قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز جاستارعا تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرۋدە. مۇنى جىل سايىنعى مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىنىڭ كوبىنەسە تەحنيكالىق ماماندىقتار ءۇشىن بولىنەتىندىگىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
جاستاردى تەحنيكالىق ءبىلىم الۋعا ىنتالاندىراتىن تاعى ءبىر جايت بار. ول – وسى سالادا تابىسقا جەتكەن, ءتىپتى, تەحنيكالىق عىلىمنىڭ شىڭىنا ورلەپ, سوڭىندا ءىز قالدىرعان اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ جارقىن ءومىر جولدارى. ۇلى اباي اتامىزدىڭ «بولماساڭ دا ۇقساپ باق, ءبىر جاقسىنى كورسەڭىز» دەگەنىندەي, الدىندا جارىق جۇلدىزداي جول كورسەتىپ, شاقىرىپ تۇراتىن وسىنداي شامشىراقتار بولماسا, جاستارىمىز وزدەرى ءۇشىن بەيمالىم ءبىلىم وشاعىنىڭ ەسىگىن باتىل اشا الار ما؟ ارينە, ىلۋدە بىرەۋى بولماسا, كوپشىلىگى قورعالاقتاپ قالعان بولار ەدى.
وتكەن عاسىردىڭ ورتا كەزەڭىندە اۋىلداردان وقۋ بىتىرگەن قازاق جاستارى تەحنيكالىق جوعارى ءبىلىم الۋعا تالپىنىستار جاساي باستادى. بۇعان ەلىمىزدە تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلا باستالۋى سەبەپ بولدى. سونداي جاستاردىڭ ءبىرى بۇرىنعى سەمەي وبلىسى اياگوز اۋدانىنداعى سەرگيوپول اۋىلىنىڭ تۇلەگى جەڭىس ورازحان ۇلى قۇلسەيىتوۆ ەدى. 1962 جىلى سول كەزدە قۇرىلعانىنا كوپ بولماعان وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىنىڭ مەحانيكا فاكۋلتەتىنىڭ ەسىگىنەن يمەنە اتتاعان سول اۋىل بالاسى بۇگىندە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك جانە جاراتىلىستانۋ عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى, ءوز سالاسى بويىنشا سان مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەۋ ىسىنە تىكەلەي ۇلەس قوسقان بىلىكتى ۇستاز, 3 مونوگرافيا, ءۇش تىلدە جارىق كورگەن ءبىر وقۋلىق پەن 5 وقۋ قۇرالىنىڭ, 17 ونەرتابىستىڭ, 200-گە تارتا عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى. تىزە بەرسەك, جەڭىس ورازحان ۇلىنىڭ قازاقستاننىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا قوسقان ۇلەسى از ەمەس. ولاردىڭ كەيبىرىن باياندارمىز دا. بۇل جەردە اتاپ كورسەتە كەتەر تاعى ءبىر ماسەلە, اعامىزدىڭ اشقان جاڭالىقتارى عىلىم مەن ونەركاسىپتىڭ اراسى الشاقتاعان زاماننىڭ وزىندە تەك تازا تەوريالىق ءىلىم كۇيىندە عانا قالىپ كەتپەي قاجەتىنشە وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, تيىمدىلىك بەرگەندىگى. وسىنداي جەتىستىكتەرى, ياعني ءوزى ۇزاق جىلدار بويى كوز مايىن تاۋىسىپ زەرتتەپ كەلگەن تەحنيكالىق جۇيەلەردىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ سالاسىنا قوسقان كورنەكتى ۇلەسى ءۇشىن 2000 جىلى عالىمعا كەمبريدجدەگى (انگليا) حالىقارالىق بيوگرافيالىق ورتالىقتىڭ مەدالى تاپسىرىلسا, ەڭبەكتەرى ءوز ەلىمىز تاراپىنان دا جاقسى باعاسىن الدى. 2001 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بىلىكتى عىلىمي, باسشىلىق جانە ۇستازدىق قىزمەتى ءۇشىن «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالۋى سونىڭ ءبىر دالەلى بولدى.
پروفەسسور جەڭىس قۇلسەيىتوۆ – كسرو ونەرتاپقىشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى, حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى. ءوزى تۋىپ-وسكەن اياگوز اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ونىڭ ەڭبەكتەرى جوعارعى كەڭەستىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن جانە باسقا دا كوپتەگەن ماراپاتتارمەن اتاپ وتىلگەن. اسىرەسە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ العىس حاتىنىڭ يەگەرى ەكەنىن ءوزى ەرەكشە ماقتانىشپەن ايتىپ وتىرادى.
وسى اتاق, ماراپاتتاردىڭ بارلىعى شىنايى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىنە عالىمنىڭ ىشكى الەمىنە سۇڭگىگەن سايىن كوز جەتكىزە تۇسەسىز. بيازى دا, سىپايى مىنەزى, اڭگىمە قوزعاعاندا ءوزى تۋرالى ايتۋدان قاشقاقتاپ, عىلىم سالاسىندا العاش قولىنان جەتەكتەگەن ۇستازدارىن, ومىردە ۇلگى العان ادامدارىن العا سالا بەرەتىندىگى بولماسا, اعامىز قاراپايىم دا, اشىق ادام. بىراق, ءبىر وكىنىشتىسى, تەحنيكالىق سالاداعى, سونىڭ ىشىندە ماشينالار جۇيەلەرىنىڭ بەرىكتىگى سالاسىنداعى عالىممەن اڭگىمەلەسكەندە ءجۋرناليستىڭ الدىندا بىرقاتار قيىندىقتار پايدا بولادى ەكەن. ماسەلەن اعانىڭ مونوگرافيالارىنداعى فورمۋلالار مەن ماتەماتيكالىق مودەلدەردىڭ قىر-سىرىن ءبىز ونشاما ۇعا بەرمەيمىز. اعامىز بولسا, ءوزى تۋرالى بايانداۋعا ونشاما ىقىلاستى ەمەس. وسىلايشا قينالىپ وتىرعاندا, ەسىمىزگە نەمىستىڭ ۇلى اقىنى, ءارى عالىم, مەملەكەت قايراتكەرى يوگانن ۆولفگانگ گەتەنىڭ: «تەوريا دوسىم سۇرعىلتتاۋ عوي, ال ءومىردىڭ ءوز تەرەگى ماڭگى جاسىل قالپىندا جايناپ تۇر», دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالدى. شاماسى, تەحنيكالىق سالاداعى ءبىزدىڭ جاقسى عالىمدارىمىز بەن ينجەنەرلەرىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كوپ ناسيحاتتالا بەرمەيتىندىگىنە, ونىڭ ەسەسىنە قازىرگى تەلەديدارلاردىڭ بەتتەرىن بەسىكتەن بەلى ەندى عانا شىققان انشىلەردىڭ جاۋلاپ الۋىنا وسى «جاسىل تەرەك» ماسەلەسىنىڭ اسەرى كوپ بولسا كەرەك. بىراق ءبىر اقيقات نارسە: ادامزات ءومىرىنىڭ وزگەرۋىنە, تۇرمىسىنىڭ جەڭىلدەۋىنە اسەر ەتەتىن قوعامدىق-تەحنيكالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەۆوليۋتسيالاردى الدىمەن عالىمدار مەن تەحنوكراتتار تۋىنداتادى, ساياساتكەرلەر جۇزەگە اسىرادى, ال جەمىسىن, ءدال ءبىز اڭگىمە قوزعاپ وتىرعان جاعدايعا بەيىمدەپ ايتار بولساق, تەلەديداردىڭ ويلاپ تابىلۋىنا تۇك قاتىسى جوق انشىلەر كورىپ ءجۇر. ارينە, مىسال ءۇشىن ايتقانىمىز بولماسا, ءبىزدىڭ بۇعان كوپ رەنىشىمىز دە, قارسىلىعىمىز دا جوق. الايدا ءبىز قازىرگى ءان مەن تويدىڭ ەلىنەن شىعارماشىلىق ەڭبەكتىڭ جاسامپازدىق كۇشىنە يەك ارتاتىن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا ەلىنە شىن مانىندە اينالعىمىز كەلىپ وتىرعان جاعدايدا مەملەكەتتىك يدەولوگيا سالاسىنىڭ رەتتەۋشىلىك تەتىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, ءبىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ماماندار مەن عالىمداردى جانە ولاردىڭ تابىستارىن ناسيحاتتاۋ ىسىنە بەلسەندىرەك كوشكەنىمىز ءجون بولار ەدى.
ايتپاقشى, ءانشى دەمەكشى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جەڭىس اعانىڭ وڭاشادا ءوز كوڭىلىن سەرگىتۋ ءۇشىن ەپتەپ ولەڭ جازاتىندىعىن, بىراق ونىسىن ەش جەردە جاريالامايتىندىعىن, ءوزىمىز اڭگىمەلەسىپ بولعاننان ءبىراز كەيىن ونىڭ جاقسى تانىستارىنان ەستىپ بىلدىك. اعانىڭ وتباسىن قۇراپ ۇلگىرمەگەن جاستىق شاعىندا ءوزى عاشىق بولعان قىزعا ارناپ جازعان «ادەمى قارىنداس» اتتى وسىنداي ءبىر ولەڭى كەيىننەن كومپوزيتور بولات اشىرباەۆتىڭ قولىنا تۇسەدى دە, ول ولەڭدى قاتتى ۇناتىپ, وعان ءان جازادى. قازىر ول ءاندى بەلگىلى ءانشىمىز قايرات نۇرتاس ورىنداپ ءجۇر ەكەن. ال سول كەزدەگى «ادەمى قارىنداس» ءلاتيپا ەلۋبايقىزى بولسا, بۇل كۇندە جەڭىس ورازحان ۇلىنىڭ 50 جىلعا جۋىق وتاسىپ كەلە جاتقان ادال جارى. ەكەۋى زامانىمىزعا ساي ۇرپاق تاربيەلەپ وتىرعان باقىتتى جاندار. بۇل, ارينە, رەتى كەلىپ قالعان سوڭ ءسوز اراسىندا ايتىلىپ قالعان اڭگىمە.
كوپتەگەن عالىمدارمەن اڭگىمەلەسە, ولاردىڭ ءوسۋ جولدارىنا نازار اۋدارا ءجۇرىپ, ءبىز مۇنداي ادامداردىڭ ءومىرى ادەتتە جەمىس بەرەتىن اعاشتارداي بىرتە-بىرتە تابيعي تۇرعىدا ءوسىپ-جەتىلۋدىڭ جۇيەلەنگەن تارتىبىنە نەگىزدەلەتىندىگىنە كوز جەتكىزگەن ەدىك.
جەڭىس قۇلسەيىتوۆ ءومىرىنىڭ باستى فورمۋلاسى دا وسىعان ۇقساس. ول جاستىق شاقتان الدىنا ماقسات قويىپ, جۇيەلى تۇردە ىزدەنۋ ءناتيجەسىندە عىلىمعا بەت بۇردى. وسى سالادا قوعامعا پايدا اكەلگەن شىنايى شىعارماشىلىق ەڭبەگى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ ارقاسىندا عالىم رەتىندە دە, ۇستاز رەتىندە, باسشى رەتىندە دە بىرتە-بىرتە بيىكتەرگە كوتەرىلىپ, قوعام قۇرمەتىنە بولەندى. ءسويتىپ, جەڭىس قۇلسەيىتوۆ بۇل كۇندە اباي اتامىزدىڭ: «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس, ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا. ۇستازدىق قىلعان جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا», دەگەنىندەي تەحنيكالار جۇيەسىنىڭ سەنىمدىلىگى مەن بەرىكتىگى سالاسىندا حالىقارالىق قاۋىمداستىققا تانىمال عالىمعا, وتاندىق عىلىم مەن جوعارعى مەكتەپتەر جۇيەسىنىڭ كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
ەندى وسىنى تاراتىپ ايتساق, ستۋدەنتتىك جانە جاس مامان كەزەڭدەرى بەلسەندى ءىس-قيمىلدارىمەن ەستە قالدى. وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ شتاتتان تىس حاتشىلىعىنا, بيۋرو مۇشەلىگىنە سايلانىپ, وبلىستاعى جاس عالىمدار مەن ماماندار كەڭەسىن باسقاراتىنى دا وسى كەز. ارينە, اۋىل مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلىپ, مەحانيكا فاكۋلتەتى سەكىلدى اۋىر وقۋدى قالاپ العان جاس جىگىت ءۇشىن ءبارى دە بىردەن جەڭىل بولا قويعان جوق. باستابىندا ءتىپتى كىلەڭ ورىس ءتىلدى ورتاداعى وقۋ وتە اۋىر ءتيدى. ويتكەنى, وقۋ ءۇشىن اۋىلدان تالپىنىپ كەلىپ جاتقان جاستار بولماسا, سول كەزدەگى وسكەمەن قالاسىندا تۇرعىلىقتى تۇراتىن قازاق ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن. «ءبىر كۇنى ينستيتۋتىمىزدا ۇزدىك ستۋدەنتتەردىڭ سۋرەتتەرى ىلىنگەن قۇرمەت تاقتاسى پايدا بولدى. قاراسام, ولاردىڭ اراسىندا ارپا ىشىندە ءبىر بيداي سەكىلدى بولىپ, قۇرىلىس فاكۋلتەتىندە وقيتىن جەنيا سماعۇلوۆتىڭ عانا سۋرەتى تۇر. قالعاندارى تۇگەل باسقا ۇلتتار. وسى جاعداي ورتا مەكتەپتى مەدالمەن بىتىرگەن مەنىڭ نامىسىما ابدەن ءتيدى. ءوزىمدى ءوزىم قامشىلاۋىما تۋرا كەلدى», دەپ ەسكە الادى سول كەزدەگى وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىنداعى جاعدايدى جەڭىس اعا.
سونىمەن, كۇندىز-ءتۇنى بىلىمگە باس ۇرۋ. بوس ۋاقىتتارى قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسۋ. ناتيجەسىندە ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبىتىردى. سول تۇستا بىرنەشە جەرگە جۇمىسقا شاقىرىلدى. ءوزى ستۋدەنتتىك پراكتيكاسىن كىشىگىرىم باستىق رەتىندە ابىرويمەن وتكىزگەن اياگوزدەگى اۆتوكولىك جوندەۋ زاۋىتىنا جۇمىسقا بارۋعا جول اشىق. وبلىستىق كومسومول كوميتەتى دە سان مارتە جۇمىسقا شاقىرعان. ونىڭ ۇستىنە فاكۋلتەت دەكانى ماتۆەي ياكوۆلەۆيچ دۋدچەنكو مەن ماشينالاردى پايدالانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى يۆان اندرەەۆيچ لەسنيكوۆ ينستيتۋتقا قالۋ جونىندە قولقا سالىپ وتىر. ويلانا كەلە سوڭعىسىن تاڭدادى. بۇل شەشىم ونىڭ مۇنان كەيىنگى ءومىر جولىن ايقىنداپ بەردى.
«سول كەزدەگى ۇستازدارىمنىڭ قاي-قايسىسىنا بولسىن العىسىم شەكسىز. اسىرەسە, ستۋدەنت كەزدەگى العاشقى عىلىمي كوزقاراسىمنىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپشى بولعان ۇستازىم دوتسەنت لەونيد اۆەريانوۆيچ گورباچەۆكە, قولتىعىمنان دەمەپ, قاناتتاندىرعان سول كەزدەگى ينستيتۋت رەكتورى اناتولي كونستانتينوۆيچ سيدوروۆقا, پرورەكتور سەرىك عافار ۇلى كۇسەپعاليەۆقا, پروفەسسورلار مۇحتار كىتاپباي ۇلى كىتاپباەۆقا, ليليا ۆيكتوروۆنا ستولياروۆاعا, وكتيابر الەكساندروۆيچ حانعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن» دەيدى ول اعىنان جارىلىپ.
وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىنىڭ ماشينالاردى پايدالانۋ كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى رەتىندە العاشقى قىزمەتىن باستاعان جاس جىگىت كوپ وتپەي ينستيتۋت باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋ اۆتوكولىك جولدارى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا جىبەرىلەدى. الايدا مۇندا وقۋعا ءتۇسۋ وڭاي بولعان جوق. بۇكىل وداق بويىنشا مۇندا قالاعان ماماندىعىنا بولىنگەن بەس ورىنعا ءوزى سەكىلدى جيىرما التى ۇمىتكەر قۇجات تاپسىرعان جانە ولاردىڭ بارلىعى – عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, وداقتىڭ اۆتوكولىك زاۋىتتارىندا جۇمىس ىستەپ ىسىلىپ, تاجىريبە جيناقتاپ كەلگەن كىلەڭ مىقتىلار. بابى كەلىستى مە, باعى جاندى ما, الدە ءبىلىمى بيىك بولىپ شىقتى ما, ايتەۋىر سول سايىپقىراندار توبىن جارىپ ءوتىپ, بەس ورىننىڭ ءبىرەۋىن يەلەنىپ, اسپيرانتۋراعا قابىلداندى. مۇندا 1971-1974 جىلدار ارالىعىندا ءۇش جىل وقىپ, 1975 جىلى «اۆتوكولىكتەردىڭ سەنىمدىلىگىن ستاتيستيكالىق بولجاۋ مەن تەحنيكالىق دياگنوستيكالاۋدى قوسا ءتيىمدى پايدالانۋ ادىستەرى» تاقىرىبىنداعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى.
مىنە, وسى ءۇش اۋىز ءسوزدىڭ استارىندا ءۇش جىل بويى كوز مايىن تاۋىسقان ۇلان-عايىر ەڭبەك جاتقاندىعىن اشىپ ايتۋىمىز كەرەك. جەڭىس ورازحان ۇلى تەك اسپيرانتۋراداعى وقۋىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, قولعا الىپ وتىرعان عىلىمي جۇمىسىندا ناقتى ناتيجە كورسەتۋ ءۇشىن ماسكەۋلىك جەتەكشىسى ماشينالاردىڭ سەنىمدىلىك جۇيەسى سالاسىنداعى اسا بەلگىلى عالىم, پروفەسسور الەكساندر ميحايلوۆيچ شەينيننىڭ كومەگى جانە قولداۋىمەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن مارشال ر.يا.مالينوۆسكي اتىنداعى برونەتانك اسكەرلەرى اكادەمياسىندا قوسىمشا كۋرستارعا قاتىسىپ, وسى سالانىڭ بىلىكتى عالىمدارىنان كەڭەستەر الدى. بروننىڭ بەرىكتىگىن زەرتتەۋ ىسىنە ءبىراز ۋاقىتىن جۇمسادى. ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ باعىتىندا دا كوپ ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ قۇندىلىعى مەن تيىمدىلىگى ارتا ءتۇستى.
شاكىرتىنىڭ عىلىمداعى العاشقى ناتيجەلەرىنەن جىگەرلەنگەن ا.م.شەينين ونى ماسكەۋ ءتۇبىندەگى دميتروۆ پوليگونىندا قالىپ جۇمىس ىستەۋگە, قولعا العان باعىتىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا ۇلاستىرۋعا شاقىردى. وكىنىشكە قاراي ولاي ەتۋگە بولمادى. ويتكەنى, ەلدە وتباسى مەن تۋعان-تۋىستارى بار. ەڭ باستىسى, مۇنى وزىنە سەنىم ارتىپ, اسپيرانتۋراعا جىبەرگەن وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى كۇتىپ وتىر.
جەڭىس ورازحان ۇلى ءوزىنىڭ ءبىلىم ورداسىنا قايتا ورالدى. مۇندا قىزمەتى كوتەرىلىپ, بىرتە-بىرتە اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولدى. ونىڭ باستاماشىلدىعى جانە بەلسەنە قاتىسۋىمەن وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىندا قازاقستاندا ءبىرىنشى بولىپ «جول قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ» ماماندىعى مەن ونىڭ كافەدراسى اشىلدى. جەڭىس ورازحان ۇلى ءوزى نەگىزىن قالاعان وسى كافەدرانىڭ تۇڭعىش مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالدى.
كۇن سايىن جۇزدەگەن مىڭ كولىك تۇرلەرى اعىلىپ جاتقان قازىرگى قازاقستاندى جول قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ ماماندىعىنسىز ەلەستەتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ونىڭ پروبلەمالارى وتكىر سيپاتقا يە بولا تۇسكەن سايىن كەزىندە جەڭىس اعا باستاۋىندا تۇرعان وسى ءبىر ءىس پەن ونىڭ ماماندىق يەلەرى قىزمەتىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس.
1979 جىلى «ماشينالار سەنىمدىلىگىنىڭ پروبلەمالارىن» زەرتتەۋ باعىتىنداعى عىلىمي-وندىرىستىك زەرتحانانى قۇردى جانە ونىڭ جۇمىسىنا باسشىلىق جاسادى. وسى زەرتحانا بازاسىندا كوپتەگەن عىلىمي-پراكتيكالىق جۇمىستار تىندىرىلىپ, قوعام ومىرىنە پايداسى مول اۋقىمدى ىستەر قولعا الىندى. ماسەلەن, بۇل زەرتحانا وسكەمەن قالاسىنداعى ءۇش اۆتوبۋس پاركىندەگى اۆتوبۋستاردىڭ تەحنيكالىق سەنىمدىلىگىن انىقتاۋ ىسىنە قىزمەت كورسەتتى. ارتىنشا وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە كەڭەس وداعىنىڭ اۆتوبۋس شىعاراتىن زاۋىتتارىمەن, اۆتوبۋستار جاساۋ جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتتارىمەن, سونداي-اق, شىعىس قازاقستان وبلىستىق جولاۋشىلار تاسىمالداۋ باسقارماسىمەن وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتى اراسىندا كوپ تاراپتى كەلىسىم-شارتتار جاسالىنىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە وسكەمەن قالاسىنىڭ اۆتوبۋس پاركتەرى قاجەتتى قوسالقى بولشەكتەرمەن جەتكىلىكتى مولشەردە قامتاماسىز ەتىلە باستادى. ال, شىعىس قازاقستان وبلىستىق جولاۋشىلار تاسىمالداۋ باسقارماسى مەن اۆتوبۋس پاركتەرىنىڭ باسشىلىعى قالاداعى اۆتوبۋس قوزعالىسىن بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا ءدال ۋاقىتىندا ۇيىمداستىرۋدى ءوز مىندەتىنە الدى. جەڭىس قۇلسەيىتوۆ باسشىلىق جاسايتىن زەرتحانا بولسا, قالاداعى اۆتوبۋستاردىڭ جۇيەلىك سەنىمدىلىكتەرىن سىناقتان وتكىزىپ, انىقتاپ وتىردى. الىنعان ناتيجەلەر مامانداندىرىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتتارىنا جىبەرىلىپ قايسىبىرى وندىرىسكە ەنگىزىلىپ جاتتى. بۇل جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن, اسىرەسە, كۇندەلىكتى اۆتوبۋستارمەن جۇمىستارىنا, ساباقتارىنا قاتىنايتىن, مىڭداعان جۇمىسشىلار, ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلار, قالا تۇرعىندارى جاقسى سەزىندى. اۆتوبۋستار كەستەدەن اۋىتقىماي ءار ايالداماعا ءدال ۋاقىتىندا كەلىپ وتىراتىنىن ءوسكەمەندىكتەر ءالى ۇمىتقان جوق. ارينە, كەڭەس وداعى بويىنشا ماسەلە شەشۋ, رەزەرۆتەردى وسكەمەن سياقتى كىشكەنە قالاعا بۇرعىزۋ جەڭىس ورازحان ۇلىنا وڭايعا تۇسپەگەنى ايتپاسا دا بەلگىلى.
1987 جىلى جەڭىس قۇلسەيىتوۆ ينستيتۋتتىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى بولىپ تاعايىندالسا, ينستيتۋت تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت بولىپ قايتا قۇرىلعان 1996 جىلى وقۋ جۇمىستارى جونىندەگى پرورەكتور, مۇنان كەيىن كوپ وتپەي ءبىرىنشى پرورەكتور بولىپ تاعايىندالدى.
1992 جىلى عالىمعا كسرو حالىققا ءبىلىم بەرۋ كوميتەتى ماسكەۋدە پروفەسسور اتاعىن بەردى. ماسكەۋ بۇل اتاقتى وعان «جول قوزعالىسىن باسقارۋ جانە ۇيىمداستىرۋ» كافەدراسى بويىنشا قازاقستاندا ءوزىنىڭ عىلىمي-وقىتۋشىلىق مەكتەبىن قالىپتاستىرعاندىعى ءۇشىن بەردى. ءسويتىپ جەڭىس قۇلسەيىتوۆ اتالعان كافەدرا جانە ماماندىق بويىنشا قازاقستاننان شىققان ءبىرىنشى پروفەسسور بولدى. ول ءوز سالاسى بويىنشا 12 عىلىم كانديداتىن ازىرلەپ, بەس مىڭ مامان دايىنداۋ ىسىنە تىكەلەي جانە بەلسەنە قاتىستى. شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستاندا ءبىرىنشى بولىپ ەكى جاڭا ماماندىقتان اسپيرانتۋرا اشتى. الماتىداعى ءو.ا.جولداسبەكوۆ اتىنداعى مەحانيكا جانە ماشينا جاساۋ ينستيتۋتىندا «ماشينالار, اسپاپتار, اپپاراتۋرالار ديناميكاسى مەن بەرىكتىگى» عىلىمي ماماندىعى بويىنشا قۇرىلعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ تالاي جىل مۇشەسى بولدى.
جەڭىس قۇلسەيىتوۆ ءوزىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن جازۋعا جانە قورعاۋعا جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتىن سارپ ەتتى. ونىڭ موينىنداعى پرورەكتور رەتىندەگى كوپتەگەن اعارتۋشىلىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستار وسى ىسكە كوپ كەدەرگىسىن كەلتىرگەنىمەن بۇل ەڭبەك تە ماشينالاردىڭ سەنىمدىلىگى مەن بەرىكتىگىنىڭ تەورياسىن دامىتۋ ىسىنە قوسىلعان قوماقتى ۇلەس بولىپ تابىلاتىن شىن مانىندەگى عىلىمي باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل جۇمىسقا قازاقستانداعى مەحانيكا سالاسىنىڭ اسا بىلگىرى, كورنەكتى عالىم, اكادەميك ومىربەك ارىسلان ۇلى جولداسبەكوۆتىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن ەدى.
«ومىربەك ارسىلان ۇلىنىڭ ماشينالار مەحانيكاسى سالاسىنداعى تەرەڭ بىلىمىمەن قاتار جۇمىستى جاپىرىپ ىستەيتىن اسا ءبىر الىمدىلىق قاسيەتى بار ەكەن. سول كەزدە دەنساۋلىعى بولماي اۋرۋحانادا جاتقان ول كىسىگە تانىسۋ ءۇشىن ءوزىمنىڭ بەس ءجۇز بەتتىك ەڭبەگىمدى تاپسىرا تۇرىپ, مەنى ەندى ەكى-ءۇش ايدان كەيىن شاقىراتىن بولار دەپ توپشىلاعان ەدىم. ءبىر اپتادان كەيىن-اق مەنى ىزدەپ, كومەكشىلەرىنە ايتىپ شاقىرتىپ الىپ, كوپتەگەن فورمۋلالاردىڭ قولدانىلۋ جايىن ەجىكتەي وتىرىپ سۇرادى. ديسسەرتاتسيامنىڭ وزىنە ۇناعاندىعىن ايتتى. ونىڭ ۇستىنە, مەنى سۇيسىندىرگەن عىلىمي جۇمىسقا بارىنشا ادال جانە قاتاڭ تالاپ قويادى ەكەن. ءسويتىپ, مەن ول كىسىنىڭ تالابى بويىنشا وسكەمەندەگى قىزمەتىمدى تاستاپ, ءتورت جىلداي الماتىدا وتىرىپ, ىزدەنىپ جۇمىس جاسادىم. اكادەميكتەن جانە باسقا دا عالىمداردان كوپ نارسە ۇيرەندىم. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى ءساتتى قورعاپ شىقتىم» دەيدى جەڭىس ورازحان ۇلى.
مۇنىڭ سىرتىندا قوس عالىم بىرلەسە وتىرىپ, «ماشينالاردىڭ جۇمىس قابىلەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ تەورياسىن ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ مەن ولاردى قولدانۋ ادىستەرى», «ماشينالار مەن مەحانيزمدەردىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ۇردىسىندەگى ەرلانگ زاڭى» اتتى جانە ت.ب. ەڭبەكتەردى جازىپ وتە جوعارى دارەجەدەگى عىلىمي جۋرنالداردا جاريالادى.
مەن عالىمدى ىزدەپ بارىپ وسى ماقالانى جازعىم كەلەتىنىن ايتىپ رۇقساتىن العان سوڭ ول كىسىنىڭ ءىس-ارەكەتىن زەرتتەي باستادىم. بايقاعانىم جەڭىس ورازحان ۇلى ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىن زامان تالابىنا ساي باعىتتاپ وتىرادى ەكەن. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بىزدە اۆتوبۋستار سەنىمدىلىگى ۇلكەن پروبلەما بولدى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, سول كەزدە عالىم ءوزى باسقارعان زەرتحانانىڭ جۇمىسىن وسى پروبلەمانى شەشۋگە باعىتتادى. ال ەگەمەندىك العان ەلىمىزدىڭ سەنىمدىلىگى جوعارى اۆتوبۋستار ساتىپ الۋعا قاۋقارى جەتكەندە, قۇرىلىس كولەمى ارتقاندا, ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىن قۇرىلىس-جول ماشينالار سەنىمدىلىگىنە اۋداردى. وسى ماسەلەدە دە تابىستى شەشىمدەرگە قول جەتكىزدى. ماسەلەن, ونىڭ «ماشينالاردىڭ گيدراۆليكالىق ءجانە پنەۆماتيكالىق جۇيەسىندەگى نىعىزداعىش قۇرالداردىڭ بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن مونوگرافياسى قازىرگى ءوز بەتىمەن ءجۇرىپ جەر قازاتىن, جۇك كوتەرەتىن ماشينالار جۇمىسىنداعى ءالسىز بۋىنداردىڭ پروبلەماسىن ەڭسەرۋ ماسەلەسىن قامتيدى. عالىم وسى ەڭبەگىندە ماشينالاردىڭ گيدراۆليكالىق جۇيەسىندەگى ءوز بەتىمەن بەيىمدەلەتىن جانە ءوز بەتىمەن رەتتەلەتىن نىعىزداعىش (ۋپلوتنيتەل) تۋرالى تىڭ يدەيانى ومىرگە اكەلىپ, ولاردى جاساۋدى وندىرىستىك نەگىزگە كوشىرۋدى جانە قولدانۋدى ۇسىنادى. قازىرگى نىعىزداعىشتاردىڭ جۇمىس ىستەۋ ۋاقىتى 500-600 ساعاتتى قۇراسا, عالىم ۇسىنعان جاڭا نىعىزداعىش كەمىندە 3000 ساعات, ءتىپتى ودان دا ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەي الار ەدى جانە بۇكىل مەحانيزم جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ەلەۋلى تۇردە ارتتىرعان بولار ەدى. بۇل ۇسىنىس پاتەنتتەلگەن جانە الەمدىك ماڭىزعا يە بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە جەتپىس جاستىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ وتىرعان, قازاقستاندا ماشينا جاساۋ مەن جول قوزعالىسى سالاسىنداعى عالىمدار مەن ماماندار ارمياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان ەلىمىزدىڭ تەحنيكالىق ينتەللەگەنتسياسىنىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ ۇيىندە بولعانىمىزدا ول كىسىنىڭ قولىندا قۇندى تەحنيكالىق ادەبيەتتەردىڭ مول قورىنىڭ بار ەكەندىگىن بايقادىق. مەنىڭ ءسورەدەگى سامسىعان كىتاپتارعا ۇزاق قاراعانىمدى بايقاپ قالعان عالىم اعا: «بار بايلىعىم بالالارىم, نەمەرەلەرىم جانە وسى كىتاپتارىم, نەمەرەلەرىم «قارا شاڭىراققا» ءبىزدىڭ اپاسى ەكەۋمىزدىڭ ۇيىمىزگە كەلگەندە, وسى كىتاپحانادان شىقپايتىندارى قۋانتادى», دەدى ريزاشىلىق سەزىممەن.
«اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى» دەگەندەي, جەڭىس اعا مەن ءلاتيپا اپايدىڭ ۇلكەن ۇلى ايدىن ەلىمىزدەگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى ازىرلەپ, جۇزەگە اسىرۋعا, يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنا بەلسەنە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن بىلىكتى مەنەدجەر. ەكىنشى ۇلى باۋىرجان, كۇيەۋ بالالارى قايرات پەن قىزى گۇلشات ءبىلىمدى دە بىلىكتى جاستار, قازىرگى زامانعا ساي ءوز جەكە كاسىپكەرلىكتەرىن دامىتىپ, سونىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرعان جاندار. نەمەرەلەر ءوسىپ كەلەدى. عالىمنىڭ جيەنى سانات جاقىندا عانا بوستون ۋنيۆەرسيتەتىن ۇزدىك ءتامامداپ, باكالاۆر اتاعىن الىپ كەلسە, نەمەرەسى ءجانيا پرەزيدەنتىمىزدىڭ استانا قالاسىنداعى زياتكەرلىك مەكتەبىندە جەتىنشى سىنىپتان باستاپ وقۋ قۇقىعىن جەڭىپ الدى.
«عالىم بولۋ وڭاي ەمەس. كوپ ماڭدايتەر توگۋدى قاجەت ەتەدى. ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەسىڭ. بىراق ءومىر سونىسىمەن دە قىزىقتى. ماسەلەن, مەن جان راحاتىمدى قوناق پەن تويعا بارۋدان ەمەس, وڭاشا قالىپ, عىلىمي جۇمىستارمەن شۇعىلدانعان ساتتەرىمنەن الامىن. راس, ساناڭدى سارسىلتىپ, شارشاتاتىنى دا بار. سوندايدا ۇيىقتاپ كەتكەننىڭ وزىندە مي جۇمىس ىستەپ جاتادى-اۋ دەيمىن. كۇندىز تابىلماعان كەيبىر كۇردەلى شەشىمدەر تۇندە تۇسىڭە كىرەدى», – دەيدى عالىم.
ەلباسىمىز وتكەن جىلى يندۋستريالاندىرۋ كۇنى اياسىنداعى جيىن بارىسىندا سويلەگەن سوزىندە «ىزدەگەن سايىن تابىلىپ, يگەرگەن سايىن كوبەيە بەرەتىن ءبىر عانا قازىنا – بۇل يندۋستريا مەن يننوۆاتسيا» دەسە, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى الدىنداعى سوزىندە «ءبىز «ءبىلىم – عىلىم – يننوۆاتسيالار» ۇشتىگى بيلەيتىن پوستيندۋستريالىق الەمگە قاراي جىلجىپ كەلەمىز» دەپ بولاشاق ءومىردىڭ بەينەسىن كوز الدىمىزعا كەلتىرگەن بولاتىن.
«ەلباسىنىڭ وسى سوزدەرىنە ەكى قولىمدى قاتار كوتەرىپ قوسىلامىن. مەنىڭ ويىمشا, بولاشاقتا تەحنيكا سالاسىنىڭ عالىمدارى شىنايى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەتىن بولسا, باي ادامدارعا اينالادى. ويتكەنى, ەلىمىزدە عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ ءىسى قولعا الىنۋدا. ينتەللەكتۋالدىق مەنشىكتى قورعاۋ ماسەلەسى زاڭ تۇرعىسىندا بەكىدى. قازىر مەملەكەت جاس عالىمداردى شەتەلدەرگە تالىمگەرلىك پراكتيكادان وتۋگە جىبەرۋدە. مۇنىڭ ءمانى دە ەرەكشە. ويتكەنى, عالىمعا ونىڭ ىزدەنىستەرىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىندەي, پىكىرتالاستارعا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىندەي بىلىكتى عىلىمي ورتانىڭ بولۋى دا باستى شارتتاردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, مەن ءبىلىمىمدى كەزىندە الماتى مەن ءنوۆوسىبىردىڭ, ماسكەۋ مەن كيەۆتىڭ عىلىمي ورتاسىندا ءجيى بولىپ, تۇراقتى تۇردە ارالاسا وتىرىپ بايىتتىم. گەرمانيا, ۆەنگريا, اقش, قىتاي, چەحيا, گوللانديا جانە باسقا دا شەتەلدەردە وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاساپ, جاڭا عىلىمي باعىتتارمەن تانىسىپ وتىردىم. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى نىعايعان سايىن جاستارعا جول اشىلىپ كەلەدى, وسىعان قاتتى قۋانامىن. ەلباسىنىڭ قولعا العان بەس رەفورماسىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىن», دەيدى جەڭىس ورازحان ۇلى.
كوپتى كورگەن عالىم اعانىڭ بۇل سوزىنە ءبىز دە قوسىلامىز. ماقالامىزدى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ايگىلى اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆتىڭ جەڭىس ورازحان ۇلىنا ارناعان ولەڭىنىڭ:
«جەڭىس اعا, قۇتتى بولسىن جەڭىسىڭ,
كەڭي بەرسىن عىلىمداعى ءورىسىڭ.
اياگوزدەن تۇلەپ ۇشقان اقيىق,
الىس سامعاپ, شارىقتاي بەر ەل ءۇشىن»,
دەگەن ءبىر شۋماعىمەن قورىتىندىلايمىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.