بۋراباي باۋرايىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتورتىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ونوماستيكا ماسەلەسىن رەتكە كەلتىرۋ تۋرالى تولعاقتى تاقىرىپتى كوتەردى.
وڭىردە ونوماستيكا سالاسىنداعى ون سان جۇمىس تۇراقتى نەگىزدە ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. ەلدى مەكەندەر مەن ولاردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن قايتا اتاۋ ونوماستيكالىق جۇمىسى 2022–2025 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىنا سايكەس جۇرگىزىلدى. مەملەكەت باسشىسى وسى ورايدا: ء«بىز ادەمى جەر-سۋ اتاۋلارىن جانە حالىق ىشىندە كەڭ تارالعان ءداستۇرلى اتاۋلاردى تولىق پايدالانباي ءجۇرمىز. بىراق اۋىل-ايماقتاردىڭ تاريحي تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلارىن وزگەرتۋ ماسەلەسىنە مۇقيات قاراعان ءجون. بۇل جەردە ەشقانداي ناۋقانشىلدىق بولماۋى كەرەك. حالىق اراسىندا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ ماڭىزدى», دەگەن بولاتىن. وبلىس اكىمدىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە 2025 جىلعا ارنالعان جول كارتاسىنا ەنگىزۋ ءۇشىن 28 اۋىل, 10 اۋىلدىق وكرۋگ, ءبىر جاعالاۋ جانە 64 كوشەنى قايتا اتاۋ تۋرالى ۇسىنىستى كەلىسۋگە جولدادى. بۇل ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى قوعامداستىق جينالىستارىندا قارالىپ, ءتيىستى اۋماق حالقىنىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلگەن. ونوماستيكا جۇمىستارىن عىلىمي نەگىزگە سايكەس ۇيىمداستىرۋ ءادىل بولماعى ايان. مەملەكەت مۇراعاتتارىندا جانە رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنىڭ مۇراعاتتارىنا كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. وسى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا 124 ەلدى مەكەننىڭ تاريحي اتاۋلارى تابىلدى. 2020 جىلى بەلگىلى عالىم جامبىل ارتىقباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «اقمولا وبلىسىنىڭ توپونيميكاسى» ەتنوتاريحي جانە توپونيميكالىق زەرتتەۋ باعدارلاماسى» ارنايى جوباسى اياسىندا ءۇش مونوگرافيا, توپونيمدەر اتلاسى شىعارىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىمەن بىرلەسىپ جازعان «اقمولا وبلىسىنىڭ تاريحي توپونيمدەرى» كىتابى جارىق كوردى.
«جالپى ونوماستيكا جۇمىستارىندا ەتنوسارالىق قاتىناستارعا كەرى اسەر ەتەتىن وقيعالار ورىن العان جوق, – دەيدى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ ونوماستيكالىق جۇمىس جانە كورنەكى اقپاراتتى باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگۇل تالپاقوۆا. – وڭىردە تۇراقتى ساياسي جاعدايدى ساقتاۋ ءۇشىن بۇل ماسەلەنى ەرەكشە ەكشەپ, جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىز».
ارينە, تىڭنىڭ ەپيتسەنترى اتانعان وزگە ەتنوس وكىلدەرى ءبىرشاما جيناقى قونىستانعان ايماقتاردا ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋىن قايتا اتاۋ ماسەلەسى وڭاي ەمەس. بۇل ارادا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ۇزاق جىلدان بەرى قالىپتاسقان قۇندىلىقتارىنا زيان كەلتىرىپ, نامىسىنا تيمەيتىن جاعدايدى ويلاستىرعان دا ءجون شىعار. ەڭ باستىسى, ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ بارىسىندا مۇراعاتتاردا ساقتالعان تاريحي دەرەكتەرگە, كونە كارتالارعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. وسى ورايدا قولعا الىنعان قىرۋار شارۋانىڭ بارىسىندا ونداعان ەلدى مەكەننىڭ بايىرعى, تاريحي اتاۋى تابىلىپ وتىر.
«وڭىردە ونوماستيكالىق اتاۋلاردى زەرتتەۋ بارىسىندا دەرەككوز رەتىندە ارحيۆ قۇجاتتارىن, ەسكى توپوگرافيكالىق كارتالاردى نەگىز ەتىپ الامىز, – دەيدى ايگۇل دۇزەلبايقىزى. – بۇل قۇجاتتاردىڭ اراسىندا قونىس اۋدارۋ كارتالارى, قونىستاۋشىلاردى تىركەۋ قۇجاتتارى, ورنالاستىرۋ جانە ەسەپكە الۋ, دالا گەنەرال گۋبەرناتورىنىڭ بۇيرىقتارى مەن قىزمەتتىك حاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى بار».
ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا كوپتەگەن ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى بايىرعى قالپىنان وزگەرتىلىپ, قايتا اتالعاندىعىنا دالا گەنەرال گۋبەرناتورىنىڭ قونىس اۋدارۋ ۋچاسكەلەرىن قايتا قۇرۋ تۋرالى شىعارىلعان بۇيرىقتارى ناقتى دالەل. اتالعان قۇجاتتاردان ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن كورۋگە بولادى. ماسەلەن, 1900 جىلى كوكشەتاۋ ۋەزىنىڭ جاباي ولكەسىندە ىرگەسىن كوتەرگەن اۋىلدى بالكاشين بولىسىنىڭ قۇرامىنا قوسۋ ارقىلى اۋىلدىق قوعامدىق باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن. وسىلايشا, بۇل اۋىل قونىستانۋشى شارۋالاردىڭ شەشىمىمەن نوۆگورود اتالعان. سول ءتارىزدى بۇلاق جەرى كامىشەنكا, بوزايعىر – ەليزاۆەتينكا, اقانبۇرلىق – چيستوپولە, سارىمساقتى – نوۆوساراتوۆكا, قايراقتى – پۋشكينو, توقتامىس – ەرگولكا, بۇرلىق – ۆسەۆولودكا, شارىق – فەدوروۆكا, ءۇشاشا (اقتوبە) – نوۆورومانوۆكا, قۋشوقى – كانكرينسكي, ايۋتاس – سەرگەەۆكا, جالتىركول نوۆوسەلوۆكا بولىپ قايتا اتالعان. وسىنداي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە 125 ەلدى مەكەننىڭ تاريحي اتاۋى تابىلدى. جەر-سۋ اتاۋلارىن بەدەرىنە قاراپ قوياتىن باعزى زامان اتاۋلارى قانداي ۇيلەسىمدى. ەندىگىسى سول اتاۋلاردى قايتارىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا جەتۋ.
بۇگىندە وبلىستا وتىزدان استام ەلدى مەكەنگە تاريحي اتاۋى قايتارىلدى. ايتسە دە, قاناعات ەتىپ وتىرۋدىڭ ءجونى جوق شىعار. تاياۋدا وبلىس ورتالىعىندا وتكەن ءبىر بريفينگتە ساندىقتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سۋ تاسقىنى بولۋى مۇمكىن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋىن تىزبەلەي جونەلدى. اۋدان ورتالىعى بالكاشينو, پەتروۆكا, كامەنكا, سپاسسكوە, ماكسيموۆكا, كراسنايا پوليانا, ۆلاديميروۆكا, نوۆىي گورودوك, نوۆوسەلوۆكا... ءدال وسىنداي كورىنىس ارىدەگى اتباسار, جارقايىڭ, وزگە اۋدانداردا دا تۇنىپ تۇر. دەمەك شارۋا شاشەتەكتەن. ءالى دە ارحيۆ اقتارىپ, قۇجات ىزدەيتىن قىرۋار جۇمىس جەتىپ-ارتىلادى. ەل تىلەگى دە ماڭىزدى. بۇل ماسەلەنى وزگە ۇلت وكىلدەرى دە قولداپ وتىر. ماسەلەن, ساندىقتاۋ اۋدانىنداعى بىرلىك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى اڭسار يباەۆ اۋدانداعى پەتريكوۆكانى تۇمار, كراسنوپوليانانى بىرلىك, اربۋزينكانى اقكەنت دەپ ەجەلگى اتىمەن اتاۋدى ۇسىندى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ادىلدىكتى كوكسەگەن ادامنىڭ پىكىرى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىزدىڭ كورنەكتى تاريحي تۇلعالارىمىز ۇلىقتاۋعا ابدەن لايىق. ءسوز جوق. ولاردىڭ ەسىمىن ەل جادىندا ساقتاۋ – پەرزەنتتىك پارىزىمىز ءارى جالپىۇلتتىق بولمىسىمىزعا ءتان قاسيەت. بىراق ونوماستيكانى «تاريحي ەڭبەگى» ەشقانداي ارحيۆ قۇجاتتارىمەن راستالماعان تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ قۇرالى ەتۋگە بولمايدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. بىزدىڭشە وتە ءادىل ءسوز. كەيىنگى ۋاقىتتا وبلىس, اۋدان باسقارعان ازاماتتاردىڭ اتىن كوشەلەرگە بەرۋگە ۇمتىلۋ كورىنىسى كوبەيە تۇسكەندىگى بەلگىلى. نەگىزى, كورنەكتى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. بۇل – ءادىل ءسوز. كەمەڭگەر تۇلعالاردىڭ ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالسا, كەيىنگى ۇرپاققا بار قىزمەتى ومىرشەڭ ونەگە بولارى داۋسىز. ەل ىشىندە ءالى دە يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن, ءمان-ماعىنادان ادا اتاۋلاردىڭ كەزدەسەتىنى دە جاسىرىن ەمەس. 2024 جىلى وبلىستا يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن 54 كوشە قايتا اتالعاندا, جالپاق جۇرت ءبىر سەرپىلىپ قالدى. بيىل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان باتىرلار مەن ارداگەرلەردىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ جۇمىسى بىررەتتىك تاپسىرماعا سايكەس جۇرگىزىلمەك. وسى ارادا انىقتامانى دا ەسكە سالا كەتۋگە بولار. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ ارحيۆ قۇجاتتارىمەن جانە ءبىر نەمەسە ودان دا كوپ وردەنمەن ماراپاتتالعاندىعىن راستايتىن قۇجاتتار ارقىلى جۇرگىزىلمەك.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىرعان ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلۋى ءۇشىن ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
اقمولا وبلىسى