ەرتىس بويىن مول ىرىزدىق كۇتىپ تۇر

وزەننىڭ پاۆلودار وب­لىسىنداعى اۋماعى ەجەلدەن ەلىمىزدىڭ شى­عىسىنان كەلەتىن مول سۋعا تاۋەلدى. ول وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان كاس­كادتى سۋقويمالارىمەن رەتتەلىپ, نەگىزگى سۋ بوساتۋ جىلىنا ءبىر رەت قانا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. شىعىس قازاقستان, اباي وبلىستارىنداعى بۇقتىرما, ءشۇلبى سۋقويمالارىندا ىلعال كوپ جينالسا, ەرتىس-بايان وڭىرىنە دە مول ىرىزدىق كەلەدى دەگەن ءسوز.

– بىلتىر وزەنگە جالپى كولەمى 6,7 تەكشە مەتر سۋ بوساتىلعانى ءمالىم. بۇل ەرتىس جايىلمالارىنىڭ 80%-دان استامىن سۋلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بيىل بوساتىلاتىن سۋدىڭ كولەمىن رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قاراپ, شەشىمىن ايتادى. كولەمى وتكەن جىلعىدان كەم بولمايدى دەگەن ويدامىز. سەبەبى بيىل بۇقتىرما مەن ءشۇلبى قويمالارىندا جينالعان سۋ مەن ءالى دە كەلەتىن ىلعالدىڭ مول مولشەرى بار, – دەيدى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «ەرتىس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلەۋسىز قامباروۆ.

جالپى, ءشۇلبى سۋقويماسىنان وزەنگە سۋ جىبەرۋ شاراسى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە توقتامايتىن قۇبىلىس. بۇل قويماداعى سۋدىڭ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قا­جەت. مىسالى, بىلتىر جازدا­ ەرتىس وزەنىنىڭ دەڭگەيى كوتە­رىل­­گەنى بايقالدى. ماماندار ونى ماجبۇرلىكتەن تۋىنداعان كە­زەكتى قادام دەپ اتادى. التاي تاۋلارىنىڭ بيىك قاتپارلارىنا تۇسكەن قار ءساۋىر-مامىر ايلارىندا ءجىبىپ, تومەنگە قۇيىلا باستايدى. وسى كەزدە ساي-سالامەن اعىپ كەلگەن مول سۋ ءشۇلبىنى تولتىرادى. سۋدىڭ دەڭگەيى تىم جوعارىلاپ كەتسە, قويمادان شىعاتىن اعىستىڭ كولەمى ارتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەرتىستىڭ سۋىن ءبىراز شاماعا كوتەرەدى.

ءشۇلبى سۋقويماسى قازىرگى كۇنى 75%-عا تولعان. Cۋ بوساتۋ ءىس-شاراسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن دەڭگەيى 100%-عا جاقىنداۋى كەرەك. جالپى كولەمى 2,39 تەكشە شاقىرىم بولاتىن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس وزەنگە سۋ بوساتۋ كەزىندە ماڭىزدى ءرول وينايدى. سەبەبى بۇل ۋاقىتتا اعىستىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 3,5 مىڭ تەكشە مەترگە جەتۋى كەرەك. بۇقتىرمادا اعىپ شىعاتىن سۋدىڭ ەكپىنى ودان باسەڭ, شامامەن 1000 تەكشە مەتردەي بولىپ قالادى. ەكەۋى قوسىلعاندا وزەن بەتىندە ۇلكەن تولقىندار تۋىنداپ, قاتتى ەكپىنمەن كەلگەن سۋ وزەننىڭ وي جەرلەرىنە بىردەن شىعىپ كەتەدى. ايتا كەتەلىك, پاۆلودار وبلىسى وي جەردە ورنالاسقان.

ە. قامباروۆتىڭ ايتۋىنشا, جالپى سۋ جىبەرۋدىڭ جەتكىلىكتى جۇرۋىنە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. ەڭ اۋەلى شىعىستىڭ تاۋلى جەرلەرىندەگى قاردىڭ دەنى ەرىپ ۇلگەرۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, توپىراق توڭىنىڭ قالىڭ بولۋى پايدالى. بيىل اباي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى توپىراقتىڭ توڭدانۋ تەرەڭدىگى بىلتىرعىعا قاراعاندا ەكى ەسە كەم, شامامەن ءبىر مەترگە جۋىق. بۇل جاعداي شۇلبىدەگى سۋدىڭ جينالۋىنا ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەرىگەن قار سۋى جەر جىبىسە توپىراققا تەز ءسىڭىپ, جولاي جوعالىپ كەتەدى. سالدارىنان قويمانىڭ تولماي قالۋى ىقتيمال. ۇشىنشىدەن, الداعى كۇندەردىڭ اۋا رايى دا اسەر ەتەدى. ەگەر تۇنگى ىزعار ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا دا ساقتالاتىن بولسا, ساي-سايمەن جۇگىرەتىن سۋ دا جەرگە ءسىڭىپ ۇلگەرمەي, ىرىزدىقتى مولىنان جيناپ ۇلگەرەمىز.

«نەگىزگى سۋ بوساتۋ ءىس-شاراسى وزەندە سەڭ ءجۇرىپ وتكەن سوڭ بارىپ قانا قولعا الىنادى. ول شامامەن ءساۋىر ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە باستالىپ, ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت جالعاسادى. جوعارىدا اتالعان فاكتورلاردان بولەك, بۇيىرلىك اعىستار, اسىرەسە, بۇقتىرمادان كەلەتىن اعىستىڭ دا جوعارى بولعانى ماڭىزدى. پاۆلودار وبلىسىنىڭ بيلىگى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭى – مامىر ايىنىڭ باسىندا شىبىن-شىركەيدى ۋلاۋعا اسىعا باستايتىنى ءمالىم. عالىمدار قانسورعىش جاندىكتەر ەرتە قاناتتانىپ كەتپەۋى ءۇشىن ولاردى ەرتە باستان جويۋ كەرەك دەيدى. كەيبىر جاعدايدا سۋدى ەرتەرەك جىبەرىڭدەر دەپ اسىقتىراتىنى بار. بىراق بۇل جەردە تابيعات زاڭىنا باعىنباسقا تاعى بولمايدى. جايىلمالاردىڭ كوبى توڭدانىپ جاتۋى نەمەسە كەي جەرلەردە مۇز جۇرمەي قالۋى ىقتيمال. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعىن نازارعا الا وتىرىپ, شەشىم قابىلدانادى», دەپ ءتۇسىندىردى مامان.

ەرتىس وزەنىنىڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى جايىلماسى 377 مىڭ گەكتارداي. جايىلما سۋ ارتەرياسىنىڭ بويىن جايلاعان حالىققا ەكونوميكالىق, ەكو­لوگيالىق تۇرعىدان اسا ماڭىزدى. بۇل جەرلەردە مىڭداعان شارۋا­شىلىق مال ازىعىن دايىنداپ, باۋ-باقشا سالادى. ەكولوگتەر سۋدىڭ جەتكىلىكتى جايىلۋى بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ كەزەڭىنە دە يگى اسەرىن تيگىزەتىنىن ايتادى.

پاۆلودار وبلىسى