالى قاتتى ويلانادى. دۇرىسى, شوشىنادى. ءون-بويىن ۇرەي بيلەيدى. قىلىپ جۇرگەن ءىسىنىڭ بايانسىزىن ۇعىنادى. ءومىر-باقي جاننىڭ ەمەس, ءتاننىڭ ىرقىنا بوي الدىرعانىن تۇسىنەدى. ەستەلىكتەردە جارىنىڭ ءاپ-ساتتە باسقا ارناعا بۇرىلۋى سوفيا اندرەەۆناعا اۋىر تيگەندىگى باياندالادى. ياسنايا پولياناعا كوشىپ بارعان ساتىندە تولستوي گرافتار سياقتى ەمەس, قاراپايىم شارۋالار سەكىلدى كيىنەدى. سىرتتان قاراعاندا ەڭبەكشى مۇجىقتاردان جازۋشىنىڭ ەش ايىرماسى بولماي قالادى. مۇنداي ارەكەتتەر تولستويدىڭ بيبىسىنە وعاش كورىنەدى. ول زاماندا تولستويدان ارتىق قالاماقى الاتىن جازۋشى جوق ەدى. ماسەلەن, سالتىكوۆ-ششەدرين شىعارماسىنىڭ ءبىر بەتى ءۇشىن 100-125 رۋبل, دوستاەۆسكي 150 رۋبل السا, تولستوي 500 رۋبل قالاماقى الاتىن ەدى. بىردە جازۋشى «مەنىڭ كۇللى جازعانىم وزىمدىكى ەمەس, حالىقتىكى بولۋ كەرەك» دەپ بارلىق قالاماقىسىنان باس تارتىپ ۇكىمەتكە حات جولدايدى. ىلە-شالا ايەلى دە حات جازادى. وندا «قۇرمەتتى, پاتشا اعزام! قازىر لەۆ نيكولەۆيچ سىرقاتتانىپ ءجۇر. كەيىنگى كەزدە وزىنشە ءبىر ءدىن ويلاپ تاۋىپ, سونىڭ وتىرىگىنە يلانىپ ءجۇر. ونىڭ كەشە جولداعان حاتىن شىنعا بالاي كورمەڭىز», دەپ ايتىلادى.
جازۋشى مەن جارىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتار تۋرالى اقىن مۇحتار شاحانوۆ «تۇسىنىستىك تەورەماسى» اتتى ولەڭ جازعان. ارينە, كوركەمدىك بوياۋى قانىق, اقىندىق قيالى انىق بولسا دا, اقيقاتتان الىس كەتپەگەن.
جالعىز سەنەن قاشتىم با ەكەن مەن بىراق رەسەيدەن بولىنبەستەي بولدىم-اق, ...كۇللى الەمدى تامساندىرعان اقىلىم سەنەن قولداۋ تاپپاعانى قورلىق-اق.
ءبىر قاراعاندا ادامزاتتى ءبىرتۇتاس ۇيلەسىمگە شاقىرعان اقىلمان اقساقالدىڭ العان جارى دا ءوزى سەكىلدى جان بولۋى كەرەك ەدى. ويلاپ قاراڭىزشى, تولستوي جەر جۇزىندەگى وقىرماندارىنا وسى تاقىلەتتەس ناسيحات جازا وتىرىپ, سونى شاي ۇستىندە ايەلىنە ايتىپ كورمەدى دەيسىز بە؟ ايتتى. بىراق ناتيجە ءبىز ارمانداعانداي بولعان جوق.
ىلگەرىدەگى ىزگىلەر سويلەيدى. باياعىدا اقىل-ويى مۇحيتتاي تەرەڭ اۋليە ءومىر ءسۇرىپتى. ەل-جۇرت ونىڭ ناسيحاتىنا باس قويىپ, ءار ايتقان ءسوزىن قۇرانداي جاتقا سوعادى ەكەن. ونىڭ داڭقى باسقا ەلدەگى ءىلىم ىزدەۋشى جاس شاكىرتكە جەتەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە شاكىرت اۋليە تۇراتىن اۋىلعا بارسا, ونى تابا الماي دال بولادى. امالى قالماعان شاكىرت ەسىگىنىڭ الدىندا جاس بالالاردى شىقپىرتىپ سىباپ تۇرعان دولى ايەلدى كورەدى. ودان اۋليەنىڭ اتىن ايتىپ, ونىڭ قايدا تۇراتىنىن سۇرايدى. سونداعى الگى ايەلدىڭ ايتقان ءسوزى: «قايداعى اۋليەنى ايتىپ تۇرسىڭ سەن؟ ول مەنىڭ اقىماق كۇيەۋىم. انە ءجۇر ول ادەتتەگىدەي حايۋاندارىن سوڭىنا ەرتىپ», دەيدى. قاراسا, راسىمەن ارىستاندى ەرتتەپ مىنگەن, توبەسىندە قۇستار سايراپ جۇرگەن اۋليە كەلە جاتادى. جاس شاكىرت ء«سىزدى حالىق توبەسىنە كوتەرسە دە, ايەلىڭىز ءسىزدى جان دەمەي تۇر عوي» دەسە, اقساقال «كەرىسىنشە, مەنى اۋليە قىلعان وسى. وعان داۋىس كوتەرمەي, مىنەزىنە سابىر ەتۋ ارقىلى وسى دەڭگەيگە جەتتىم», دەگەن ەكەن.
كىم بىلەدى, سوفيا اندرەەۆنا ماڭگىلىك ءومىردى كوكسەگەن كۇيەۋىن دۇنيەلىك ىستەرگە ارالاستىرىپ تۇرماسا, الگى ايەل ارىستان ەرتتەگەن جۇبايىنىڭ اراگىدىك سابىرىن سىناپ تۇرماسا, ولار باياعىدا پەرىشتە بولىپ كوككە ۇشىپ كەتەر مە ەدى؟ ال ولار پەرىشتەگە اينالىپ كەتسە, ارتىنان وسىنداي عيبراتتى وقيعا قالمايتىن ەدى.
سايىپ كەلگەندە, تارازىنىڭ ەكى باسىن تەڭشەپ وتىرۋ – ءتاڭىردىڭ عادىلشىلىك ادەتى ەمەس پە؟