عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ۇزدىكسىز بايلانىستا دامۋىن زامانىندا عۇلاما قانىش ساتباەۆتىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەن. دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي بۇل ەكى سالا ءوزارا ۇيلەسىمدە بولماسا, ءوندىرىستىڭ قارقىنى تومەندەيدى. پاۆلودارلىق عالىمداردىڭ بۇل باعىتتاعى ىزدەنىسى كىسى قۋانتارلىقتاي.
حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مادەنيەت ەلۋباي ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى جاراتىلىستانۋ عىلىمىن دامىتۋعا زور ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. ول بۇگىندە تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, 50-دەن استام عىلىمي ەڭبەگى جارىق كورگەن. «قازمۇنايگاز ۇك» اق «مۇناي مەن گازدى قايتا وڭدەۋ» بيزنەس-جوبالاۋ جونىندەگى عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى. ماماندانعان عىلىمي زەرتتەۋ سالاسى – كاتاليز, مۇناي-حيميا, قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاس عالىمدار جەرگىلىكتى كاسىپورىندارعا تىڭ جوبالار ازىرلەپ, جاڭا وندىرىستىك شەشىمدەر ۇسىنادى. بىرقاتار جوبا مۇناي-گاز, حيميا, مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ءىرى وندىرىسكە ەنگىزىلىپ تە ۇلگەرگەن.
– عىلىم سالاسىنا كەلىپ, شاكىرت تاربيەلەۋ تۋرالى وي باستاپقىدا بولماعان ەدى. 2006 جىلى قازىرگى تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان ۋاقىتتا بىرگە وقىعان قىز-جىگىتتەردىڭ كوبى كاسىپورىندارعا, ءبىر بولىگى بيزنەسكە بەت بۇردى. مەن ءبىلىمىمنىڭ ءالى دە شەكتەۋلى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, الماتىعا جول تارتتىم دا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. 24 جاسىمدا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. تۋعان ولكەمە قايتىپ ورالعان سوڭ قازىرگى پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىنا گازفريكتسيوندى قوندىرعى وپەراتورى بولىپ جۇمىسقا كىرىستىم. 2015 جىلى تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە اتالعان كاسىپورىن حيميا كافەدراسىن جابدىقتاپ بەردى. زاۋىت باسشىلىعى: ء«بىزدىڭ وندىرىسكە كەلەشەكتە ءوزىڭ سياقتى بىلىكتى ماماندار قاجەت بولاتىنى داۋسىز. سوندىقتان سەن ۋنيۆەرسيتەتكە بار, ساپالى كادرلار دايارلاۋعا كىرىس», دەپ ءارى باعىت, ءارى تاپسىرما بەردى. ءسويتىپ, وقۋ ورنىنداعى عىلىمي مانسابىم باستالدى. مۇندا جاراتىلىستانۋ عىلىمىنا بىرىگەتىن ماماندىقتاردا وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەر بەلسەندىلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. اتتەگەن-ايى عىلىمي جاعىنان الەۋەتتەرى تومەن ەكەن. ۋاقىت وتە, بۇل جاعىن دا تۇزەپ الدىق, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن مادەنيەت ازامات ۇلى.
وندىرىسپەن شارۋاشىلىق تاقىرىپتارىن كوتەرۋ, وندىرىستىك ەسەپ قۇرۋ, عىلىمي جوبالاردى تالقىلاۋ سياقتى بايلانىس بۇگىندە جاقسى قولعا قويىلعان. جالپى, جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى ماماندىقتاردى جىل سايىن 60-70 ستۋدەنت ءتامامداسا, ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردان ەكى قولعا – ءبىر كۇرەك تابادى. سەبەبى «پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتى», «نەفتەحيم LTD», «ۋپنك پاۆلودار», «كاۋستيك», «قازاقستان ءاليۋمينيى», «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى», اقسۋ مەن ەكىباستۇز قالالارىنداعى ايماقتىق ەلەكتر ستانسالارىندا, تولىپ جاتقان ورتا جانە شاعىن حيميالىق كاسىپورىنداردا بىلىكتى كادرلارعا سۇرانىس جوعارى. مۇنىڭ سىرتىندا حيميا ماماندارى ىشكى ىستەر سالاسىندا, مەديتسينادا, زەرتحانالاردا جۇمىس ىستەي الادى.
بۇدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى «نەفتەحيم LTD» كاسىپورنىنا قاجەت رەاكتوردىڭ ەسەپتەرىن جاساپ, ۇسىنعان.
– ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن مۇناي-حيميا زاۋىتىنداعى مۇنايدى باستاپقى تازالاۋ كەزىندەگى ەلەكتر تۇزسىزداندىرۋ قوندىرعىسىنىڭ ەسەپتەۋلەرىن شىعارىپ بەردىك. ياعني رەاگەنتتەردى بەرۋدى وڭتايلاندىردىق. قازىر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا بەس بىردەي جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى – وندىرىستەگى سۋ اعىندارىن وڭتايلاندىرۋ. وڭىردە سۋ رەسۋرستارىن مەيلىنشە كوپ تۇتىناتىن وندىرىستەر بارشىلىق. سولارعا سۋدىڭ كولەمىن ازايتۋ بويىنشا جاس عالىم يۆان رادەليۋك ءتيىمدى ۇسىنىستار ازىرلەدى. ارينە, بيزنەس ءۇشىن ەڭ اۋەلى تابىس پەن پايدا ەكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزعا جەرگىلىكتى زاۋىتتار قىزىققانىمەن, ولاردى جاڭا ءادىس-امالدار قاراجاتتى قانشالىقتى ۇنەمدەپ, تيىمدىلىك كورسەتەدى دەگەن سۇراق مازالايدى. سوڭعى ستاندارتتارعا سايكەس, قازىر كەز كەلگەن كاسىپورىندا پايدالانىلاتىن سۋ تولىق تازارتۋدان ءوتۋى كەرەك. ءارى تازارتۋدان وتكەن سۋدىڭ ساپاسى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تىرشىلىك نارىمەن تەڭەسۋى ءتيىس. بۇل عالىم رەتىندە ءبىزدى قۋانتادى. ەندىگى كەزەكتە سۋ تۇتىنۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ كۇن تارتىبىندە تۇر, – دەيدى عالىم.
پاۆلودار وبلىسى قورشاعان ورتانى لاستايتىن زاتتاردىڭ شىعارىندىلارى بويىنشا ەلىمىزدە كوش باستاپ تۇر. ءوندىرىس قالدىقتارى مەن ءتۇرلى كۇل-قوقىستىڭ 30 پايىزى, ياعني 730 مىڭ تونناسى وسى وڭىرگە تيەسىلى. ال وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ۇلەسى ءتىپتى سوراقى, 65 پايىزدان اسادى. ەكولوگتەردىڭ پايىمداۋىنشا, وڭىردە شامامەن 700 ملن توننادان استام وندىرىستىك قالدىقتار جينالىپ قالعان. جىل سايىن شامامەن 7,5 ملن توننا كۇل ءۇيىندىسى پايدا بولادى. وسىعان بايلانىستى وبلىستا ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ بويىنشا ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇر.
مادەنيەت ەلۋباي وندىرىستىك قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ بويىنشا بىرقاتار جوبانى قولعا العان. ايتۋىنشا, تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قوقىستىڭ بارلىعىن قايتا وڭدەۋگە وتاندىق عىلىم دا, ءوندىرىس تە ازىرشە قابىلەتسىز. تۇپتەپ كەلگەندە, ونداي تەحنولوگيا جوقتىڭ قاسى. تەك ەكولوگياعا زور قاۋىپ تۋدىرىپ تۇرعان مۇنداي ۇيىندىلەردىڭ كولەمىن ازايتۋعا بولادى.
«ەكىباستۇزداعى كومىر كەنىشتەرىنىڭ ماڭىندا جال-جال بولىپ ۇيىلگەن كەن جىنىستارىنىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن. قاراپايىم ادام ونىڭ قۇرامىندا تەمىر, كرەمني, اليۋميني وكسيدتەرى, باسقا دا مەتالدار مەن مينەرالدار بار ەكەنىن بىلمەيدى. بىراق بۇل ەلەمەنتتەردىڭ بارلىعى از عانا كولەمدە. ولاردى ايىرىپ الۋ كەز كەلگەن زاۋىت نەمەسە تسەح ءۇشىن ءتيىمسىز بولار ەدى. سوندىقتان وندىرىستىك قالدىقتاردان قۇرىلىس ماتەريالدارىن جاساۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە جاسالاتىن ماتەريال قۇرامىنداعى الگىندەي قالدىقتاردىڭ مولشەرى 20-30 پايىزداي عانا بولاتىنىن ەسكەرگەن ابزال. كىرپىش, كەسپەتاستار جاساۋ ءۇشىن بەرىكتىگىن نىعايتاتىن تسەمەنت, قۇم قوسپاي بولمايدى. اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىندا جوعارى كومىرتەكتى فەرروحرومنىڭ قوجى قايتا وڭدەلىپ, قازىر وندا پوليمەرلى كەسپەتاس ءوندىرىسى جولعا قويىلعان. پوليمەر ىستىققا ءتوزىمسىز بولعاندىقتان ونى تەك كەسپەتاسقا عانا پايدالانا الامىز. پوليمەر تەز ەريتىن زات بولعاندىقتان ونىڭ قاسيەتتەرىن ۇزدىكسىز زەرتتەپ كەلەمىز. «مەتالل ورگانيكالىق پوليمەرلەر» دەگەن بولادى. بۇلاردى ءدارى-دارمەكتى بەلگىلى ءبىر اعزالارعا جىلدام جەتكىزۋ ءۇشىن مەديتسينادا, قاۋىپتى زاتتاردى تاسىمالداۋدا, ت.ب. سالالاردا قولدانۋدىڭ كەلەشەگى زور دەپ ەسەپتەلەدى. تاعى ءبىر عالىمىمىز ۆولت امپەرلىك ادىستەرمەن كەن قۇرامىنداعى باعالى مەتالداردى انىقتاۋ جوباسىن باستاپ كەتتى. مۇنداي جوبالار مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى قارجىلاندىرىلىپ, زەرتتەۋلەر مەن سىناقتار وتكىزۋ ءۇشىن قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىپ جاتىرمىز. بۇگىندە زەرتحانالارىمىزدىڭ جابدىقتالۋى كوڭىل تولارلىقتاي تۇرلەنىپ كەلەدى» دەيدى عالىم.
ۋنيۆەرسيتەت ماماندارى شۇعىلدانىپ جاتقان تاعى ءبىر جوبا – PM 2,5 بولشەكتەرى ەرەكشەلىگىن زەرتتەۋ (اۆتورى – ي.رادەليۋك). بۇل – قاتتى ميكروبولشەكتەر مەن سۇيىقتىقتىڭ ۇساق تامشىلارىنان تۇراتىن اۋا لاستاعىشى. مۇنداي اۋا توزاڭدارى ەكولوگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىمدى. PM 2,5 بولشەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, اۋاداعى قاۋىپتى قالدىقتاردىڭ مولشەرىن ازايتۋدىڭ امالىن تابۋعا بولادى دەگەن سەنىمدە عالىمدار.
وتاندىق عىلىمداعى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – وڭىرلىك عىلىمنىڭ دامۋى. اكادەميك قانىش ساتباەۆ تەك زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ جوعارى ونىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىنە اپاراتىن ەڭ قىسقا جول دەپ ەسەپتەپ, عىلىمدى وڭىرلەردە دامىتۋعا ۇمتىلعانى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ءدال وسى ءتاسىلدىڭ ارقاسىندا وتكەن عاسىردىڭ 60–80 جىلدارى ارالىعىندا قازاقستان ەكونوميكاسىندا قارىشتى قادامدار جاسالعانى بەلگىلى. ەندەشە, بۇل ءۇردىس نەگە ءۇزىلىپ قالدى؟
پاۆلودارلىق عالىمنىڭ پىكىرىنشە, وڭىردەگى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ عىلىمنان قول ۇزۋىنە وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنداعى توقىراۋ كەزەڭى سەبەپ بولعان. ەكونوميكاداعى قۇلدىراۋ زاۋىتتاردىڭ عىلىمعا دەگەن سەنىمىن جوعالتتى. باسەكەنىڭ بولماۋى, دامۋعا دەگەن سەنىمسىزدىك كوپ كاسىپورىننىڭ وقشاۋلانۋىن تۋدىرىپ قانا قويعان جوق, ولاردىڭ بەي-بەرەكەتسىز جۇمىس ىستەپ, اقىر-سوڭى جابىلىپ قالۋىنا اكەلدى. ال توقىراۋدان امان قالعان كەيبىر وندىرىستىك ەڭبەك ۇيىمدارى ءۇشىن عىلىم – ءالى كۇنگە شىعىنى شاش-ەتەكتەن كەلەتىن سالا رەتىندە بايقالاتىنى راس. بۇل تەرىس ءۇردىستىڭ شىلاۋىنان كوبىنە شاعىن كاسىپورىندار ارىلا الماي كەلەدى. تەك ءىرى زاۋىتتار عانا بۇگىندە عىلىمنىڭ كومەگىنە سۇيەنۋگە ارەكەتتەنىپ, وندىرىستىك تەحنولوگيا ماسەلەلەرىن شەشۋگە جەرگىلىكتى جەردەن كومەك الىپ وتىر. تاعى ءبىر كەمشىلىك, وتاندىق وندىرىستەر جەرگىلىكتى عالىمدارمەن بىرلەسىپ, جاڭا ازىرلەمەلەر جاساۋدىڭ ورنىنا, دايىن جوبالاردى شەتتەن ساتىپ العاندى قۇپ كورەتىنى دە بەلگىلى. مۇنداي «قاجەتسىزدىك», سۇرانىستىڭ بولماۋى مىقتى دەگەن عالىمدارىمىزدىڭ ىرگەلى ىزدەنىسىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
پروفەسسور مادەنيەت ەلۋباي بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتە عالىمداردىڭ جاڭا بۋىنى ءوسىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. PhD ريمما ۋاليەۆا, ناريمان ماپيتوۆ, يۆان رادەليۋك, ءجاميلا فازلۋتدينوۆا, الينا فاۋرات, دوكتورانت ءسابيت ماۋسىمباەۆ, باسقا دا جاس ىزدەنۋشىلەر جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى عىلىم كوكجيەگىندە جارقىراي كورىنىپ, عىلىمي ىزدەنىستەرىن ءوندىرىس پەن كۇندەلىكتى ومىرگە سىنالاپ ەنگىزۋگە تىرىسىپ جاتىر.
پاۆلودار وبلىسى