جاساندى ينتەللەكت قازىر ءان دە سالادى, اڭگىمە دە جازادى, ءتىپتى ساباق تا بەرەدى. ءبىر قاراعاندا, بۇل – كەرەمەت مۇمكىندىك. مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار بۇرىن-سوڭدى بولماعان جىلدامدىقپەن اقپاراتقا قول جەتكىزە الادى. ەسسە, ءماتىن جازۋ, اقپارات تالداۋ, ەسەپ شىعارۋ – ءبارى جەڭىلدەدى. الايدا ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. وقۋشىلار دايىن جاۋاپتى كوشىرىپ الىپ, سىني ويلاۋدان, ىزدەنۋدەن, وي ەڭبەگىنەن الىستاپ بارادى. «ChatGPT» وقۋشىنىڭ كومەكشىسىنە اينالا ما, الدە ونىڭ ورنىن باسا ما؟ بۇل – ءبىلىم سالاسى الدىندا تۇرعان باستى سۇراقتىڭ ءبىرى.
الەمدى ابىگەرگە سالعان پلاتفورما
نەيروجەلىنى ءبىلىم سالاسىندا پايدالانۋ تۋرالى قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار بۇل قۇرالدى كۇندەلىكتى ءبىلىم الۋ ۇدەرىسىنە تۇراقتى قولدانىپ ءجۇر. «OpenAI» كومپانياسىنىڭ دەرەگىنشە, 2023 جىلى وقۋشىلاردىڭ 13%-ى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا «ChatGPT»-ءدى قولدانسا, 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 26%-عا جەتكەن. ال تسيفرلىق ءبىلىم كەڭەسىنىڭ بىلتىرعى عالامدىق زەرتتەۋىنە قاتىسقان ءبىلىم الۋشىلاردىڭ 86%-ى وقۋىندا جي قۇرالدارىن تۇراقتى قولداناتىنىن, ال 66%-ى تولىعىمەن «ChatGPT»-ءدى پايدالاناتىنىن ايتقان.
«QazBilim» ۇلتتىق ليتسەيىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اياتجان احمەتجان ۇلى دا ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, ءبىلىم جۇيەسىنە وزگەرىس قاجەت ەكەنىن جازادى. «كەشە ەلەستەتە المايتىن ءبىراز دۇنيەنىڭ بۇگىندە قالىپتى جاعدايعا اينالعانى كوپ نارسەگە باسقا قىرىنان قاراۋعا يتەرمەلەپ جاتىر. كەشە ساعان ءبىر نارسە ولەڭ جازىپ بەرەدى, ەسسە جازىپ, ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداپ بەرەدى, ەسەپتەرىڭدى شىعارىپ, جاتتىعۋلارىڭدى جاساپ بەرەدى دەسە, ەرتەگى دەپ سەنبەس ەدىك. ال بۇگىن ول – شىندىق. جاساندى ينتەللەكت وتە قارقىندى دامىپ كەتتى. اقش پەن قىتاي ءتۇر-ءتۇرىن جاساۋدان جارىسىپ جاتىر. ال ءبىز سولاردىڭ جاساعانىن قولدانۋدى ۇيرەنىپ ۇلگەرمەيمىز. كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ ەكى جاعى بار. سول جاساندى ينتەللەكت ءبىلىم ۇدەرىسىندە ءبىراز سۇراق تۋىنداتىپ وتىر. وقۋشىعا ۇيگە تاپسىرما بەرەسىڭ, ول «ChatGPT»-گە ىستەتىپ الىپ كەلەدى. وقۋشىعا شىعارما جاز دەيسىڭ, ول «ChatGPT»-گە جازدىرادى. وقۋشىعا ەسەپ شىعار دەيسىڭ, ال وقۋشى ونى «ChatGPT»-گە شىعارتا سالادى. ءتىپتى وقۋشىلار تجب مەن بجب-نى «ChatGPT»-گە تاپسىراتىن بولدى. نە ىستەمەك كەرەك؟ بۇل بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا ۇلكەن سۇراق تۋدىرادى. ال وقۋشىنىڭ جاساندى ينتەللەكتىگە ىستەتىپ وتىرعانىن دالەلدەۋ – قيامەتتىڭ قيامەتى», دەپ پىكىر ءبىلدىردى ول.
اقش بۇل تەحنولوگيامەن العاش بەتپە-بەت كەلگەن ەلدەردىڭ ءبىرى بولدى. 2023 جىلدىڭ باسىندا نيۋ-يورك, لوس-اندجەلەس, سيەتل سىندى قالالارداعى ءىرى مەكتەپتەر وقۋشىلاردىڭ جاپپاي كوشىرۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا «ChatGPT»-ءدى بۇعاتتاپ تاستادى. نيۋ-يورك قالاسىنىڭ ءبىلىم دەپارتامەنتى ءتىپتى 2022 جىلعى جەلتوقساندا ونى رەسمي تۇردە تىيىم سالىنعان سايتتار تىزىمىنە ەنگىزدى. دەگەنمەن كوپ ۋاقىت وتپەي-اق, مۇنداي قاتاڭ شارالاردىڭ ورنىنا بالاما ادىستەر قاراستىرىلدى. 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا نيۋ-يورك ءبىلىم دەپارتامەنتى شەشىمىن وزگەرتىپ, مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلارعا «ChatGPT» مەن سوعان ۇقساس جي قۇرالدارىن زەرتتەپ, ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن ۇيرەتۋگە كىرىستى. ياعني تىيىم سالۋدان گورى, تەحنولوگيانى ءتۇسىنۋ جانە ونى دۇرىس ارناعا باعىتتاۋ ستراتەگياسىنا بەتبۇرىس جاسادى. قازىر اقش مەكتەپتەرىندە بىرتىندەپ «ChatGPT» ساباققا ينتەگراتسيالانىپ جاتىر.
ال يتاليا 2023 جىلى نەيروجەلىنى بۇكىل ەل كولەمىندە ۋاقىتشا بۇعاتتاعان العاشقى باتىس ەلى بولدى. بۇعان سەبەپ – پلاتفورمانىڭ دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ تالاپتارىنا ساي كەلمەۋى. ال فرانتسياداعى بەدەلدى «Sciences Po» ۋنيۆەرسيتەتى 2023 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ستۋدەنتتەرگە جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن جازىلعان ماتىندەردى قولدانۋعا تىيىم سالدى. ۋنيۆەرسيتەت بۇل ءتارتىپتى بۇزعاندار وقۋدان شىعۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەسكەرتتى. ال ەۋروپانىڭ باسقا بولىگىندە, مىسالى, ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيادا جاعداي بولەك. بۇل ەلدەردىڭ كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرگە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋعا رۇقسات بەردى. بىراق ءبىر شارتى بار. ءبىلىم الۋشىلار جۇمىسىندا «ChatGPT»-ءدى قولدانعانىن اشىق كورسەتۋى كەرەك جانە دايىن ءماتىندى الا سالماي, ونى وزدەرى تەكسەرىپ, وڭدەپ جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋعا ءتيىس. ياعني بۇل ەلدەر تەحنولوگيانى تىيىم تاستاۋعا ەمەس, ونى اشىق ءارى ادال قولدانۋعا ۇندەپ وتىر. ازيا ەلدەرى دە ءوز ەرەجەلەرىن ەنگىزىپ جاتىر. ماسەلەن, جاپونيا جي-ءدى قولدانۋعا تۇبەگەيلى تىيىم سالعان جوق. الايدا ونى مەكتەپتەردە شەكتەۋلى تۇردە قولدانۋعا ارنالعان رەسمي نۇسقاۋلىق جاريالادى. نۇسقاۋلىقتا «ChatGPT»-ءدى ساباقتا يدەيا الۋ, پىكىرتالاس تاقىرىبىن دامىتۋ سياقتى ماقساتتاردا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن. بىراق ەمتيحان تاپسىرۋ, باعالاۋ جۇمىستارى كەزىندە پلاتفورمانى پايدالانۋعا قاتاڭ تىيىم سالىندى. سونىمەن قاتار وقۋشىلارعا جاساندى ينتەللەكتىنى قوسىمشا رەتىندە وقىتۋ مىندەتتەلدى. ال قىتايدا «ChatGPT» رەسمي تۇردە بۇعاتتالعانىمەن, وزدەرىنىڭ جەرگىلىكتى جاساندى ينتەللەكت پلاتفورمالارى بار. كەي مەكتەپتەر بۇل نەيروجەلىلەردى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋگە نەمەسە جاتتىعۋ تاپسىرمالارىن قۇراستىرۋعا قولدانادى.
جالپى العاندا, الەم ەلدەرى «ChatGPT»-گە بىرجاقتى باعا بەرىپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن ءبىلىم سالاسىنداعى ورتاق ۇستانىم – اكادەميالىق ادالدىقتى ساقتاۋ, تەحنولوگيانى سانالى قولدانۋ, جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ.
جي – قوسىمشا كومەكشى قۇرال
ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلجان تولەۋ جاساندى ينتەللەكتىنىڭ يگىلىگىنەن باس تارتۋعا بولمايدى, كەرىسىنشە ونى جاقسى جاققا بەيىمدەپ, ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. «بۇل ماسەلەنىڭ تۋىنداۋى, ءبىلىم سالاسىنا وزگەرىس قاجەت دەگەندى بىلدىرەدى دەپ سانايمىن, ياعني ءداستۇرلى وقىتۋ تاسىلدەرى ەسكىردى دەسەك تە بولادى. ارينە, بىردەن ءبارىن وزگەرتە المايمىز جانە بىردەن «ChatGPT»-گە دە تىيىم سالا المايمىز, ءبىز كەرىسىنشە وقۋشىلارعا ونى تانىستىرىپ پايداسىن كورسەتىپ, جاقسى جاعىن ۇيرەتۋىمىز كەرەك. قازىر «STEM» دەگەن تۇسىنىك پايدا بولا باستادى, ياعني جوبالىق وقىتۋ دەسە دە بولادى. جوبالىق وقىتۋ ارقىلى بالالاردى سىني ويلاۋعا, ءبىلىمدى تاجىريبە ارقىلى يگەرۋگە بەيىمدەي الامىز. ياعني وقۋشىلار وسى كەزدە «ChatGPT»-ءدى قولدانا الادى ول تەوريالىق تۇرعىدا كومەكتەسەدى, ءتىپتى نۇسقاۋلىق تا بولادى. ساباقتارىن كاسىبي تۇرعىدا وتكىزۋ ماقساتىندا مۇعالىمدەر دە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى يگەرۋى قاجەت. ال وقۋشىلار ۇيدە وزدەرى جاڭا تاقىرىپتى مەڭگەرۋ ءۇشىن نەيروجەلىنى پايدالانسا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا, جي جاقسى رەپەتيتور. ارقاشان قولجەتىمدى, كەز كەلگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى», دەيدى ول.
الايدا ناقتى عىلىمدا چاتبوتتى قولدانعاندا ساقتىق كەرەك. كەيدە ول ەسەپتەر مەن عىلىمي مالىمەتتەردەن جاڭىلىپ, قاتە جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇعالىمدەر مەن اتا-انالار وقۋشىلارعا نەيروجەلىنى تەك قوسىمشا كومەك قۇرالى رەتىندە پايدالانۋدى, ال جاۋاپتاردى ءداستۇرلى تاسىلمەن تەكسەرۋدى ۇسىنادى. جاپونيانىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى رەسمي نۇسقاۋلىعىندا دا جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن پايدالانعان كەزدە وقۋشى دايىن جاۋاپقا ۇيرەنىپ كەتپەۋى ەسكەرتىلگەن. مىسالى, كەيبىر جاپون مۇعالىمدەرى وقۋشىلارعا «ChatGPT»-دەن الىنعان جالعان اقپاراتتى بەرىپ, ونى تالداۋدى, قاتە تۇستارىن تابۋدى تاپسىرادى ەكەن. بۇل ءتاسىل وقۋشىلاردىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتىن دامىتادى, شىنايى دەرەك پەن جالعان اقپاراتتى اجىراتا بىلۋگە ۇيرەتەدى.
UNESCO ساراپشىلارى گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكتىنى ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزۋ جونىندەگى بايانداماسىندا ونىڭ بىرقاتار قاۋپى بار ەكەنىن اتاپ وتكەن. ولار «ChatGPT» سياقتى قۇرالدار كەيدە ورەسكەل قاتەلەر جىبەرىپ, بۇرمالانعان نە بىرجاقتى اقپارات ۇسىنۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەن. بۇل – ءبىلىم الۋشىلار ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ. سەبەبى وقۋشىلار نەمەسە ستۋدەنتتەر تاريحي نە عىلىمي دەرەك ىزدەگەن كەزدە «ChatGPT» بەرگەن مالىمەتكە تولىقتاي سەنىپ قالۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار جي كەيدە مۇلدە جوق دەرەككوزدەردى ويدان شىعارىپ, دايەكسوز رەتىندە كەلتىرەتىنى نەمەسە ادەبيەتتەر تىزىمىنە ناقتى نەگىزى جوق سىلتەمەلەر قوساتىنى دا انىقتالعان. UNESCO ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە جاساندى ينتەللەكت ۇسىنعان كەز كەلگەن مالىمەتتى وزگە سەنىمدى دەرەككوزدەر ارقىلى قايتا تەكسەرۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ – ماڭىزدى مىندەت. بۇعان ءمان بەرىلمەسە, جاساندى ينتەللەكت ايتتى ەكەن دەپ جالعان اقپاراتتى تاراتىپ جىبەرۋ نەمەسە سوعان سۇيەنىپ دۇرىس ەمەس تۇجىرىم جاساۋ قاۋپى تۋىندايدى. سودان ءبىلىمنىڭ ساپاسى تومەندەيدى. ءبىلىم سالاسىنىڭ ساراپشىسى ا.احمەتجان ۇلى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەكى جولىن ۇسىنىپ وتىر. ء«بىرىنشى مەكتەپتە تەلەفوندى ءبىر تۇتاس شەكتەۋ. ءبىراز ەل وسى قادامعا بارعان. بۇل دۇرىس دەپ ويلايمىن. ءبىز دە «Qazbilim» ۇلتتىق ليتسەيلەرىنە تەلەفوندى ءبىر تۇتاس جيناپ الۋدى ىسكە اسىرعالى ءۇش ايدان استى. كوپ باعىتىندا ناتيجە جاقسى. اتا-انالار اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسىندە دە وڭ وزگەرىس بايقاعالعانى انىقتالدى. بىراق بۇل دا كەيبىر تۇيىندەرگە شەشىم ەمەس. مۇلدەم شەكتەپ تاستاۋ دا مۇمكىن ەمەس. ەكىنشى, جاساندى ينتەللەكتىنى وقىتۋ, رەسمي وقۋ باعدارلاماسىنا كىرگىزۋ. ءبىراز ەلدەر وقۋ كۋرسىنا, تاڭداۋ كۋرسىنا كىرگىزگەن. بۇل كەزەك كۇتتىرمەس دۇنيە دەپ ويلايمىن. ال ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە بۇل ماسەلەنى تەرەڭنەن ويلاعانى دۇرىس. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم الۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن تۇستارىن شەشۋدىڭ جولىن ىزدەۋ وتە ماڭىزدى. سەبەبى ادامدى قۇرتاتىن وي ەمەس, ويسىزدىق», دەدى ول.