ەكونوميكانى دامىتۋ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن گەولوگيا سالاسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ, كادر ماسەلەسىن شەشۋ جانە وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ زامان تالابى بولىپ وتىر.
20 ملرد دوللارلىق سيرەك مەتالل
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ گەولوگيالىق بارلاۋ جانە جەر قويناۋىن كەشەندى زەرتتەۋ باعىتىنا تىڭ سەرپىن بەرۋ قاجەت دەگەن ەدى. سوندىقتان حالىققا جولداۋىندا ۇكىمەتكە 2026 جىلعا قاراي گەولوگيالىق, گەوفيزيكالىق بارلاۋ كولەمىن 2,2 ملن شارشى شاقىرىمعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ءساۋىر ايىنىڭ العاشقى جەكسەنبىسى – گەولوگتەر كۇنى قارساڭىندا, گەولوگيا سالاسىنىڭ ىلكىمدى ماسەلەلەرىنە ازداپ وي جۇگىرتىپ كورگەن ەدىك.
جاقىندا ەلىمىزدە جاڭا گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە 38 پەرسپەكتيۆالى الاڭ انىقتالدى. بۇل الاڭدار قاتتى پايدالى قازبالارعا باي كورىنەدى. وسى جاڭالىققا بايلانىستى پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەڭەس وتكىزدى. كەڭەستە گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ اياسىن كەڭەيتۋ, جاڭا جوبالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە سالاداعى ءتيىمدى باستامالاردى ىسكە اسىرۋ جايى تالقىلاندى.
ەڭ باستى ماقسات – 2026 جىلعا دەيىن گەولوگيالىق زەرتتەلگەن اۋماقتى 2,2 ملن شارشى شاقىرىمعا ارتتىرۋ. ۇكىمەت «تاۋ-كەن سامۇرىق» ۇلتتىق تاۋ-كەن كومپانياسىمەن بىرىگىپ, ۇلتتىق بايلىقتاردى زەرتتەمەكشى. الدىمەن مينيسترلىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, بولاشاقتا ءتيىمدى بولاتىن اۋماقتاردى انىقتايدى. سودان سوڭ ۇلتتىق كومپانيا سول جەرلەردى يگەرۋگە ينۆەستيتسيا تارتۋعا بارلىق قاجەتتى دايىندىق جۇمىستارىن جاسايدى. قازىر بىرنەشە قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە قاراتاس (مىس), جوساباي (التىن), سولتۇستىك كاتپار مەن جوعارعى قايراقتى (ۆولفرام) سياقتى جوبالار بار. 2024 جىلى قاراعاندى وبلىسىندا اشىلعان قۇيرىقتىقول كەن ورنى سيرەك جەر مەتالدارىنا باي جانە ولار جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلار, جارتىلاي وتكىزگىشتەر مەن قۋاتتى ماگنيتتەر جاساۋ ءۇشىن قاجەت. مۇنداي جوبالار ەلىمىزدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق سالالارىن دامىتۋدى جەدەلدەتپەك.
ال قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانىنداعى قۇيرىقتىقول ۋچاسكەسىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە 20 ملرد دوللارعا باعالاناتىن سيرەك جەر مەتالدارى تابىلعان. 2022 جىلى باستالعان ىزدەستىرۋ جۇمىستارى 64,2 شارشى شاقىرىم اۋماقتى قامتىدى جانە كەشەندى ادىستەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. زەرتتەۋلەر بارىسىندا 126 شاقىرىمدىق باعىتتار بەلگىلەنىپ, 33 ۇڭعىما بۇرعىلاندى (جالپى ۇزىندىعى – 5 237 م), سونداي-اق 4 713,3 پ.م كەرن الىندى. 1 228 گەوحيميالىق جانە 1 124 كەرندىك سىناما دا جينالدى.
زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ءتورت بولاشاعى زور الاڭ انىقتالدى: دوس 1, دوس 2, دوس 3 جانە يرگيز. بۇل اۋماقتاردا 935,4 مىڭ توننا كولەمىندە رەسۋرستىق قور مەن 795,8 مىڭ توننا ناقتى ەسەپتەلگەن قور انىقتالدى. الدىن الا ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك, قور كولەمىن ەكى ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار.
گەولوگيالىق بارلاۋعا باسىمدىق بەرىلسە
سالا ارداگەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى شەتەلدىك كومپانيالار تەك ناقتى ەسەپتەلگەن قورلارعا قىزىعادى, سەبەبى ولار تۇراقتىلىق پەن قارجىلىق قاۋىپسىزدىكتى تالاپ ەتەدى. ال بولجامدى قورلار تەك تەوريالىق مالىمەتتەر بولعاندىقتان, ولار ينۆەستيتسيا تارتۋعا قيىندىق تۋعىزادى.
– وكىنىشكە قاراي, گەولوگيالىق بارلاۋعا بولىنەتىن قارجى ماردىمسىز. بىزدە بۇل سالاعا جىلىنا نەبارى 8–12 ملرد تەڭگە بولىنەدى. شىن مانىندە, ناقتى ناتيجە كورسەتۋگە بۇل سومانى كەمىندە 70–80 ملرد تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋ قاجەت. اۋستراليادا گەولوگيالىق زەرتتەۋگە ءبىر شارشى مەترگە 70–80 دوللار جۇمسالادى. بىزدە بۇل كورسەتكىش نەبارى 3–6 دوللار. مۇندايدا گەولوگيا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. ەلىمىزدىڭ پايدالى قازبالارعا باي ەكەنىن ءبارى بىلەدى. بىراق ينۆەستورلار ءۇشىن باستى ماسەلە – تاۋەكەل. ولارعا ناقتى بارلانعان, دالەلدەنگەن قور كەرەك, – دەيدى مينەرالدىق رەسۋرستار اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ولجاباي يسمايلوۆ.
گەولوگيالىق كەڭەسشى, ارداگەر سەرىكبەك جۇسىپبەك ۇلى قازىرگى قيىن احۋال سالاداعى كاسىبي بىلىكتىلىكتىڭ تومەندەۋىنە, سونداي-اق گەولوگيالىق جوبالاردىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەدى دەيدى.
– قازىرگى گەولوگيا عىلىمىنىڭ ءحالى وتە اۋىر. قارجىلاندىرۋ جوقتىڭ قاسى. ەكسپەديتسيالار قىسقارىپ, سالاعا جاستار كەلمەي قالدى. سەبەبى گەولوگياعا دەگەن ناسيحات, قىزىعۋشىلىق جوق. 2002 جىلدان باستاپ گەولوگيا مينيسترلىگى تاراتىلدى. مۇناي – ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە, رۋدا – ونەركاسىپ مينيسترلىگىنە, سۋ رەسۋرستارى – تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە بەرىلدى. ال گەولوگيا كوميتەتى جالعىز قالدى, ءارى وعان ناقتى وكىلەتتىك تە بەرىلمەدى. جەر قويناۋىن قورعاۋ قىزمەتى جويىلدى. بۇل وتە قاۋىپتى. قازىر كەن ورىندارىندا ساپاسى تومەندەۋ كەن الىنباي قالىپ جاتىر. ولاردى قوسىمشا وڭدەپ, كەشەندى يگەرۋ قولعا الىنباي وتىر. باي كەن ورىندارىن عانا يگەرىپ, وزگەسىن تاستاپ كەتۋدە. بۇرىن وندايدى باقىلاپ وتىراتىن ينسپەكتسيالار بولاتىن. ەندى ول جوق. بۇل جەر قويناۋىن ءتيىمسىز پايدالانۋعا الىپ كەلىپ وتىر, – دەيدى گەولوگ.
جاڭا ءادىس پەن تەحنولوگيا قاجەت
ولجاباي يسمايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر گەولوگيالىق جوبالارمەن كوبىنە قۇرىلىسشى, اگرارشى, ءتىپتى زاڭگەرلەر اينالىسادى. سەبەبى ولار قاعاز جۇمىسىن جاقسى مەڭگەرگەن. ال ناعىز گەولوگتەر ۋاقىتىن كەڭ دالانى ارالاپ, پايدالى قازبا ىزدەۋگە جۇمسايدى. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن جوبا گەولوگيالىق تۇرعىدان ءالسىز دايىندالادى. جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا عىلىمي نەگىزى جوق, تاجىريبەلىك ماڭىزى تومەن جوبالار كوبەيىپ كەتتى.
«عىلىمسىز گەولوگيا دامىمايدى. گەولوگيانى دامىتۋ ءۇشىن عىلىمعا نەگىزدەلگەن جاڭا ادىستەردى ەنگىزۋ قاجەت. بۇگىندە ءبىراز ەلدە جاساندى ينتەللەكت, گەوفيزيكالىق مودەلدەۋ, قاشىقتىقتان زوندتاۋ ادىستەرى كەڭىنەن قولدانىلادى. ءبىز دە وسى باعىتقا بەت بۇرۋىمىز كەرەك», دەيدى ول.
سالا وكىلدەرىنىڭ سوزىنشە, گەولوگيا سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن عىلىمعا نەگىزدەلگەن جاڭا ادىستەردى ەنگىزۋ – ماڭىزدى ءارى قاجەتتى قادام. الدىڭعى قاتارلى جاڭا تەحنولوگيالاردى اكەلۋ جانە ونى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ سالاعا سەرپىلىس اكەلىپ, گەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى جاڭعىرتادى.